Распоред на активности по ХГ (колоквиум, семинар и потписи) - 26.05.2026

Почитувани студенти,

Иако поголемиот дел од вас е веќе запознаен со организацијата, сакам повторно да ги информирам особено студентите од повозрасните генерации и вонредните студенти дека во вторник, на 26 мај, активностите ќе се реализираат според следниот распоред:

1. Студентите кои го положија првиот колоквиум и се стекнаа со право за полагање на вториот колоквиум по ХГ, потребно е да бидат во лабораторијата на Педагошкиот факултет најдоцна до 7:45 часот.
2. Сите останати студенти од актуелната генерација кои го следат предметот ХГ, треба да бидат пред лабораторијата најдоцна до 8:30 часот, со цел да присуствуваат на семинарот. Шесте студентки кои се пријавија за презентации, потребно е најдоцна до вечерва во 23:59 часот да ги прикачат своите презентации во .pptx формат во специјално наменетиот фолдер на платформата Microsoft Teams. Дополнително, за секој случај, презентациите треба да ги носат и на USB-уред. Именување на фајлот: Име презиме-наслов на тема-ХГ.
3. Присуството и активното учество на семинарот се вреднуваат со еден поен, додека за отсуство ќе се евидентира минус поен.
4. По завршувањето на семинарот, студентите ќе бидат поделени во две групи, согласно распоредот за вежби, при што присуството и отсуството ќе бидат евидентирани. За вежбите е задолжително да носите практикум со сите потребни потписи, како и правилно пополнет индекс.

Сите преслушувачи кои треба да добијат потпис од мене, потребно е од 27 мај да ги остават индексите во посебната кутија со назначено моето име, која ќе биде поставена во библиотеката на ИСЕР. Најдобро е потписите да ги подигнете најдоцна до 3 јуни, бидејќи потоа, поради службени патувања и други професионални ангажмани, ќе бидам значително потешко достапен во периодот до 30 јуни.

Нека ни е честит големиот празник на сесловенските просветители, Светите Кирил и Методиј!

Со почит,

Предметен наставник

15 ЕКТС поени - 21.05.2026

Почитувани студенти,

Ве поканувам во четврток на 21 мај во периодот од 10:30 до 11:30 часот да си ги завршите сите заостанати обврски во смисол на одговарање за 15 ЕКТС поени, за да можете да полагате во јунската сесија. Овие термини може да се искористат и за други видови на консултации. Имајте во вид дека ова е најверојатно последниот ваков термин пред јунската сесија. Читајте го блогот пред да тргнете накај мене. Имено, минатиот пат заради смртен случај на таткото на колега и другар, бев спречен да дојдам, бидејќи физички не бев во Скопје. Напишав во насловот на постот дека е одложен терминот, но кој ме чита?

Предметен наставник

Wilson болест

1. Дефиниција

Wilson болеста претставува ретко наследно нарушување на метаболизмот на бакарот, кое се карактеризира со акумулација на бакар во организмот, токсично оштетување на органите. Најчесто зафатеност на црниот дроб, мозокот, очите. Болеста е позната и како хепатолентикуларна дегенерација. Се наследува автосомно рецесивно.

2. Историски осврт

Болеста ја опишал британскиот невролог Samuel Alexander Kinnier Wilson во 1912 година. Тој ги поврзал невролошките симптоми, оштетувањето на црниот дроб, дегенерацијата на леќесто јадро.

3. Етиологија и генетика

Wilson-овата болест е предизвикана од мутации во ATP7B генот. Лоциран на хромозом 13. Овој ген кодира транспортен протеин за бакар.

Нормален метаболизам на бакар: бакарот се апсорбира во цревата, се транспортира до црниот дроб, се врзува за ceruloplasmin, а вишокот се излачува преку жолчката.

4. Патогенеза

Кај Wilson-овата болест: бакарот не може правилно да се излачува преку жолчката, се акумулира во хепатоцитите, подоцна се ослободува во крвта. Потоа се таложи во мозок, рожница, бубрези, коски. Бакарот предизвикува оксидативен стрес, клеточно оштетување, некроза.

5. Епидемиологија

Преваленција: околу 1 : 30.000. Носители приближно 1 : 90. Подеднакво боледуваат машки и женски пол. Возраст на појава најчесто 5–35 години. Но може да се јави во детство и кај возрасни.

6. Клиничка слика

Клиничката слика е многу варијабилна.

1. Хепатална форма често прва манифестација кај деца и адолесценти. Симптоми: замор, жолтица, хепатомегалија, абдоминална болка.

Форми: Хроничен хепатитис, Цироза, Акутна хепатална инсуфициенција која е животозагрозувачка состојба.

2. Невролошка форма почеста кај адолесценти и млади возрасни. Тремор е многу чест симптом. 

Може да биде интенционен тремор, тремор со мавтање како крилја, дистонија, Ригидност слична на Паркинсон болеста, Дизартрија - нејасен говор, Дисфагија, Атаксија, Хореа, нарушување на одот.

3. Психијатриски симптоми: може да претходат на невролошките симптоми. Депресија, Промени во личноста, Агресивност, Психоза, Когнитивно оштетување.

