Сексуално образование на лицата со нарушувања од аутистичниот спектар: употреба на техниката „Социјални приказни“

Stankova T, Trajkovski V. Sexual Education of Persons with Autistic Spectrum Disorders: Use of the Technique: “Social Stories”. Sex Disabil (2020). https://doi.org/10.1007/s11195-020-09655-y

Резиме на разбирлив јазик

Лицата со нарушувања од аутистичниот спектар (АСН) често имаат потешкотии со социјалните вештини, а тие потешкотии особено се забележуваат кога станува збор за сексуалноста, интимните односи и личните граници. Затоа, важно е сексуалното образование да биде приспособено на нивните индивидуални потреби и можности.

Во ова истражување била применета техниката „Социјални приказни“, развиена според принципите на Керол Греј. Целта била да се утврди дали оваа техника може да помогне во подобрување на знаењата за сексуалноста кај лица со АСН.

Во истражувањето учествувале три лица со АСН. Тие имале индивидуални средби во траење од 45 минути, еднаш неделно, во период од шест месеци. Пред почетокот и по завршувањето на програмата биле проверени нивните знаења, а биле интервјуирани и нивните родители.

Биле опфатени теми како:

• разликување на приватните и репродуктивните делови на телото;
• промените што се случуваат за време на пубертетот;
• разликување на пријатен и непријатен допир;
• сексуални односи;
• контрацепција.

Главен резултат

По шест месеци, учесниците покажале подобрено и проширено знаење за сексуалноста. Сепак, периодот од шест месеци не бил доволен за да се забележат јасни и значајни промени во нивното однесување.

Заклучок: „Социјалните приказни“ може да бидат корисна алатка за сексуално образование на лицата со АСН, особено за стекнување знаења и разбирање на сексуалноста. Но, за да се постигнат видливи и трајни промени во однесувањето, веројатно е потребна подолга и континуирана едукативна програма.

Говор за отворање на завршната конференција

Почитувани претставници на институциите, почитувани професори, наставници и стручни работници, почитувани партнери и соработници, драги родители, почитувани гости и пријатели,

Ми претставува особена чест, во својство на претседател на Македонското научно здружение за аутизам, да Ве поздравам и да Ви посакам добредојде на оваа завршна конференција посветена на една исклучително важна тема – „Инклузивно физичко образование за ученици со аутистичен спектар на нарушување: од препораки до практични решенија“.

Денес не го одбележуваме само завршувањето на еден европски проект. Денес го одбележуваме почетокот на една обврска – обврската знаењето, искуствата и препораките што ги создадовме да ги претвориме во реална промена во училиштата.

Физичкото образование е многу повеќе од физичка активност. Тоа е простор за развој на моторичките способности, самодовербата, социјалните вештини, комуникацијата, самостојноста и чувството на припадност. За учениците со аутистичен спектар на нарушување, учеството во физичкото образование може да биде особено значајно, но истовремено и да претставува предизвик.

Токму затоа, прашањето не треба да биде:

„Дали ученикот со аутизам може да учествува во физичкото образование?“

Прашањето треба да биде:

„Што треба ние да направиме за тој ученик да може да учествува, да напредува и да се чувствува како рамноправен член на својата паралелка?“

Тоа е суштината на инклузијата.

Во рамките на проектот „Supporting Children with Autism through Physical Education – EmpowerAble“, заедно со нашите европски партнери работевме токму на ова прашање. Разменувавме знаења, искуства и добри практики, разговаравме за бариерите со кои се соочуваат учениците и наставниците и се обидовме да понудиме практични решенија што можат да се применат во реалната училишна средина.

Научивме дека инклузивното физичко образование не подразбира само ученикот со аутизам да биде физички присутен во спортската сала или на игралиштето.

Вистинската инклузија значи учество.

Тоа значи ученикот да разбере што се очекува од него, да има соодветна поддршка, да може да комуницира, да биде безбеден, да доживее успех и да биде прифатен од своите врсници.

Затоа, адаптацијата не треба да ја гледаме како намалување на очекувањата од ученикот. Напротив, адаптацијата е начин да му овозможиме на ученикот да го покаже својот потенцијал.

Почитувани присутни,

Еден од најважните заклучоци од нашата работа е дека за успешна инклузија не е доволно да имаме добри намери. Потребни се знаење, компетенции, ресурси, планирање и соработка.

Наставникот по физичко образование не треба да биде оставен сам да ги решава предизвиците. Потребна е соработка со дефектолозите и рехабилитаторите, психолозите, родителите, здравствените работници, училишното раководство и, се разбира, самите ученици.

