Usher синдром

Usher синдромот претставува најчеста причина за комбинирано наследно оштетување на слухот и видот, карактеризирано со конгенитална или рано започната сензоневрална глувост и прогресивна ретинална дегенерација (ретинитис пигментоза). Станува збор за автозомно рецесивно, генетски хетерогено заболување, кое значително влијае на комуникацијата, мобилноста и квалитетот на живот.

1. Дефиниција

Usher синдромот се дефинира како комбинирано нарушување на слухот и видот, каде слухот е нарушен од раѓање или рано детство (сензоневрална глувост), видот се губи прогресивно поради Retinitis pigmentosa. Може да постои и нарушување на вестибуларната функција.

2. Епидемиологија

Преваленција: ~1:25.000 до 1:40.000. Одговорен за околу 50% од случаите на глувослепи. Чест кај сите етнички групи.

3. Етиологија и генетика

Usher синдромот е генетски хетероген со повеќе подтипови и гени. Главни гени: MYO7A (Usher тип 1), CDH23, PCDH15, USH2A (најчест кај тип 2), CLRN1 (тип 3).

Начин на наследувањето е автозомно рецесивно наследување.

4. Класификација

Тип 1 (USH1) е најтежок облик: конгенитална тешка/длабока глувост, вестибуларна дисфункција, рано започната ретинитис пигментоза (детство).

Тип 2 (USH2) е најчест облик: умерена до тешка глувост, нормална вестибуларна функција, подоцнежен почеток на ретинитис пигментоза (адолесценција).

Тип 3 (USH3) е прогресивна глувост, варијабилна вестибуларна функција, варијабилен почеток на ретинална дегенерација.

5. Патогенеза

Usher синдромот припаѓа на групата цилиопатии и протеински комплекси на сензорните клетки.

Механизам: дефект во протеини важни за фоторецептори во ретината, влакнести клетки во кохлеата.

6. Последици: дегенерација на фоторецептори → слепило, дисфункција на кохлеарни влакна → глувост, нарушена сензорна трансдукција.

7. Клиничка слика

1. Слух (слуховен систем): конгенитална или рана сензоневрална глувост, отсуство на нормален говорен развој (особено тип 1), потреба од кохлеарни импланти

2. Вид (очни симптоми): поради ретинитис пигментоза има ноќно слепило (никталопија), стеснување на визуелното поле, тунелски вид и прогресивно губење на централниот вид

3. Вестибуларни симптоми: (особено тип 1) задоцнет моторен развој, проблеми со рамнотежа, нестабилно одење.

8. Дијагноза

1. Аудиолошка процена: аудиометрија, ABR (auditory brainstem response).

2. Офталмолошка процена: фундоскопија, ERG (намалена ретинална функција), OCT.

3. Вестибуларна процена: калоричен тест, постурографија

4. Генетско тестирање: панели за Usher гени, WES.

9. Диференцијална дијагноза

• Retinitis pigmentosa (без глувост)
• Bardet-Biedl syndrome
• конгенитална глувост без ретинална болест

10. Третман

Нема каузален лек, но постојат ефективни интервенции:

1. Рехабилитација на слухот: слушни апарати (тип 2 и 3), кохлеарни импланти (тип 1).

2. Визуелна рехабилитација: помагала за слабовидни, адаптација на средина, тренинг за ориентација и мобилност.

3. Генетски и експериментални терапии: генска терапија (во клинички студии), клеточни терапии.

4. Психосоцијална поддршка: логопедска терапија, образовна интеграција, поддршка за семејството.

11. Прогноза

Прогресивна состојба варира според типот. Тип 1: најтежок, тип 2: побавна прогресија, тип 3: варијабилен тек.

12. Генетско советување

Клучно за семејствата: 25% ризик за секое дете кај носители, пренатална и предимплантациона дијагностика, рано откривање кај браќа и сестри.

13. Заклучок

Usher синдромот е најчеста генетска причина за комбинирано глувослепило и претставува значајно мултисистемско заболување. Раната дијагноза, аудиолошката и офталмолошката рехабилитација, како и генетското советување се клучни за: подобрување на комуникацијата, зачувување на автономијата и подобрување на квалитетот на живот.

