15 ЕКТС поени - 22.04.2026

Почитувани студенти,

Ве поканувам во среда на 22 април во периодот од 10:00 до 11:00 часот да си ги завршите сите заостанати обврски во смисол на одговарање за 15 ЕКТС поени, за да можете да полагате во јунската сесија. Овие термини може да се искористат и за други видови на консултации.

Предметен наставник

De Grouchy синдром тип II

De Grouchy синдром тип II претставува хромозомски микроделеционен синдром кој настанува поради загуба на генетски материјал од долгиот крак на хромозом 18 (18q−). Овој синдром има значајно поширок и потежок клинички спектар во споредба со тип I (18p−), со вклучување на невролошки, ендокрини, имунолошки и структурни абнормалности.

1. Историски осврт

Синдромот е дел од класификацијата на Jean de Grouchy, кој ги опишал делеционите синдроми на хромозом 18.

2. Генетска основа и молекуларна патогенеза

2.1 Хромозомска абнормалност

Делеција на долгиот крак на хромозом 18

Најчесто региони: 18q21–18q23

Големината на делецијата е варијабилна → силно влијае на фенотипот

2.2 Генетски механизми

≈70–80% de novo делеции

≈20–30%: резултат на неврамнотежени транслокации

родител носител на балансирана транслокација

2.3 Клучни гени и нивна улога

• MBP (Myelin Basic Protein) → важен за миелинизација
• TCF4 (во некои случаи) → поврзан со тежок невроразвојен фенотип
• гени поврзани со имунитет и раст

3. Епидемиологија

Преваленција: ~1:40.000–1:50.000 живородени. Подеднакво кај двата пола.

4. Патофизиологија

Губитокот на гени доведува до:

• нарушена миелинизација на ЦНС
• дефекти во невронската сигнализација
• имунолошка дисфункција
• ендокрини нарушувања

5. Клиничка слика

5.1 Краниофацијални карактеристики: издолжено лице, средно лице хипоплазија, големи уши, длабоко поставени очи.

5.2 Невролошки и развојни карактеристики: умерена до тешка интелектуална попреченост, значајно доцнење во говор, хипотонија, нарушена координација.

5.3 Сензорни нарушувања: сензоневрална глувост (честа), проблеми со вид.

5.4 Раст и ендокринологија: низок раст, дефицит на хормон на раст, тироидни нарушувања.

5.5 Имунолошки карактеристики: намалени имуноглобулини, склоност кон инфекции.

5.6 Други малформации: кардиоваскуларни - конгенитални срцеви дефекти, мускулоскелетни - сколиоза, деформитети, генитоуринарни - бубрежни аномалии.

6. Дијагностика

6.1 Клиничка проценка: дисморфичен фенотип, развојно доцнење.

6.2 Генетска дијагностика: кариотипизација, FISH, array-CGH / SNP array → златен стандард.

6.3 Пренатална дијагностика: ултразвук (ретардација на раст, малформации), амниоцентеза.

7. Диференцијална дијагноза

• Wolf-Hirschhorn syndrome
• Cri du chat syndrome
• други микроделециони синдроми

8. Третман

8.1 Медицински третман: хормонална терапија (ако е индицирана), третман на инфекции, аудиолошка поддршка.

8.2 Рехабилитација: логопедска терапија, физикална терапија, окупациона терапија.

8.3 Образовна поддршка: индивидуализирани програми, инклузивно образование.

8.4 Мултидисциплинарен пристап: генетичар, невролог, ендокринолог, аудиолог.

9. Прогноза

Варијабилна подобра отколку кај тешките трисомии, зависно од големината на делецијата.

10. Генетско советување

Низок ризик кај de novo случаи, повисок ризик ако родител е носител на транслокација. Препорачана анализа на родителите.

11. Заклучок

De Grouchy синдром тип II (18q−) е комплексен микроделеционен синдром со значајни невролошки, ендокрини и имунолошки манифестации. Раното препознавање, деталната генетска анализа и мултидисциплинарниот пристап се клучни за оптимално менаџирање и подобрување на квалитетот на живот.

De Grouchy синдром тип I

De Grouchy синдром тип I претставува ретка хромозомска микроделеција која настанува поради загуба на генетски материјал од краткиот крак на хромозом 18 (18p−). Спаѓа во групата на микроделециони синдроми и се карактеризира со варијабилна клиничка слика, вклучувајќи интелектуална попреченост, дисморфични карактеристики и различни конгенитални аномалии.