Исто така, мора да инвестираме во континуирана професионална едукација. Секој наставник кој работи со ученик со аутизам треба да има можност да стекне практични знаења за сензорните потреби, комуникацијата, визуелната поддршка, управувањето со однесувањето и адаптацијата на физичките активности.

Но, пред сè, треба да ја промениме перспективата.

Ученикот со аутизам не треба да го гледаме низ она што не може да го направи.

Треба да го гледаме низ она што може да го постигне – со соодветна поддршка.

Токму затоа, насловот на нашата конференција – „Од препораки до практични решенија“ – е особено значаен.

Препораката има вредност само ако стане практика.

Истражувањето има вредност кога ќе доведе до подобрување на животот на луѓето.

А проектот има вистински успех само ако неговите резултати продолжат да живеат и по неговото формално завршување.

Нашата заедничка цел треба да биде секое дете со аутизам да има право и можност да биде физички активно, да учествува во училишниот живот, да развива пријателства и да се чувствува прифатено и вреднувано.

Тоа не е привилегија.

Тоа е право.

Почитувани колешки и колеги,

Сакам да изразам искрена благодарност до сите партнери кои придонесоа за реализацијата на проектот EmpowerAble, до наставниците и стручните работници кои ги споделија своите искуства, до родителите за нивната доверба и, пред сè, до учениците кои нè потсетуваат зошто ја работиме оваа работа.

Посебна благодарност упатувам до сите членови и соработници на Македонското научно здружение за аутизам, кои со својата посветеност продолжуваат повеќе од две и пол децении да придонесуваат за подобрување на положбата и квалитетот на животот на лицата со аутизам во нашето општество.

И дозволете ми на крајот да упатам една порака до сите Вас:

Да не дозволиме оваа конференција да биде крај на проектот. Нека биде почеток на нова фаза – фаза во која препораките ќе станат практики, практиките ќе станат стандарди, а инклузијата ќе стане реалност.

Да создадеме училишта во кои секое дете ќе има можност да се движи, да игра, да учи, да се развива и да припаѓа.

Затоа што инклузивното образование не значи само да му дозволиме на детето да биде со нас. Инклузијата значи да создадеме услови детето навистина да биде дел од нас.

Ви благодарам за вниманието.

Ви посакувам успешна конференција, плодна дискусија, нови идеи и, најважно, нови практични решенија за нашите ученици со аутистичен спектар на нарушување.

Ви благодарам и Ви посакувам топло добредојде на Филозофскиот факултет во Скопје!

Скопје, 26.08.2026   

Претседател на МНЗА

15 ЕКТС поени - 24.08.2026

Почитувани студенти,

Ве поканувам во понеделник на 24 август во периодот од 12:00 до 13:00 часот да си ги завршите сите заостанати обврски во смисол на одговарање за 15 ЕКТС поени, за да можете да полагате во септемвриската сесија. Овие термини може да се искористат и за други видови на консултации. Имајте во вид дека ова е најверојатно последниот ваков термин пред септемвриската сесија. Читајте го блогот пред да тргнете накај мене. 

Предметен наставник

Превенција и скрининг на рак кај лица со интелектуална попреченост во Европа: систематски преглед и препораки за политика и пракса

Vukovic V, Knapp P, Sykes K, Denny M, Kowalczyk O, Denieffe S, Wells J, Cuypers M, Tyner B, Lima KY, Popa AE, Ibrahim DI, Hansford R, Allerslev Horsbøl T, Milutinović D, Güvenç Tuna B, Şahin EB, Ilgaz A, Banda A, Sarac E, Doğan S, Akbulut SCY, Aksoy B, Tadić D, Merzah MA, Soylar P, Doğan A, Simin D, Mušanović J, Altin D, Topkaya MS, Kassymbekova F, Trajkovski V, Tar Bolacali E, Lynch L, Burke E and McMahon M (2026) Cancer prevention and screening for people with intellectual disabilities in Europe: a systematic review and recommendations for policy and practice. Front. Public Health 14:1925665.

doi: https://doi.org/10.3389/fpubh.2026.1925665

Резиме на разбирлив јазик

Луѓето со интелектуална попреченост имаат поголеми нееднаквости во грижата за ракот. Поретко учествуваат во превентивни скрининзи, почесто ракот се открива во подоцнежна фаза и имаат поголема смртност поврзана со ракот. Ова истражување проверува колку европските политики и препораки го земаат предвид овој проблем.

Истражувачите систематски ги анализирале европските политики, упатства и препораки за превенција и скрининг на рак, објавени до август 2025 година. Документите биле пребарувани во научни бази, извори на т.н. сива литература и веб-страници на организации. Секој документ бил независно оценуван од двајца истражувачи.