4. Очни промени: Kayser-Fleischer прстени најкарактеристичен знак. Се работи за кафеаво-зелени прстени на периферијата на рожницата кои настануваат поради таложење бакар во Descemet мембраната. Се гледаат со преглед со slit lamp. Катарката како сончоглед има поретко.

5. Други манифестации: Бубрежни нарушувања - аминоацидурија, нефролитијаза. Хематолошки - хемолитичка анемија. Коскени промени - остеопороза, артропатија.

7. Дијагноза

Лабораториски анализи намален ceruloplasmin често <20 mg/dL. Зголемен бакар во урина во 24-часовна урина. Зголемен хепатален бакар. Офталмолошки преглед за Kayser-Fleischer прстени. МНР кај невролошка форма: промени во базални ганглии, „знак на лицето на големата панда“.

Генетско тестирање детекција на ATP7B мутации.

Leipzig скор се користи за дијагностичка проценка.

8. Диференцијална дијагноза

Треба да се разликува од:

• Parkinson's disease
• Huntington's disease
• хроничен хепатитис
• автоимуни заболувања на црн дроб

9. Третман

Wilson-овата болест е лечлива ако се открие рано. Хелаторна терапија со Penicillamine кој го врзува бакарот и ја зголемува екскрецијата. Несакани ефекти: нефротоксичност, цитопении, автоимуни реакции. Trientine е алтернатива на penicillamine. Терапија со цинк ацетат го намалува апсорбирањето на бакар во цревата. Диета се избегнува храна богата со бакар: црн дроб, школки, ореви, чоколадо, печурки. Трансплантација на црн дроб кај тешка хепатална инсуфициенција, терминална цироза.

10. Прогноза

Со рана дијагноза и терапија: прогнозата е добра. Без лекување болеста е прогресивна и фатална. Скрининг потребно е тестирање на браќа, сестри, блиски роднини.

11. Компликации

• цироза
• хепатална инсуфициенција
• тешка инвалидност
• психијатриски нарушувања

Современи истражувања се испитуваат: генеска терапија, нови хелатори на бакар, трансплантација на хепатоцити.

12. Заклучок

Wilson болеста е наследно нарушување на метаболизмот на бакарот кое доведува до токсично акумулирање на бакар во повеќе органи, особено во црниот дроб и мозокот. Клиничката слика може да биде хепатална, невролошка или психијатриска. Раното препознавање и доживотниот третман со хелаторна терапија и цинк овозможуваат значително подобрување на прогнозата и квалитетот на животот.

Наследни спастични параплегии

1. Дефиниција

Наследна спастична параплегија (Hereditary Spastic Paraplegias – HSP) претставуваат хетерогена група наследни невродегенеративни заболувања кои се карактеризираат со прогресивна спастичност, слабост на долните екстремитети, нарушување на одот.

Основната патолошка промена е дегенерација на кортикоспиналниот тракт, задните колумни на ’рбетниот мозок. Терминот „параплегија“ не секогаш означува целосна парализа, туку постепено влошување на моторната функција на нозете.

2. Историски осврт

Првите описи потекнуваат од XIX век. Францускиот невролог Adolph Strümpell и англискиот невролог Maurice Lorrain ги опишале класичните форми, поради што понекогаш се користи терминот Strümpell-Lorrain болест.

3. Епидемиологија

Преваленцијата изнесува 1–10 на 100.000 жители. Се јавуваат кај двата пола во сите етнички групи.

4. Генетика

HSP се генетски многу хетерогени. Опишани се над 80 генетски типови: SPG1, SPG2, SPG3A, SPG4, SPG7, итн. Начини на наследување е автосомно доминантно. SPG4 (SPAST ген) се наследува автосомно рецесивно. Почесто потешки форми со рана појава се X-врзани форми.

5. Патогенеза

Најизразено е оштетувањето на долгите аксони на задните колумни на кортикоспиналниот пат. Се работи за „dying-back axonopathy“, каде најдолгите нервни влакна дегенерираат први.

6. Класификација

1. Чисти форми се карактеризираат главно со спастичност на нозете, хиперрефлексија, Babinski знак, уринарни симптоми без значајни други невролошки нарушувања.

2. Комплицирани форми покрај спастичност има и атаксија, епилепсија, интелектуална попреченост, периферна невропатија, оптичка атрофија, глувост, дистонија.

7. Клиничка слика

Почеток може да започне во детство, адолесценција, зрелост

Главни симптоми: спастичност на долни екстремитети, најкарактеристичен симптом. Пациентите имаат: вкочанетост, тежок од, чувство на затегнатост. Нарушување на одот типичен е од со вкрстување на нозете како ножици, бавен и крут од, хиперрефлексија т.е. зголемени тетивни рефлекси. Babinski знак е позитивен пирамидален знак. Мускулна слабост особено дистално во нозете. Уринарни нарушувања, ургентност, инконтиненција.

Симптоми кај комплицирани форми: атаксија, периферна невропатија, пптичка атрофија, когнитивно оштетување, епилепсија, дистонија.

Најчести генетски типови SPG4 најчест автозомно доминантен тип. Ген: SPAST. Карактеристики:

појавност во адултна возраст чиста форма.

SPG3A почеток во детство. Ген: ATL1

SPG7 може да има: атаксија, оптичка невропатија.

8. Дијагноза

Анамнеза особено фамилијарна историја.