Bardet–Biedl синдром (BBS)

Bardet–Biedl синдромот е ретко, мултисистемско, генетско заболување од групата на цилиопатии, кое се карактеризира со комбинација на ретинална дистрофија, дебелина, полидактилија, бубрежни аномалии и когнитивни/развојни нарушувања. Се смета за една од најважните синдромски причини за наследно слепило и системска инвалидност.

1. Дефиниција

BBS е автозомно рецесивно заболување предизвикано од дефекти во протеини поврзани со функцијата на примарните цилии, кои се клучни за клеточна сигнализација, развој и ткивна хомеостаза.

2. Епидемиологија

Преваленција: ~1:100.000 до 1:160.000. Почест во популации со консангвинитет. Ретка, но клинички препознатлива состојба.

3. Етиологија и генетика

BBS е генетски хетерогена болест. Главни гени: BBS1 (најчест), BBS2, BBS4, BBS10, BBS12.

Начин на наследувањето е автозомно рецесивно наследување.

BBS спаѓа во групата цилиопатии, каде што нарушената функција на примарните цилии доведува до: дефекти во сигнални патишта, нарушен ембрионален развој, мултисистемско зафаќање.

4. Патогенеза

Дефектите во BBS протеините доведуваат до нарушен транспорт во примарните цилии, абнормална сигнализација (Hedgehog, Wnt), нарушен развој на: ретина, бубрези, мозок, екстремитети.

5. Клиничка слика

BBS има широк спектар на клинички манифестации.

1. Окуларни манифестации: Retinitis pigmentosa ноќно слепило, прогресивна загуба на периферниот вид, тунелски вид, слепило во адолесценција или рана зрелост.

2. Дебелина (обезност): започнува во рано детство, често тешка и резистентна на диета поврзана со хипоталамичка дисрегулација.

3. Полидактилија: постаксијална (најчесто), присутна при раѓање, често на раце и/или нозе.

4. Бубрежни абнормалности: структурни малформации, нефункционални цисти, прогресивна бубрежна инсуфициенција. Ова е главна причина за морбидитет и морталитет.

5. Когнитивни и развојни нарушувања: лесна до умерена интелектуална попреченост, задоцнет говор, проблеми со учење и внимание.

6. Генитоуринарни и ендокрини нарушувања хипогонадизам кај мажи, хормонални дисбаланси, инфертилитет.

6. Дијагноза

Дијагнозата е клиничка и генетска.

Клинички критериуми: се комбинација од: ретинална дистрофија, полидактилија, дебелина, бубрежни абнормалности.

Офталмолошки тестови: фундоскопија, OCT, ERG (намалена ретинална функција).

Генетско тестирање: BBS ген панели, WES (whole exome sequencing).

7. Диференцијална дијагноза

• Alström syndrome
• Usher syndrome
• Други цилиопатии

8. Третман

Нема каузален лек → третманот е симптоматски и мултидисциплинарен.

1. Офталмолошка грижа: визуелни помагала, рехабилитација за слабовидни, следење на прогресија.

2. Контрола на дебелина: диета, физичка активност, ендокринолошки пристап.

3. Бубрежна функција: редовен нефролошки мониторинг, третман на бубрежна инсуфициенција, дијализа/трансплантација (во напредни случаи).

4. Хирургија: корекција на полидактилија.

5.Образовна и психосоцијална поддршка: специјална едукација, логопедска терапија, психолошка поддршка.

9. Прогноза

Прогресивна болест со варијабилна тежина. Главни фактори: бубрежна функција, степен на ретинална дегенерација.

10. Генетско советување

Автозомно рецесивно наследување со 25% ризик за секое дете. Важно кај фамилии со консангвинитет, можност за пренатална дијагностика.

11. Заклучок

Bardet–Biedl синдромот е комплексно мултисистемско генетско заболување од групата на цилиопатии, со значајно влијание врз видот, метаболизмот, бубрежната функција и невроразвојот. Раната дијагноза и мултидисциплинарниот пристап се клучни за: забавување на прогресијата, подобрување на квалитетот на живот и превенција на бубрежна инсуфициенција.

Конгенитален страбизам

Конгениталниот страбизам претставува нарушување на паралелноста на визуелните оски на очите кое се јавува при раѓање или во првите 6 месеци од животот. Се карактеризира со постојано или интермитентно девијација на едното око во однос на фиксирачкото око и претставува важна причина за развој на амблиопија (мрзливо око) и нарушен бинокуларен вид.