Биле пронајдени само 16 релевантни документи, и тоа од Обединетото Кралство, Холандија, Белгија, Данска и Европската Унија. Од нив, 15 се однесувале на скрининг за рак, само еден и на превенција, а два опфаќале и клиничко следење.

Најмногу препораки се однесувале на скринингот за рак на дојка, рак на грлото на матката и рак на дебелото црево. Прилагодувањата за лицата со интелектуална попреченост вклучувале:

• информации презентирани на полесно разбирлив и пристапен начин;
• прилагодување на термините и начинот на закажување прегледи;
• вклучување на родителите, старателите или лицата за поддршка;
• помош при донесување одлуки и давање согласност;
• обука на здравствените работници.

Главниот заклучок е дека политиките за лицата со интелектуална попреченост се многу нерамномерно развиени во Европа. Само мал број земји имаат конкретни насоки, додека од поголемиот дел од земјите членки на ЕУ не биле пронајдени релевантни документи.

Авторите сметаат дека постојните политики треба да се прошират. Тие не треба да се ограничуваат само на скрининг, туку треба да опфатат и превенција, дијагностика, лекување и следење на пациентите по лекувањето (сурвајворшип). Подобра координација на ниво на ЕУ би можела да помогне во намалувањето на овие нееднаквости.

Со други зборови: иако лицата со интелектуална попреченост имаат поголем ризик да бидат доцна дијагностицирани и да имаат полоши исходи од ракот, европските здравствени политики сè уште недоволно ги земаат предвид нивните специфични потреби.

Ставови на засегнатите страни за бариерите и факторите што овозможуваат оптимална поддршка за лицата со аутистичен спектар на нарушувања во Македонија

Vasilevska Petrovska I, Petrevska N, Trajkovski V. Stakeholders' views on barriers and factors facilitating optimal support for people with autism spectrum disorders in Macedonia. Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis Studia Psychologica 2020; (13): 27-42.

Резиме на разбирлив јазик

Целта на ова истражување била да се утврди што им помага, а што им отежнува на лицата со аутизам да добијат соодветна поддршка за нивниот социјален и развоен напредок.
Во истражувањето биле опфатени родители на лица со аутизам и професионалци кои работат со нив. Преку разговори со нив, истражувачите ги анализирале нивните искуства и ставови и ги издвоиле практиките што претставуваат пречки, но и оние што придонесуваат за подобра поддршка.
Биле утврдени три главни нивоа на пречки и олеснувачки фактори:
Индивидуално ниво – поврзано со карактеристиките и степенот на тешкотиите кај самото лице со аутизам.
Ниво на ставови и разбирање – поврзано со тоа како општеството и луѓето околу лицето со аутизам го разбираат неговото однесување, потребите и способностите.
Системско ниво – поврзано со начинот на кој се организирани образовниот, социјалниот и другите системи за поддршка, како и со политиките и практиките на пошироко општествено ниво.
Истражувањето покажува дека квалитетната поддршка не зависи само од карактеристиките на лицето со аутизам, туку и од ставовите на околината и од тоа колку системите се подготвени да одговорат на неговите индивидуални потреби.
Затоа, искуствата и мислењата на лицата со аутизам, нивните родители и професионалците се од особено значење за подобрување на здравјето, еднаквоста и квалитетот на животот. Авторите препорачуваат развивање на индивидуализиран систем на поддршка, во кој планот за поддршка се креира според конкретните потреби, способности, интереси и цели на секое лице со аутизам – односно преку пристапот „планирање насочено кон личноста“ (person-centred planning).

Анкета за полагање испити во есенската сесија - 2026

Почитувани студенти,

Би сакал да ја споделам со вас анкетата за полагање испити во есенската сесија која треба да ја пополните ВЕДНАШ сите што планирате да полагате, или најдоцна до 25 август. Се надевам дека ви беше доволно време за размислување и дека нема да правите рокади во декадите. Потребно е да ви бидат пријавени електронски испитите, а пријавите ќе ги носите со себе на денот на испитот. За да имам увид во полагањето, ве молам да ги пополните анкетите за следните испити (зависно од тоа кој/а што полага):

• Хумана генетика и физиологија
• Физиологија со функционална анатомија
• Хумана генетика

Следете го блогот до крајот на август, заради евентуални непосакувани промени во начинот на полагање и датумите. Ви благодарам на разбирањето. 

Предметен наставник 

Функционален статус на лица со аутистичен спектар на нарушувања

Koceski A, Trajkovski V. Functional Status of People with Autism Spectrum Disorder. Journal for ReAttach Therapy and Developmental Diversities. 2021 Oct 25; 4(1): 17‒27.