Невролошки преглед се проценуваат: спастичност, рефлекси, мускулна сила

Најчесто нормален или атрофија на ’рбетен мозок.

МНР служи за исклучување други заболувања.

Електромиографија (EMG) може да покаже периферна невропатија, генетско тестирање. 

9. Диференцијална дијагноза

Треба да се разликува од:

• Мултипна склероза
• Церебрална парализа
• Амиотрофична латерална склероза
• Адреномиелоневропатија 
• Компресија на ’рбетен мозок

10. Третман

Нема куративен третман. Терапијата е симптоматска.

Медикаментозен третман: антиспастична терапија: Baclofen, Tizanidine, Diazepam, Botulinum toxin. Botulinum toxin кај локализирана спастичност.

Физикална терапија е многу важна. Цели: одржување мобилност, превенција контрактури, подобрување рамнотежа.

Ортопедски помагала: ортози, бастун, инвалидска количка.

Работна терапија

Уринарен третман: по потреба: антихолинергица, уролошка проценка.

Хируршки третман во селектирани случаи: интратекална баклофенска пумпа.

11. Прогноза

Најчесто бавно прогресивна болест. Многу пациенти остануваат амбулантни со децении. Тежината варира според генетскиот тип, возраста на почеток.

12. Компликации

Контрактури, падови, хронична болка, уринарни инфекции, инвалидитет.

Современи истражувања се испитуваат: генска терапија, невропротекција, терапија со матични клетки 

13. Заклучок

Наследните спастични параплегии претставуваат комплексна група генетски невродегенеративни заболувања со доминантна зафатеност на кортикоспиналниот тракт. Главната клиничка карактеристика е прогресивната спастичност на долните екстремитети. Иако не постои куративен третман, современата рехабилитација и симптоматска терапија значително го подобруваат квалитетот на животот кај пациентите.

Аспергер нарушување

1. Дефиниција

Asperger нарушување претставува невроразвојно нарушување кое традиционално се сметаше за форма од аутистичниот спектар, карактеризирана со: тешкотии во социјалната интеракција, ограничени и повторувачки интереси, ригидни модели на однесување, зачуван интелектуален развој, отсуство на значајно задоцнување во развојот на говорот. Во современите класификации, особено во Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, терминот „Аспергер нарушување“ повеќе не се користи како посебна дијагноза, туку е вклучен во: Аутистичен спектар на нарушување. Сепак, терминот и понатаму широко се употребува во клиничката практика и литературата за опишување лица со: високофункционален аутизам, нормален или висок интелект, релативно зачуван јазичен развој.

2. Историски осврт

Австрискиот педијатар Hans Asperger во 1944 година опишал група деца со: социјална несмасност, интензивни специфични интереси, добар говор, нормална интелигенција. Тој ја користел фразата „аутистична психопатија“. Подоцна состојбата била наречена Asperger синдром.

3. Епидемиологија

Преваленцијата варира зависно од критериумите. Почесто се дијагностицира кај машки пол во однос приближно 3–4 : 1.

4. Етиологија

Точната причина не е целосно разјаснета. Се смета дека се работи за мултифакторно невроразвојно нарушување.

Генетски фактори

Постои силна генетска компонента. Често постои фамилијарна појава, поширок аутистичен фенотип кај роднини. Идентификувани се бројни гени поврзани со:

• синаптичка функција
• невронска поврзаност
• мозочен развој

Невробиолошка основа

Се смета дека постојат нарушувања во социјалната когниција, процесирање на социјални сигнали, поврзување меѓу мозочни региони. Особено се засегнати: фронталниот кортекс, темпоралните регии, amygdala, cerebellum.

5. Клиничка слика

1. Социјални тешкотии

Најкарактеристичен симптом. Лицата имаат тешкотии во разбирање социјални правила, ограничен контакт со очи, тешкотии во читање емоции, буквално разбирање на говорот, несмасност во разговор.

Социјална исцрпеност: многу адолесценти и возрасни лица чувствуваат екстремен замор по подолги социјални интеракции, потреба за изолација по дружење. Ова често се опишува како: „исцрпеност од социјални интеракции“.

2. Ограничени интереси

Често постојат многу интензивни интереси, детално знаење за специфична тема. Примери: возови, компјутери, историја, астрономија, мапи, математика.

3. Ригидност

Лицата често сакаат рутини, тешко поднесуваат промени, имаат предвидливи навики.

4. Сензорни особености

Може да постои: пречувствителност на звуци, чувствителност на светлина, непријатност од допир, чувствителност на гужва.

5. Говор и јазик

За разлика од класичниот аутизам нема значајно доцнење во говорот. Но говорот може да биде формален, монотон, педантен, „професорски“.

6. Моторна невештост

Честа е лоша координација, чуден од, невештост во спорт.

7. Интелектуални карактеристики

Интелигенцијата најчесто е просечна или натпросечна. Кај дел лица постојат исклучителни способности, „савантни“ карактеристики.

Емоционални и психијатриски коморбидитети

Чести се:

• Анксиозно нарушување
• Депресивно нарушување
• Опсесивно компулсивно нарушување
• АДХД

Адолесценција и возрасна возраст

Во адолесценција често се јавуваат: осаменост, bullying, социјална анксиозност, чувство на „различност“. Многу лица развиваат депресија, ниска самодоверба, суицидални мисли.