1. Дефиниција и класификација

Страбизмот е состојба во која постои дезалигнираност на очите, при што визуелните оски не се насочени кон истиот објект. 

Според време на појава:

• Конгенитален (инфантилен) страбизам – до 6 месеци
• Стекнат страбизам – по 6 месеци

Според насока на девијација:

• Езотропија – конвергентен (око навнатре)
• Езотропија инфантилна форма
• Езотропија акомодативна
• Езотропија паретична
• Езотропија (егзотропија) – дивергентен (око нанадвор)
• Хипертропија – вертикална девијација нагоре
• Хипотропија – надолу

2. Епидемиологија

Преваленција: 1–4% од децата. Инфантилната езотропија е најчеста форма. Често се јавува во првите 3–6 месеци.

3. Етиологија

Конгениталниот страбизам е мултифакторска состојба:

1. Невролошки фактори: нарушена контрола на окуломоторните јадра, незрела координација на очните мускули.

2. Мускулни фактори: дисбаланс на екстраокуларните мускули, абнормална инервација.

3. Генетски фактори: фамилијарна предиспозиција, полигенско наследување.

4. Сензорни фактори: нарушен вид (катаракта, ретинални болести)

4. Патогенеза

Нормалниот бинокуларен вид зависи од паралелно поставени очи, нормална ретинална стимулација и интеграција во визуелниот кортекс. Кај страбизам се јавува супресија на сликата од девирантното око, нарушен развој на бинокуларна фузија и ризик за амблиопија.

5. Клиничка слика

1. Главни знаци: видлива девијација на едното око, нема стабилна фиксација, асиметрично гледање.

2. Придружни симптоми: намалена визуелна острина, амблиопија, нистагмус (во некои случаи).

3. Инфантилна езотропија: голем агол на девијација, рано појавување, често алтернирачко фиксирање.

6. Дијагноза

1. Клинички преглед: Hirschberg тест, Cover-uncover тест, Alternate cover тест.

2. Офталмолошка процена: рефракција (циклоплегична), проверка на визуелна острина

3. Дополнителни тестови: проценка на бинокуларен вид, проценка на амблиопија.

7. Диференцијална дијагноза

• Конгенитална катаракта
• Псевдострабизам (епикантус)
• Ретинобластом

8. Третман

Третманот е мултидисциплинарен и индивидуализиран.

1. Оптичка корекција: очила (корекција на рефрактивни грешки), намалување на акомодативен спазам

2. Терапија на амблиопија: оклузија (patching), пенализација.

3. Ортоптички вежби: подобрување на фузија, тренинг на бинокуларен вид.

4. Хируршки третман: корекција на екстраокуларни мускули, се изведува кај големи и стабилни девијации.

9. Компликации

Амблиопија (најчеста), постојан губиток на бинокуларен вид, стерео слепило.

10. Прогноза

Зависи од: рана дијагноза, навремен третман и степен на амблиопија.

Ран третман → добар функционален исход.

Генетско и семејно советување: семејна предиспозиција, ризик кај браќа и сестри, важност на рано скринирање.

11. Заклучок

Конгениталниот страбизам е честа детска офталмолошка состојба која може да доведе до сериозни функционални нарушувања ако не се третира навреме. Раната дијагноза, корекција на рефракција и терапија на амблиопија се клучни за зачувување на визуелниот развој и бинокуларната функција.

Окуларен албинизам

Окуларниот албинизам претставува наследно нарушување на пигментацијата ограничено претежно на очите, кое доведува до намалена продукција или абнормална распределба на меланин во очните структури, со последична нарушена визуелна функција. За разлика од окулокутаниот албинизам, промените на кожата и косата се минимални или отсутни.

1. Дефиниција и класификација

1. Окуларен албинизам тип 1 (OA1) класична форма со X-врзано наследување, предизвикан од мутации во GPR143 ген.

2. Окулокутан албинизам ја зафаќа кожата, косата и очите.

2. Епидемиологија

Почест кај машки лица (X-врзано наследување). Жените се носители.

3. Етиологија и генетика

Главен ген: GPR143 (OA1 ген). Начин на наследување: X-врзано наследување

Карактеристики: Машките се клинички засегнати, а жените се носители имаат благи или субклинички знаци.