DOI: https://doi.org/10.26407/2021jrtdd.1.44

Разбирливо резиме

Истражувањето ја споредува функционалната способност и употребата на асистивна технологија кај деца и млади со аутистичен спектар на нарушување (АСН) со нивни врсници со типичен развој.

Во истражувањето учествувале 72 лица со АСН и 75 лица со типичен развој, на возраст од 3 до 24 години. Функционалниот статус и употребата на асистивна технологија биле проценети со Rochester Health Status Survey IV (RHSS-IV) преку структурирано индивидуално интервју.

Главни резултати

Децата и младите со АСН покажале пониско ниво на функционалност во секојдневните активности во споредба со децата со типичен развој. Особено се забележани тешкотии при:

• јадење;
• облекување;
• туширање/одржување лична хигиена;
• користење на тоалет;
• стекнување академски знаења и вештини.

Разликите меѓу двете групи биле статистички значајни (p < 0,001).

Исто така, лицата со АСН почесто користеле асистивна технологија отколку децата со типичен развој (p = 0,032). Најчесто користени биле алтернативни и аугментативни комуникациски средства (p = 0,002), кои им помагаат на лицата со ограничена или отсутна функционална комуникација.

Заклучок

Истражувањето покажува дека децата и младите со АСН имаат поголеми ограничувања во извршувањето на секојдневните активности и во стекнувањето академски вештини во споредба со нивните врсници со типичен развој. Поради тоа, кај нив постои и поголема потреба од асистивна технологија, особено од алтернативни и аугментативни средства за комуникација.

Авторите нагласуваат дека прецизното проценување на функционалниот статус и потребите од асистивна технологија е од големо значење, бидејќи овозможува да се планира соодветна индивидуализирана поддршка и да се подобрат функционалните исходи кај децата и младите со АСН.

Родителски перспективи за потребите за поддршка и достапноста на услуги за аутизам во Јужна и Југоисточна Европа

Vasilevska Petrovska I, Giannakopoulou AC, Tsecoura V, Winstanley A, Miletto R, Roşca GC, Ivanova B, Kaisa V, and Trajkovski V. Parental perspectives on support needs and availability of autism services in South and South-Eastern Europe. Advances in Autism 2022; 8 (2): 132-146.

DOI: https://doi.org/10.1108/AIA-11-2020-0066

Лесно разбирливо резиме

Целта на истражувањето е да се утврди колку се достапни услугите и поддршката за лицата со аутизам во земјите од Јужна и Југоисточна Европа, особено од гледна точка на родителите. Ова е важно бидејќи квалитетот и достапноста на услугите влијаат врз развојот и квалитетот на животот на лицата со аутизам и нивните семејства.

Во истражувањето учествувале родители на деца, адолесценти и млади возрасни лица со аутизам од шест земји во Јужна и Југоисточна Европа. Поголемиот дел од учесниците биле мајки (92%), а 76% од лицата со аутизам биле машки. Истражувачите користеле квалитативен пристап и ги анализирале искуствата и ставовите на родителите.

Резултатите покажале три главни проблеми:

Тежок пристап до услугите – родителите често се соочуваат со сложени процедури, долго чекање и тешкотии при добивањето соодветна помош.

Недоволно услуги и недостиг на стручност – нема доволно различни и достапни услуги, а кај дел од давателите на услуги постои недостиг на знаење и компетенции за работа со лица со аутизам.

Недоволна долгорочна поддршка – поддршката не е континуирана и не ги следи потребите на лицето со аутизам во различните периоди од животот. На семејствата често им недостига системска поддршка во текот на целиот животен век.

Главниот заклучок е дека системите за услуги во Јужна и Југоисточна Европа сè уште не ги задоволуваат во целост потребите на лицата со аутизам и нивните семејства. Потребни се подобро организирани и подостапни услуги, подобро обучени професионалци и континуирана поддршка од детството до зрелата возраст. Истражувањето може да биде важно и за креирање политики и подобрување на системите за поддршка во регионот.

Здравствената состојба на лицата со аутистичен спектар на нарушување

Koceski A, Trajkovski V. Health status of people with autism spectrum disorder. Advances in Autism 2022; 8(3): 252-263.

DOI: https://doi.org/10.1108/AIA-01-2021-0005

Резиме на разбирлив јазик

Цел: Целта на истражувањето била да се утврди дали и какви разлики постојат во здравствената состојба на лицата со аутистичен спектар на нарушување (АСН) во споредба со лицата со типичен невролошки развој.