6. Дијагноза

Дијагнозата е клиничка. Проценка опфаќа: развојна анамнеза, набљудување на социјална комуникација, психолошка проценка, специфични инструменит за аутизам како: ADOS, ADI-R, DSM-5 пристап.

Во DSM-5 Asperger нарушување е вклучено во: Аутистичен спектар на нарушување со: ниво 1 на поддршка („високофункционален аутизам“).

7. Диференцијална дијагноза

Треба да се разликува од:

• Социјално анксиозно нарушување
• Шизоидно нарушување на личноста
• Опсесивно-компулсивно нарушување
• Нарушување на вниманието со хиперактивност

8. Третман и поддршка

Нема „лек“ во класична смисла. Целта е: подобрување функционалност, намалување стрес, развој социјални вештини.

Психотерапија: Когнитивно бихејвиорална терапија. Особено корисна за: анксиозност, депресија, социјални ситуации.

Социјални вештини тренинг за разговор, препознавање емоции, невербална комуникација

Психоедукација за пациент, семејство, училиште.

Медикаментозен третман: нема специфичен лек за Asperger нарушување. Но може да се лекуваат анксиозност, депресија, АДХД со: Sertraline, Escitalopram, Methylphenidate.

Силни страни многу лица имаат: искреност, деталност, аналитичко размислување, висока посветеност, длабоко знаење.

9. Прогноза

Многу лица со Asperger нарушување студираат, работат, имаат успешни професии. Но може да имаат хронични социјални тешкотии, анксиозност, проблеми во односи. Раната поддршка значително ја подобрува прогнозата. Современи гледишта денес сè повеќе се користи концептот:

Невродиверизтет кој гледа на аутизмот не само како нарушување, туку и како различен невролошки стил со предизвици, но и потенцијални силни страни.

10. Заклучок

Аспергер нарушувањето претставува форма од аутистичниот спектар со доминантни социјални тешкотии, ограничени интереси и ригидност, при зачуван интелектуален и јазичен развој. Многу лица со ова нарушување можат да постигнат високо ниво на образование и професионален успех, особено кога добиваат соодветна психолошка, образовна и социјална поддршка.

Торзиона дистонија

1. Дефиниција

Dystonia претставува група невролошки нарушувања на движењето кои се карактеризираат со неволни, продолжени или интермитентни мускулни контракции што предизвикуваат абнормални движења, торзиони (извртувачки) движења, абнормални положби на телото.

Терминот торзиона дистонија се користи за потешките форми на генерализирана дистонија кај кои доминираат силни извртувачки движења на трупот и екстремитетите.

2. Историски осврт

Првите описи потекнуваат од почетокот на 20 век. Германскиот невролог Hermann Oppenheim во 1911 година ја опишал „dystonia musculorum deformans“, денес позната како примарна торзиона дистонија.

3. Етиологија

Торзионата дистонија може да биде:

1. Примарна (идиопатска) кога дистонијата е главен и единствен невролошки симптом. Најчесто има генетска основа.

2. Секундарна како последица на: церебрална парализа, мозочен удар, тумори, траума, инфекции, интоксикации, лекови.

4. Генетика

Најпозната форма е DYT1 дистонија предизвикана од мутација во TOR1A генот. Наследувањето е автосомно доминантно со намалена пенетрантност. Почетокот е најчесто во детството.

Други генетски форми:

• DYT6
• DYT11
• DYT5 (doparesponsive dystonia)

5. Патофизиологија

Точниот механизам не е целосно разјаснет. Најважна улога имаат базалните ганглии, таламусот, церебелумот, моторниот кортекс. Постои нарушување на моторната инхибиција, сензомоторната интеграција, контролата на движењата.

6. Клиничка слика

Основни карактеристики се торзионите движења. Тоа се бавни, извртувачки, повторувачки движења. Абнормални пози: ротација на врат, свиткување на труп, извртување на екстремитетите. Влошување при активност симптомите често се засилуваат при движење, при стрес, при замор. Намалување во сон во текот на спиењето симптомите значително се намалуваат.

Форми според распространетост

Фокална дистонија зафаќа еден регион. Примери: цервикална дистонија (torticollis), блефароспазам, writer’s cramp.

Сегментална дистонија зафаќа соседни региони.

Хемидистонија една половина од телото.

Генерализирана торзиона дистонија зафаќа труп, нозе, раце. Ова е најтешката форма.

Симптоми: мускулни контракции се неволни и болни. Абнормален од. Пациентите имаат нестабилност, чудни позиции, „извртувачки“ од. Болка е честа кај потешките форми.

Деформитети со текот на времето може да настанат: контрактури, скелетни деформитети.

Специфични форми

Цервикална дистонијае најчеста фокална форма. Главата е ротирана, навалена, флектирана.

Writer’s cramp е фокална дистонија при пишување.

Dopa-responsive dystonia карактеристики: почеток во детството, варијации во текот на денот, драматичен одговор на levodopa.

7. Дијагноза

Дијагнозата главно е клиничка. Невролошки преглед се проценуваат: тонус, движења, постурални абнормалности. Генетско тестирање особено кај почеток во детството, фамилијарни случаи. МНР за исклучување секундарни причини.