4. Патогенеза

Основниот дефект е нарушена биогенеза и функција на меланозомите, намалена или неправилна дистрибуција на меланин. Последици: абнормален развој на ретината, дефект во визуелните патишта, нарушена фовеална диференцијација.

5. Клиничка слика

1. Визуелни симптоми: намалена визуелна острина, фотофобија, намалена контрастна чувствителност.

2. Офталмолошки знаци: ирисот има трансилуминација (пропушта светлина), ретината е со хипопигментација, видливи се хориоидални садови. На фовеата има фовеална хипоплазија.

3. Невро-офталмолошки карактеристики: нистагмус, страбизам, абнормална декусација на оптичките влакна.

6. Дијагноза

1. Клинички преглед: визуелна острина, преглед со Slit лампа, фундоскопија.

2. Дополнителни тестови: OCT – фовеална хипоплазија, VEP (visual evoked potentials) – абнормална декусација.

3. Генетско тестирање: GPR143 мутации.

7. Диференцијална дијагноза

• Oculocutaneous albinism
• Aniridia
• Конгенитален нистагмус

8. Третман

Нема каузален третман → симптоматска и рехабилитациска грижа.

1. Визуелна рехабилитација: очила, лупи, помагала за слабовидни.

2. Фотофобија: сончеви очила, филтри.

3. Нистагмус и страбизам: ортоптички третман, хирургија (во одредени случаи).

9. Прогноза

Видот е стабилен, но намален. Не е прогресивна болест. Квалитетот на живот може да биде добар со соодветна поддршка.

10. Генетско советување

Висок ризик за машки потомци. Жените носители. Можност за пренатална дијагностика.

11. Заклучок

Окуларниот албинизам е наследно нарушување со примарно зафаќање на очите и значајно влијание врз визуелната функција. Иако не постои лек, раната дијагноза и соодветната рехабилитација овозможуваат: подобра визуелна функција, подобра адаптација и подобар квалитет на живот.

Леберова хередитарна оптичка невропатија (ЛХОН)

Леберова хередитарна оптичка невропатија е наследна митохондријална невропатија на оптичкиот нерв, која се карактеризира со акутно или субакутно, безболно губење на централниот вид, најчесто кај млади мажи. Се смета за една од најчестите форми на наследна оптичка невропатија.

1. Дефиниција и основни карактеристики

Прогресивна дегенерација на ретиналните ганглиски клетки. Го зафаќа оптичкиот нерв. Води до централна слепило, централни скотоми.

2. Епидемиологија

Преваленција: ~1 на 30.000–50.000 лица. Почеста кај машки пол. Почеток: 15–35 години (најчесто).

3. Етиологија и генетика

LHON е резултат на мутации во митохондријалната ДНК (mtDNA). Најчести мутации:

• m.11778G>A (ND4 ген) – најчеста
• m.3460G>A (ND1 ген)
• m.14484T>C (ND6 ген)

Митохондријално наследување е наследување исклучиво од мајката. Сите деца на засегната мајка можат да ја наследат мутацијата. Пенетрантноста е варијабилна.

4. Патогенеза

Дефект во митохондријалниот респираторен ланец (комплекс I). Намалено производство на ATP. Зголемен оксидативен стрес. Резултат е дегенерација на ретиналните ганглиски клетки, атрофија на оптичкиот нерв.

5. Клиничка слика

Почетни симптоми: нагло или постепено губење на вид на едното око. Во рок од неколку недели ќе биде зафатено и другото око. Главни карактеристики: безболно губење на вид, централен скотом, намалена визуелна острина. Офталмолошки наоди: рана фаза - хиперемија на оптички диск, телеангиектазии, отсуство на едем. Доцна фаза - оптичка атрофија.

6. Дијагноза

1. Клиничка процена: историја на болеста, визуелна острина.

2. Функционални тестови: периметрија (централен скотом), визуелни евоцирани потенцијали

3. OCT (намалување на нервните влакна).

4. Генетско тестирање: потврда на mtDNA мутации.

7. Диференцијална дијагноза

• Оптички невритис
• Мултипна склероза
• Токсична или нутритивна оптичка невропатија

8. Третман

1. Медикаментозен третман: Idebenone - антиоксиданс може да подобри или стабилизира вид

2. Поддржувачки мерки: избегнување на пушење и алкохол.