Методи: Во истражувањето биле опфатени 72 лица со АСН и 75 лица со типичен развој, на возраст од 3 до 24 години. Здравствената состојба била проценета со прашалникот Rochester Health Status Survey IV (RHSS-IV), а податоците биле собрани преку структуриран индивидуален интервју. Истражувањето имало за цел да ги спореди здравствените состојби кај двете групи во Македонија.

Резултати: Кај лицата со АСН било утврдено почесто користење витамини, додатоци во исхраната и препорачана медикаментозна терапија во споредба со лицата со типичен развој. Тие, исто така, пријавувале поголем број несакани дејства од терапијата (p = 0,000).

Во однос на одделни здравствени состојби, кај лицата со АСН биле почести: Орални проблеми: орални улцерации – 31,9% наспроти 17,3% (p = 0,039).

Невролошки состојби: епилепсија – 19,4% наспроти 2,7% (p = 0,001); ADD/ADHD било регистрирано само кај лицата со АСН – 19,4% (p = 0,000).

Респираторни заболувања: ангина – 30,5% наспроти 8% (p < 0,001); ринитис и/или синузитис – 40,3% наспроти 17,3% (p = 0,02).

Гастроинтестинални проблеми: запек – 31,9% наспроти 10,6% (p = 0,02); воспаление на цревата – 19,4% наспроти 8% (p = 0,043); „пропустливи црева“ биле пријавени само кај лицата со АСН – 13,9% (p = 0,000); присуство на Candida albicans – 19,4% наспроти 4% (p = 0,043).

Психијатриски/поврзани состојби: проблеми со спиењето биле пријавени само кај лицата со АСН – 18% (p = 0,000); тикови – 6,9% наспроти 2,6% (p = 0,25).

Кожни заболувања: егзема/алергиски кожен осип – 36,1% наспроти 18,7% (p = 0,02).

Заклучок: Истражувањето покажува дека кај децата и младите со АСН се присутни повеќе здравствени проблеми во споредба со лицата со типичен развој. Наодите ја дополнуваат постојната научна литература за здравствената состојба и придружните здравствени проблеми кај лицата со АСН и укажуваат на потребата од посветено следење и соодветен здравствен третман.

План S – сегашноста и иднината на издавањето во отворен пристап

Trajkovski V. Plan S the Present and Future of Open Access Publishing. Journal for ReAttach Therapy and Developmental Diversities. 2022 May 28; 4(2):50-61.

DOI: https://doi.org/10.26407/2021jrtdd.1.49

Резиме на разбирлив јазик

Вовед: Отворениот пристап (Open Access) претставува современ начин на научно објавување кој овозможува научните трудови да бидат достапни бесплатно преку интернет за сите заинтересирани корисници ширум светот. Благодарение на дигиталните технологии, научните резултати можат лесно, брзо и со минимални трошоци да се споделуваат. Отворениот пристап значи дека трудовите се достапни онлајн, без наплата за читателите и со помалку ограничувања поврзани со авторските права и лиценците.

Цел: Целта на трудот е да се даде преглед на иницијативата Plan S и нејзиното значење за развојот и унапредувањето на отворениот пристап во научното издаваштво.

Методи: Авторот направил анализа на релевантна научна литература, интернет извори, објавени публикации, како и користел сопствени искуства и согледувања поврзани со научното издаваштво.

Главни наоди: Научниците традиционално објавуваат рецензирани научни трудови пред сè заради ширење на знаењето, научно влијание и придонес во науката, а не за директна финансиска корист. Поради тоа, многу автори можат да се согласат нивните трудови да бидат достапни во отворен пристап без финансиска загуба.

Отворениот пристап носи придобивки и за авторите и за читателите:

• ја зголемува видливоста и достапноста на научните резултати;
• овозможува поширока употреба на научните сознанија;
• го забрзува научниот напредок преку полесно споделување на информациите.

Plan S е иницијатива започната во 2018 година од страна на cOAlition S, меѓународна коалиција на организации кои финансираат или спроведуваат научни истражувања. Главната цел на Plan S е истражувањата финансирани со јавни средства да бидат објавувани во списанија или платформи со отворен пристап, без период на ограничен пристап (embargo).

Заклучок: Plan S содржи 10 основни принципи кои имаат цел да создадат поефикасен и поправеден систем на научно објавување преку:

• унапредување на отворениот пристап;
• подобрување на стандардите во научното издаваштво;
• поголема транспарентност на трошоците за објавување;
• поправедно оценување на квалитетот и влијанието на научните трудови.

Во суштина, Plan S претставува важен чекор кон иднина во која научното знаење ќе биде подостапно за истражувачите, професионалците и целото општество.