8. Диференцијална дијагноза

Треба да се разликува од:

• Parkinson's disease
• Wilson disease
• тикови
• спастицитет
• chorea

9. Третман 

Медикаментозен третман со Антихолинергици, Trihexyphenidyl, Бензодиазепини, Clonazepam, Баклофен

Леводопа особено кај doparesponsive dystonia.

Botulinum toxin терапија најважен третман кај: цервикална дистонија, блефароспазам, фокални форми. Делува со блокада на ацетилхолин.

Хируршки третман

Deep Brain Stimulation (DBS) електроди се поставуваат во globus pallidus internus. Се користи кај тешки генерализирани форми.

10. Рехабилитација

Физикална терапија подобрување подвижност, превенција контрактури.

Работна терапија

Психолошка поддршка поради хроничност социјална стигма, депресија

11. Прогноза

Зависи од типот, возраста на почеток, причината. Фокалните форми често остануваат стабилни.

Генерализираните форми може да доведат до тешка инвалидност.

12. Компликации

Хронична болка, контрактури, деформитети, социјална изолација, депресија.

13. Заклучок

Торзионата дистонија претставува сериозно нарушување на движењето кое се карактеризира со неволни извртувачки мускулни контракции и абнормални телесни позиции. Иако причините се разновидни, клучна улога има дисфункцијата на базалните ганглии. Современите терапии, особено botulinum toxin и deep brain stimulation, значително го подобруваат квалитетот на животот кај многу пациенти.

15 ЕКТС поени - 13.05.2026 - одложено

Почитувани студенти,

Ве поканувам во среда на 13 мај во периодот од 11:00 до 12:00 часот да си ги завршите сите заостанати обврски во смисол на одговарање за 15 ЕКТС поени, за да можете да полагате во јунската сесија. Овие термини може да се искористат и за други видови на консултации. Имајте во вид дека ова е еден од последните вакви термини пред јунската сесија.

Предметен наставник

Huntington болест

1. Дефиниција

Huntington's disease (Huntington болест, chorea Huntington) претставува наследно, прогресивно невродегенеративно заболување на централниот нервен систем кое се карактеризира со постепена дегенерација на нервните клетки, особено во базалните ганглии и церебралниот кортекс. Болеста се манифестира со тријада од симптоми: моторни нарушувања (хореја, дистонија, нарушена координација), когнитивно опаѓање, психијатриски и бихевиорални нарушувања. Ова заболување е класичен пример на автосомно доминантно наследување, што значи дека е доволна една мутирана копија од генот за развој на болеста.

2. Историски осврт

Болеста првпат детално ја опишал американскиот лекар George Huntington во 1872 година, кога ги опишал нејзините карактеристични особини: наследност, прогресивност, појава во зрелата возраст, психички и моторни промени.

3. Етиологија и генетска основа

Хантингтон болест е предизвикана од мутација во HTT генот (Huntingtin gene), лоциран на краткиот крак на хромозомот 4 (4p16.3). Мутацијата се состои од експанзија на CAG тринуклеотидни повторувања. Нормално: 10–26 повторувања. Интермедиерна зона: 27–35 повторувања. Намалена пенетрантност: 36–39 повторувања. Патолошка експанзија: ≥40 повторувања.

CAG кодира за аминокиселината глутамин, па мутацијата создава абнормален huntingtin протеин со продолжен polyglutamine tract, кој станува токсичен за невроните. Феномен на антиципација. Хантингтон болест покажува генетска антиципација, што значи болеста се јавува порано кај следната генерација, симптомите се потешки. Ова најчесто се случува при татковска трансмисија, поради нестабилност на CAG повторувањата за време на сперматогенезата.

4. Патофизиологија

Најизразено е оштетувањето во стриатумот (caudate nucleus и putamen), globus pallidus, церебрален кортекс. Се губат особено GABA-ергичните средни шилести неврони, што доведува до нарушување на индиректниот пат во базалните ганглии.

Последици се: неконтролирани движења, моторна дезинхибиција, когнитивен пад, психијатриски нарушувања.

5. Епидемиологија

Преваленцијата е 5–10 случаи на 100.000 жители во Европа, поретка во Азија, ретка во Африка. подеднакво ги зафаќа мажите и жените. Возраст на појава најчесто 30–50 години. Постојат форми: јувенилна форма. Почеток: пред 20 години. Се карактеризира со ригидност, брадикинезија, епилепсија, когнитивно опаѓање.

Доцна појавна форма е најчеста форма.

6. Клиничка слика

1. Моторни симптоми хореја најкарактеристичен симптом. Се состои од брзи, непредвидливи, неритмични, неволни движења. Ги зафаќа лицето, рацете, трупот, нозете. Пациентите изгледаат како да прават намерни движења.

Дистонија продолжени мускулни контракции со абнормални пози. Нарушена координација, нестабилен од, несмасност, тешкотии во фини движења.

Дизартрија говорот станува нејасен, бавен, нарушено артикулиран.

Дисфагија проблеми со голтање, што може да доведе до аспирација, малнутриција.