3. Експериментални терапии: генска терапија, митохондријални терапии.

9. Прогноза

Зависи од мутацијата: m.14484T>C → подобра прогноза. Во многу случаи трајно намален вид.

10. Генетско советување

Клучни аспекти: Мајчино наследување, Ризик за сите потомци од мајката. Непредвидлива пенетрантност.

11. Заклучок

Леберовата оптичка атрофија е митохондријална невропатија со значајно влијание врз централниот вид. Раната дијагноза и современите терапии, како idebenone и генската терапија, нудат нови можности за управување со болеста.

Ретинобластом

Ретинобластомот е малиген тумор на ретината кој најчесто се јавува кај доенчиња и мали деца. Тој претставува најчест интраокуларен тумор во детската возраст и има клучно значење поради потенцијалната загуба на видот, но и поради ризикот по живот доколку не се лекува навремено.

1. Дефиниција и класификација

Ретинобластомот настанува од незрели ретинални клетки (ретинобласти) и може да биде:

1. Според латералност: Унилатерален (едно око) – почест, Билатерален (двете очи) – најчесто наследен.

2. Според генетика: Наследен (герминативен), Спорадичен (соматски).

2. Епидемиологија

Инциденција: ~1 на 15.000–20.000 живородени. Најчесто се дијагностицира пред 5-годишна возраст. Подеднакво кај двата пола.

3. Етиологија и генетика

Клучен ген: RB1 ген – тумор-супресорен ген.

Ретинобластомот се развива кога: првата мутација е наследена или стекната. Втората мутација се случува во ретиналните клетки. 

Наследна форма: герминативна мутација во RB1. Висок ризик за билатерален тумор. Ризик за други малигнитети. 

Спорадична форма: соматска мутација. Обично унилатерален.

4. Патогенеза

Неконтролирана пролиферација на ретинални клетки. Формирање на туморска маса. Може да се прошири: во стаклестото тело, во оптичкиот нерв, екстраокуларно.

5. Клиничка слика

Најчест симптом: леукокорија („бел зеничен рефлекс“) често забележан на фотографии

Други симптоми: страбизам, намален вид, болка (во напредни случаи), црвенило на окото.

6. Дијагноза

1. Клинички преглед: офталмоскопија под анестезија

2. Ултразвук – калцификации, МНР – процена на ширење.

3. Генетско тестирање: RB1 мутации.

7. Диференцијална дијагноза

• Конгенитална катаракта
• Перзистентна хиперпластична примарна витреус
• Ретинална дисплазија

8. Третман

Третманот зависи од стадиумот и целите. Главни цели: спасување на животот, зачувување на окото, зачувување на видот.

1. Хемотерапија: системска, интраартериска, интравитреална.

2. Локални терапии: ласерска фотокоагулација, криотерапија, термотерапија.

3. Радиотерапија: ретко се користи (ризик од секундарни тумори).

4. Хирургија: енуклеација (отстранување на окото) кај напредни случаи.

9. Компликации

• Губење на вид
• Метастази
• Секундарни малигнитети (кај наследни форми)

10. Прогноза

Во развиените земји 95% преживување зависи од: рана дијагноза, стадиум, генетска форма. Следење треба да е доживотно. Скрининг за секундарни тумори. Редовни офталмолошки контроли.

11. Генетско советување

Клучно кај: билатерални случаи, позитивна фамилијарна историја. Вклучува: тестирање на родители, пренатална дијагностика, процена на ризик.

12. Заклучок

Ретинобластомот е животозагрозувачко, но високо излечиво заболување доколку се дијагностицира рано. Напредокот во терапијата овозможува: висока стапка на преживување, зачувување на окото. Подобар квалитет на живот. Раното препознавање на симптомите, особено леукокоријата, е од суштинско значење.

Retinitis pigmentosa

Ретинитис пигментоза (РП) претставува хетерогена група на наследни дегенеративни заболувања на ретината, кои се карактеризираат со прогресивна загуба на фоторецепторите (чепчиња и стапчиња) и постепено влошување на видот. Болеста најчесто започнува со нарушување на ноќниот вид и постепено води кон тунелски вид, а во напредни стадиуми и до слепило.

1. Дефиниција и класификација

РП може да биде:

1. Несиндромска форма ги зафаќа само очите

2. Синдромска форма е дел од системски заболувања, како: Usher синдром, Bardet-Biedl Usher синдром.

2. Епидемиологија

Преваленција: ~1 на 3.000–5.000 лица. Зафаќа лица од сите етнички групи. Честа причина за наследно слепило.

3. Етиологија и генетика

РП е генетски исклучително хетерогена: повеќе од 80 гени идентификувани. Чести гени: RHO (родопсин), USH2A, RPGR, PRPH2.

Начини на наследување: автозомно доминантно (поблага форма), автозомно рецесивно (потешка форма), X-врзано рецесивна (најтешка форма).

4. Патогенеза

Основниот механизам е дегенерација на стапчињата (rod photoreceptors). Секундарно оштетување на чепчињата (cone photoreceptors). Последици се: губење на ноќниот вид, стеснување на визуелното поле, намалена централна визија.

5. Клиничка слика

Рани симптоми: моќно слепило (никталопија), тешкотии при адаптација на темнина.

Прогресија: тунелски вид (периферна загуба), намалена периферна перцепција.

Напредни стадиуми: намалена централна визија, слепило.

Офталмолошки наоди

Класична тријада: „Bone spicule“ пигментации, стеснети крвни садови, блед оптички диск.

6. Дијагноза

1. Клинички преглед: фундоскопија

2.Функционални тестови: ЕРГ (electroretinography) – намалена или отсутна активност. Периметрија – стеснето видно поле.

3. Слики: OCT, Fundus autofluorescence.

4. Генетско тестирање: Панели за РП гени, WES.

7. Диференцијална дијагноза

• Cone-rod dystrophy
• Leber congenital amaurosis
• Витамин А дефицит

8. Третман

Нема дефинитивен лек, но постојат опции за забавување и рехабилитација:

1. Медикаментозен пристап: витамин А (во одредени случаи).

2. Генска терапија: за специфични мутации (пр. RPE65).

3. Визуелна рехабилитација: помагала за слабовидни, обука за ориентација.

4. Експериментални терапии: стем клетки, ретинални импланти.

9. Компликации

• Катаракта
• Цистоиден макуларен едем
• Глауком

10. Прогноза

Варира значително. Прогресивна болест. Многу пациенти задржуваат делумен вид до средна возраст.

11. Генетско советување

Клучно за процена на ризик, планирање на семејство, избор на терапија.ж

12. Заклучок

Ретинитис пигментоза е комплексна група на наследни ретинални дистрофии со значајно влијание врз видот. Иако не постои дефинитивен лек, напредокот во генската терапија нуди нови надежи за пациентите. Раната дијагноза и мултидисциплинарниот пристап се клучни за оптимално управување.

Аниридија

Аниридијата претставува ретка, конгенитална панокуларна малформација која се карактеризира со целосно или делумно отсуство на ирисот, но во суштина опфаќа нарушување на повеќе структури на окото (корнеа, леќа, ретина и оптички нерв). Таа има значајно влијание врз видот и бара доживотно следење.

1. Дефиниција и терминологија

Целосна аниридија – речиси целосно отсуство на ирис

Парцијална аниридија – делумно зачуван ирис

Важно: аниридијата не е само дефект на ирисот, туку комплексна развојна аномалија на окото.

2. Епидемиологија

Преваленција: ~1 на 50.000–100.000 новороденчиња. Подеднакво кај двата пола. Често билатерална.

3. Етиологија и генетика

Главен ген: PAX6 – клучен регулатор на развојот на окото

Типови:

1. Изолирана (наследна) аниридија автозомно доминантно наследување, висока пенетрантност.

2. Спорадична аниридија: нови мутации. Аниридијата може да биде дел од:

W – Wilms тумор

A – аниридија

G – генитоуринарни аномалии

R – интелектуална попреченост

Важно: сите деца со спорадична аниридија треба да се следат за ризик од Wilms тумор.

4. Патогенеза

Мутацијата на PAX6 доведува до: нарушена ембрионална диференцијација, дефекти во развојот на: ирис, корнеа, леќа и ретина. Резултат е панокуларна дисфункција.

5. Клиничка слика

1. Ирисни промени: отсуство или хипоплазија на ирис, голема, неправилна зеница.