2. Когнитивни нарушувања

Постепено се развива субкортикална деменција. Се јавуваат: нарушување на извршните функции, планирање, организација, проценка. Нарушена концентрација, забавено размислување, нарушена меморија

3. Психијатриски симптоми често претходат на моторните симптоми. Депресија, раздразливост, агресивност, анксиозност, анксиозно нарушување, опсесивно-компулсивни симптоми. Психозата е ретка, но постои сзначително зголемен суицидален ризик

Стадиуми на болеста

Ран стадиум: суптилна хореја, промени во личност, проблеми со концентрација.

Среден стадиум: изразени моторни нарушувања, когнитивно влошување, потреба од помош

Доцен стадиум: тешка неподвижност, губење говор, целосна зависност.

7. Дијагноза

Клиничка проценка е базисра на фамилијарна анамнеза, невролошки преглед, психијатриска проценка.

8. Генетско тестирање

Дефинитивна дијагноза се анализира бројот на CAG повторувања во HTT генот.

Неврорадиологија со МНР покажува атрофија на nucleus caudatus, проширени латерални комори. КТ, невропсихолошко тестирање проценка на меморија, внимание, извршни функции.

9. Диференцијална дијагноза

Треба да се разграничи од:

• Wilson disease
• Sydenham chorea
• Tourette syndrome
• Parkinson's disease
• други наследни атаксии

10. Третман

Нема куративна терапија. Лекувањето е симптоматско. Контрола на хорејата со Tetrabenazine што е најефикасен лек. Несакани ефекти: депресија, поспаност, паркинсонизам. Deutetrabenazine, антипсихотици: Risperidone, Olanzapine. Третман на депресија со Sertraline, Fluoxetine.

Рехабилитација: физикална терапија за одржување мобилност. Логопедски третман за дизартрија, дисфагија. Нутритивна поддршка поради висок енергетски трошок.

11. Генетско советување

Бидејќи болеста е автосомно доминантна секое дете има 50% ризик. Генетското советување е суштинско за планирање семејство, предиктивно тестирање, психолошка поддршка.

12. Прогноза

Просечно траење по појава на симптоми 15–20 години. Најчести причини за смрт: аспирациона пневмонија, инфекции, компликации од неподвижност, суицид. Современи истражувања се развиваат терапии насочени кон HTT генот: стишување на генот, антисенс олигонуклеотиди, RNA интерференција, CRISPR-базирани пристапи, CRISPR уредување на гени. Цел: намалување на токсичниот huntingtin протеин.

13. Заклучок

Хантингтон болест е тешко наследно невродегенеративно заболување со комплексна клиничка слика. Нејзиното значење е големо во медицинската генетика бидејќи претставува модел за динамички мутации и тринуклеотид повторувачки заболувања. Иако моментално не постои лек, современите генетски истражувања отвораат реална можност за идни таргетирани терапии.

Атаксија-телеангиектазија (Ataxia-Telangiectasia, A-T)

1. Дефиниција

Атаксија-телеангиектазијата претставува ретко, автозомно рецесивно, мултисистемско невродегенеративно заболување кое се карактеризира со прогресивна церебеларна атаксија, телеангиектазии, имунодефициенција, зголемена склоност кон малигнитети и висока клеточна чувствителност на јонизирачко зрачење. Ова заболување е познато и како Louis-Bar синдром. Спаѓа во групата на наследни церебеларни атаксии, синдроми на нарушена поправка на DNA, примарни имунодефициенции.

Атаксија-телеангиектазијата претставува класичен пример на заболување каде дефектот во механизмите за поправка на DNA доведува до невродегенерација, канцерогенеза и имунолошка дисфункција.

2. Историски осврт

Болеста првпат била опишана во 1941 година од Denise Louis-Bar која ги опишала церебеларната атаксија, телеангиектазиите и невролошката прогресија. Подоцна молекуларните истражувања го идентификувале ATM генот како главен причинител.

3. Епидемиологија

Инциденција: 1:40.000–100.000 живородени. Подеднакво ги засега машките и женските лица. Носителството на ATM мутации е релативно често кај околу 1% од популацијата.

4. Генетска основа

Наследувањето е автосомно рецесивно. За заболување се потребни две патогени варијанти. Ризик кај двајца носители: 25% заболено дете, 50% носител, 25% здраво дете.

Молекуларна генетика

Предизвикана од мутации во ATM ген. Локација 11q22.3. ATM означува Ataxia Telangiectasia Mutated. Функција на ATM протеинот е серин/треонин протеин киназа со клучна улога во: препознавање DNA оштетување, сигнализација на двојни прекини во двојната нишка на ДНК, активирање на DNA репараторни механизми, контрола на клеточен циклус, апоптоза.

5. Патофизиологија

При DNA оштетување ATM активира бројни сигнални патишта. Особено: p53, BRCA1, CHK2. Кога ATM е нефункционален доаѓа до: акумулација на DNA оштетувања, геномска нестабилност, клеточна смрт, малигна трансформација.

Зошто се засегнати одредени органи?

Особено чувствителни се:

1. Церебелум: Пуркиниевите клетки дегенерираат.

2. Имунолошки систем: нарушена V(D)J рекомбинација

3. Лимфоидно ткиво: зголемен ризик за малигнитет.

6. Клиничка слика

Симптомите најчесто започнуваат во првите 2–5 години.