2. Визуелни симптоми: намален вид, фотофобија, нистагмус.

3. Корнеални промени: аниридична кератопатија, васкуларизација, замаглување

4. Леќа: катаракта (честа), сублуксација.

5. Глауком: честа компликација. Може да се јави во детство или адолесценција.

6. Ретина и оптички нерв: фовеална хипоплазија, намалена визуелна острина.

6. Дијагноза

1. Клинички преглед: офталмолошка евалуација, визуелна острина.

2. Дополнителни испитувања: OCT (фовеа), тонометрија, периметрија.

3. Генетско тестирање: PAX6 мутации, WT1 (ако се сомнева на WAGR).

7. Диференцијална дијагноза

• Axenfeld-Rieger syndrome
• Ирисна колобома
• Трауматска аниридија

8. Третман

Нема каузален третман → симптоматски пристап:

1. Визуелна рехабилитација: очила, контактни леќи, филтри за светлина.

2. Третман на компликации: глауком: медикаментозен или хируршки третман.

Катаракта: хируршка интервенција. Кератопатија: лубриканти, трансплантација на лимбални матични клетки.

3. Хируршки интервенции: вештачки ирис, кератопластика, следење, редовни офталмолошки контроли. Скрининг за Wilms тумор (кај деца со спорадична форма).

9. Прогноза

Визуелната острина е најчесто намалена. Прогресивни компликации. Потребно доживотно следење.

10. Генетско советување 

50% ризик кај автозомно доминантни форми, пренатална дијагностика, скрининг кај фамилија.

11. Заклучок

Аниридијата е комплексно генетско заболување со мултисистемско зафаќање на окото. Раната дијагноза, редовното следење и мултидисциплинарниот пристап се клучни за зачувување на видот, превенција на компликации, подобрување на квалитетот на живот

Анофталмија

Анофталмијата претставува тешка конгенитална малформација на окото која се карактеризира со целосно отсуство на очното јаболко во орбитата. Таа може да биде изолирана или дел од комплексни синдроми и спаѓа меѓу најтешките причини за конгенитално слепило.

1. Дефиниција и терминологија

Вистинска (примарна) анофталмија – целосно отсуство на очно ткиво. Клиничка анофталмија – екстремна форма на микрофталмија каде што окото е толку мало што не може клинички да се детектира. Во пракса, повеќето случаи се всушност тешка микрофталмија.

2. Епидемиологија

Преваленција: ~1 на 10.000–20.000 новороденчиња. Може да биде: унилатерална и билатерална (потешка форма).

3. Етиологија

Анофталмијата има мултифакторска етиологија:

1. Генетски причини

Мутации во гени одговорни за развој на окото: SOX2 (најчест), OTX2, PAX6, RAX.

Начини на наследување: автозомно доминантно, автозомно рецесивно, X-врзано рецесивно.

2. Хромозомски абнормалности: Трисомија 13, Трисомија 18

3. Инфекции (TORCH): конгенитален рубела синдром, инфекција со цитомегаловирус, токсоплазмоза

4. Тератогени фактори: алкохол (фетален алкохолен синдром), лекови, радијација.

5. Идиопатски случаи Без позната причина

4. Патогенеза

Анофталмијата се јавува поради неуспех во формирање на оптичкиот везикул, рана инхибиција на развојот на очното јаболко и дефекти во ембрионалната диференцијација. Ова доведува до отсуство на очни структури, абнормален развој на орбитата.

5. Клиничка слика

1. Офталмолошки карактеристики: отсуство на очно јаболко, мал или отсутен конјунктивален сакус. Нема визуелна функција

2. Орбитални и краниофацијални промени: мал орбитален волумен, хипоплазија на орбитата, асиметрија на лицето

3. Синдромски асоцијации: Анофталмијата може да биде дел од: CHARGE синдром, Lenz микрофталмија синдром.

6. Дијагноза

1. Пренатална дијагноза: ултразвук, фетален МНР

2. Постнатална дијагноза: клинички преглед, ултразвук на орбита, МНР/КT

3. Генетска евалуација: кариотип, генетско тестирање, WES.

7. Диференцијална дијагноза

• Microphthalmia
• Криптофталмија
• Орбитални цисти

8. Третман

Нема можност за враќање на видот → третманот е насочен кон:

1. Орбитален развој: експандери (conformers), протези.