I. Невролошки манифестации: главна карактеристика.

1. Прогресивна церебеларна атаксија е најран симптом. Се манифестира со нестабилно одење, широк став, несигурност при движење, паѓање. Со прогресија пациентите често губат способност за одење.

2. Дизартрија: скениран говор

3. Окуломоторна апраксија тешкотија при волно движење на очите. Пациентите често ја движат главата наместо очите.

4. Интенционен тремор

5. Хореоатетоза кај некои пациенти

6. Периферна невропатија

7. Дистонија во подоцнежни стадиуми.

II. Телеангиектазии

Класичен знак се појавуваат најчесто по 3–6 годишна возраст. Локализација: конјунктива, уши, лице, врат, флексорни региони.

Карактеристики мали дилатирани крвни садови. Не предизвикуваат болка.

III. Имунодефициенција

Многу е честа. Најчесто се јавува: IgA дефицит, IgG2 дефицит, лимфопенија.

Последици повторливи инфекции: синузити, отити, бронхопневмонии.

IV. Малигнитети

Ризикот е значително зголемен. Најчести: Хематолошки - леукемија, лимфом, солидни тумори, гастричен карцином, дојка (кај носители).

V. Радиосензитивност

Многу важна карактеристика. Пациентите се исклучително чувствителни на X-зраци, радиотерапија. Ова е клучно за клиничкиот менаџмент.

VI. Ендокрини и метаболни нарушувања

Инсулинска резистенција, дијабетес, нарушен раст, хипогонадизам.

VII. Кожни промени

Предвремено стареење, кафеави дамки.

VIII. Респираторни компликации

Чести поради инфекции, аспирација, хронично воспаление.

IX. Гастроинтестинални проблеми

Дисфагија, нутритивен дефицит

Лабораториски карактеристики: Покачен алфа-фетопротеин (AFP) кај >90% пациенти. Ова е важен дијагностички маркер. Може да има лимфопенија, намален IgA, хромозомска нестабилност.

7. Дијагностика

Клинички сомнеж кај дете со: атаксија, телеангиектазии, инфекции.

Лабораториски тестови: AFP, имуноглобулини, лимфоцитни субпопулации.

8. Генетско тестирање

Златен стандард. Анализа на ATM генот. Функционални тестови, клеточна радиосензитивност, MНР на мозокот покажува: церебеларна атрофија особено на вермис.

9. Диференцијална дијагноза

• Friedreich Ataxia
• Nijmegen Breakage Syndrome
• Ataxia with Oculomotor Apraxia
• митохондријални заболувања

10. Третман

Нема куративен третман. Терапијата е симптоматска.

1. Имунолошка поддршка кај имунодефициенција давање интравенски имуноглобулини.

2. Антибиотска терапија за инфекции.

3. Рехабилитација: физикална терапија, логопедска терапија, окупациона терапија.

4. Нутритивна поддршка кај дисфагија.

5. Онколошко следење со избегнување на радијација кога е можно.

6. Избегнување јонизирачко зрачење многу важно.

Се преферира MНР наместо КT. Редовни контроли: невролошки, имунолошки, пулмолошки, онколошки.

11. Компликации

Главни причини за морбидитет: респираторна инсуфициенција, инфекции, малигнитети, прогресивна невродегенерација.

12. Прогноза

Прогнозата е сериозна. Животниот век е скратен. Многу пациенти достигнуваат втора или трета декада. Со подобра поддршка преживувањето се продолжува. Лица со една ATM мутација имаат зголемен ризик особено за карцином на дојка. Ова има големо значење за генетско советување.

13. Генетско советување

Многу е важно. Можности: носителски скрининг, пренатална дијагностика, предимплантационо тестирање. Современи истражувања се испитуваат: генска терапија, ATM заменски стратегии, антиоксидантна терапија, DNA репараторна модулација.

14. Заклучок

Атаксија-телеангиектазијата претставува тешко наследно мултисистемско заболување предизвикано од мутации во ATM генот, со прогресивна невродегенерација, имунодефициенција и канцерска предиспозиција. Раната дијагноза, внимателното мултидисциплинарно следење и избегнувањето на јонизирачко зрачење се клучни за оптимален клинички менаџмент и подобрување на квалитетот на животот.

Конгенитална нечувствителност на болка (Congenital Insensitivity to Pain)

1. Дефиниција

Конгениталната нечувствителност на болка претставува ретка наследна невролошка состојба која се карактеризира со целосно или делумно отсуство на способност за перцепција на болка уште од раѓање, при зачувани или варијабилно засегнати останати сензорни модалитети. Ова нарушување припаѓа на групата: наследни сензорни и автономни невропатии (Hereditary Sensory and Autonomic Neuropathies – HSAN).

Кај овие пациенти постои нарушување во развојот или функцијата на ноцицептивните неврони одговорни за пренос на болни стимули. Иако на прв поглед може да изгледа како „предност“, оваа состојба претставува сериозно медицинско нарушување бидејќи болката е суштински заштитен механизам. Недостатокот на болка доведува до повторливи повреди, самоповредување, фрактури, инфекции, тешки ортопедски компликации, зголемен морбидитет.

2. Историски осврт

Првите описи на лица со вродена нечувствителност на болка се појавуваат во почетокот на XX век. Со развојот на молекуларната генетика идентификувани се повеќе гени одговорни за ова нарушување. Откритието на мутациите во SCN9A генот значително придонесе за разбирањето на механизмите на ноцицепција.