2. Хируршки третман: реконструкција на орбита, подобрување на естетиката.

3. Рехабилитација: рана интервенција, поддршка за развој.

4. Мултидисциплинарен пристап: офталмолог, генетичар, пластичен хирург, психолог, дефектолог.

9. Прогноза

Унилатерална форма: добар квалитет на живот со протеза

Билатерална форма: целосно слепило.

Потребна е интензивна рехабилитација, генетско советување, процена на ризик, идентификација на генетска причина, пренатална дијагностика.

10. Заклучок

Анофталмијата е тешка конгенитална малформација со значајни функционални и естетски последици. Иако нема можност за враќање на видот, раната интервенција и мултидисциплинарниот пристап овозможуваат: подобар орбитален развој, подобра социјална интеграција и подобрен квалитет на живот.

Микрофталмија

Микрофталмијата претставува конгенитална малформација на окото која се карактеризира со намалена големина на очното јаболко, често придружена со структурни абнормалности на очните ткива. Таа може да биде изолирана или дел од пошироки синдромски состојби и претставува значајна причина за детска слабовидост и слепило.

1. Дефиниција и дијагностички критериуми

Микрофталмијата се дефинира како: аксијална должина на окото значително помала од нормалната за возраста. Обично >2 стандардни девијации под просекот. Често се разликува од: аnophthalmia – целосно отсуство на око, нанофталмија – мало, но структурно нормално око.

2. Класификација

1. Според зафатеност: унилатерална и билатерална.

2. Според структура: едноставна микрофталмија – намалено, но релативно нормално око.

Комплексна микрофталмија – со дополнителни малформации.

3. Епидемиологија

Преваленција: ~1–3 на 10.000 новороденчиња. Често се јавува заедно со други конгенитални аномалии.

4. Етиологија

Микрофталмијата има мултифакторска етиологија:

1. Генетски причини мутации во гени кои играат клучна улога во развојот на окото:

• SOX2
• PAX6
• OTX2
• RAX

Начини на наследувањето е автозомно доминантно, автозомно рецесивно, X-врзано.

2. Хромозомски абнормалности: Трисомија 13, Трисомија 18.

3. Инфекции (TORCH): конгенитален рубела синдром, инфекција со цитомегаловирус, токсоплазмоза.

4. Тератогени фактори: алкохол, лекови, радијација.

5. Идиопатски случаи: без позната причина.

5. Патогенеза

Микрофталмијата настанува поради нарушен ембрионален развој на оптичкиот везикул, дефекти во диференцијацијата на очните структури и инхибиција на растот на очното јаболко. Резултат е намалена големина, абнормална морфологија.

6. Клиничка слика

1. Офталмолошки карактеристики: мало око, намален вид или слепило, колобома, катаракта, ретинални абнормалности.

2. Краниофацијални промени: асиметрија на лицето, мал орбитален отвор.

3. Синдромски асоцијации: микрофталмијата може да биде дел од CHARGE синдром, Lenz микрофталмија синдром.

7. Дијагноза

1. Пренатална дијагноза: ултразвук, фетален МНР.

2. Постнатална дијагноза: клинички преглед, ултразвук на око, МНР/КT

3. Генетска евалуација: кариотип, генетски панели, WES.

8. Диференцијална дијагноза

• Anophthalmia
• Нанофталмија
• Конгенитална катаракта

9. Третман

Нема каузален третман → пристапот е рехабилитациски.

1. Визуелна рехабилитација: оптички помагала, рана стимулација.

2. Орбитален развој: протези, експандери.

3. Хируршки третман: корекција на придружни аномалии

4. Мултидисциплинарна грижа: офталмолог, генетичар, логопед, психолог, дефектолог.

10. Прогноза

Зависи од: степенот на зафатеност, билатералност, придружни аномалии. Билатерална форма: често тешка визуелна инвалидност.

11. Генетско советување

Проценка на ризик, пренатална дијагностика, поддршка за семејството.

12. Заклучок

Микрофталмијата е комплексна конгенитална аномалија со значајни функционални и естетски последици. Раната дијагноза, генетската евалуација и мултидисциплинарниот пристап се клучни за оптимален третман и подобрување на квалитетот на живот.