3. Епидемиологија

Ова е исклучително ретко заболување. Точната преваленција не е позната. Се проценува помалку од 1 на 1.000.000. Се јавува кај двата пола, кај сите етнички групи. Во популации со консангвинитет е почеста.

4. Класификација

Конгениталната нечувствителност на болка може да биде дел од различни HSAN синдроми. Најважни форми: HSAN тип IV, Конгенитална нечувствителност на болка со анхирдоза (CIPA) е најпозната форма.

HSAN тип V изолирана нечувствителност на болка

Други генетски форми се поврзани со мутации во:

• SCN9A
• SCN11A
• PRDM12
• NTRK1
• NGF
• ZFHX2

5. Генетска основа

Наследувањето најчесто е автосомно рецесивно. Поретко е автосомно доминантно. Главни гени се:

1. SCN9A кодира Nav1.7 натриумски канал, клучен за пренос на болни импулси. Губење на функција мутации доведуваат до целосно отсуство на болка.

2. NTRK1 генот кодира тирозин киназен рецептор за NGF. Мутациите предизвикуваат CIPA.

3. NGF го кодира факторот на раст на нервите.

4. PRDM12 е важен за развој на ноцицептори.

6. Патофизиологија

Нормалната перцепција на болка зависи од периферни ноцицептори, мали миелинизирани Aδ влакна, немиелинизирани C влакна, интегритет на спиноталамични патишта. Кај ова нарушување постои недостаток на ноцицептивни неврони или функционален дефект на јонски канали.

Последици: болниот стимул не се трансформира во нервен импулс. Како резултат на тоа пациентот не чувствува убод, изгореница, фрактура, хируршка болка.

7. Клиничка слика

Симптомите започнуваат уште во неонаталниот период.

I. Главен симптом

Отсуство на болка. Пациентите не реагираат на инјекции, траума, изгореници, хируршки интервенции

II. Самоповредување

Многу често кај деца. Вклучува: гризење јазик, гризење усни, гризење прсти.

III. Повторливи трауми

Поради отсуство на предупредувачка реакција.

IV. Фрактури

Често незабележани.

V. Ортопедски компликации

Charcot зглобови, деформитети, остеомиелитис

VI. Изгореници

Чести

VII. Автономни нарушувања

Присутни кај одредени форми. Кај CIPA, Анхидроза - отсуство на потење, хипертермија поради нарушена терморегулација

VIII. Интелектуални нарушувања

Кај CIPA може да има интелектуална попреченост, развојно доцнење

IX. Инфекции

Поради незабележани повреди

X. Офталмолошки компликации

Корнеални повреди, улцерации

8. Форми на заболувањето

1. CIPA (HSAN IV) најтешка форма. Карактеристики: нечувствителност на болка, анхидроза, фебрилни епизоди, интелектуални нарушувања. Причина мутации во NTRK1.

2. HSAN V поблага форма има губиток на болка, зачувано потење, нормална интелигенција

9. Дијагностика

Клинички сомнеж кај дете со повторливи повреди, отсуство на болка, самоповредување.

Невролошки преглед проценка на болка, температура, рефлекси.

Нервна биопсија може да покаже намален број мали влакна, квантитативно сензорно тестирање.

Тест на потење особено кај CIPA.

10. Генетско тестирање

Златен стандард се анализираат: SCN9A, NTRK1, NGF, PRDM12.

11. Диференцијална дијагноза

• Familial Dysautonomia
• периферни невропатии
• аутистични нарушувања со намалена реактивност
• злоупотреба/занемарување

12. Третман

Нема куративен третман.

1. Превенција на повреди клучна мерка. Вклучува: постојан надзор, заштитна опрема, модификација на средина

2. Ортопедски третман за: фрактури, деформитети

3. Стоматолошка заштита понекогаш е потребна: екстракција на млечни заби за спречување самоповредување.

4. Контрола на температура кај анхидроза: климатизација, хидратација.

5. Психолошка и развојна поддршка

6. Редовни прегледи кај ортопед, невролог, офталмолог, стоматолог

13. Компликации

Главни: сепса, остеомиелитис, деформитети, ампутации, хипертермија

14. Прогноза

Зависи од генетската форма, степенот на автономна дисфункција, квалитетот на надзор. 

Кај тешките форми животниот век може да биде намален.

15. Генетско советување

Многу важно. Ризик кај автозомно рецесивни форми е 25%. Можни се пренатална дијагностика, носителски скрининг. Современи истражувања со фокус: генска терапија, модификација на Nav1.7 канали, регенерација на ноцицептори, таргетирана молекуларна терапија. Ова заболување е од огромно значење за разбирање на невробиологијата на болката. Истражувањата на SCN9A доведоа до развој на нови аналгетски стратегии.

16. Заклучок

Конгениталната неосетливост на болка претставува ретко, но клинички сериозно наследно невролошко нарушување кое се карактеризира со неспособност за перцепција на болка и, кај одредени форми, автономна дисфункција. Раното препознавање, генетската потврда, внимателниот надзор и мултидисциплинарниот пристап се клучни за спречување на тешки компликации и подобрување на квалитетот на животот.