1. Историски осврт

Синдромот е опишан од Jean de Grouchy, по кого го добива името. Тој ги класифицирал синдромите поврзани со делеции на хромозом 18 во два типа:

• тип I → делеција на 18p
• тип II → делеција на 18q

2. Генетска основа и молекуларна патогенеза

2.1 Хромозомска абнормалност

Делеција на краткиот крак на хромозом 18 (18p11.3)

Големината на делецијата варира → влијае на фенотипот

2.2 Генетски механизми

≈85–90% de novo делеции

≈10–15%: резултат на неурамнотежена транслокација

родител носител на балансирана транслокација

2.3 Критични гени

Иако не постои единствен „критичен ген“, се смета дека повеќе гени учествуваат во: невроразвој, краниофацијална морфогенеза, раст и диференцијација.

3. Епидемиологија

Преваленција: ~1:50.000 живородени. Подеднакво застапен кај двата пола.

4. Патофизиологија

Губитокот на генетски материјал доведува до: нарушена ембрионална органогенеза, дефекти во невроналната миграција, абнормален развој на краниофацијални структури.

5. Клиничка слика

5.1 Краниофацијални карактеристики: микроцефалија, рамно лице, широк носен корен, птоза, ниско поставени уши.

5.2 Невроразвој: лесна до умерена интелектуална попреченост, доцнење во говор и моторен развој, хипотонија.

5.3 Раст и развој: низок раст, интраутерина ретардација на растот.

5.4 Бихевиорални карактеристики: социјални тешкотии, хиперактивност, во некои случаи аутистични карактеристики.

5.5 Други аномалии: Кардиоваскуларни: конгенитални срцеви дефекти (поретко отколку кај други синдроми), ендокрини - можни нарушувања на хормонот на раст, невролошки - ретко епилепсија.

6. Дијагностика

6.1 Клиничка проценка: дисморфичен фенотип, развојно доцнење.

6.2 Генетска дијагностика: кариотипизација, FISH, array-CGH / SNP array → најсензитивен метод.

6.3 Пренатална дијагностика: ултразвук (ретардација на растот), амниоцентеза.

7. Диференцијална дијагноза

• Cri du chat syndrome
• Wolf-Hirschhorn syndrome
• други микроделециони синдроми

8. Третман

8.1 Медицински третман: симптоматски третман на придружни состојби.

8.2 Рехабилитација: логопедска терапија, физикална терапија, окупациона терапија.

8.3 Образовна поддршка: индивидуализиран пристап, инклузивно образование.

8.4 Психосоцијална поддршка: работа со семејството, долгорочна поддршка.

9. Прогноза

Варијабилна обично подобра од други микроделециони синдроми, зависно од големината на делецијата.

10. Генетско советување

Низок ризик за повторување кај de novo случаи, повисок ако родител е носител на транслокација

препорачана родителска цитогенетска анализа.

11. Заклучок

De Grouchy синдром тип I (18p−) е редок микроделеционен синдром со варијабилен клинички спектар. Раната дијагноза и мултидисциплинарниот пристап овозможуваат подобра функционална адаптација и квалитет на живот кај засегнатите лица.

Cri du chat syndrome (Lejeune синдром)

Синдромот Cri du chat („плач како мачка“) е класичен хромозомски микроделеционен синдром предизвикан од загуба на генетски материјал од краткиот крак на хромозом 5 (5p−). Карактеристичен е високофреквентниот, пискав плач кај новороденчињата, кој потсетува на мјаукање на мачка, заедно со специфични дисморфични карактеристики и значајно заостанување во психомоторниот развој.

1. Историски осврт

Синдромот е опишан во 1963 година од Jérôme Lejeune, еден од пионерите на цитогенетиката.

2. Генетска основа и молекуларна патогенеза

2.1 Хромозомска абнормалност

Делеција на краткиот крак на хромозом 5: 5p15.2–5p15.3

Големината на делецијата варира → влијае на тежината на фенотипот

2.2 Критични региони

5p15.3 → поврзан со карактеристичниот плач

5p15.2 → одговорен за интелектуалната попреченост и дисморфии

2.3 Генетски механизми

≈85–90% de novo делеции

≈10–15% резултат на: неврамнотежена транслокација или родител носител на балансирана транслокација

3. Епидемиологија

Преваленција: ~1:15.000–1:50.000 живородени. Малку почест кај женски пол.

4. Патофизиологија

Загубата на повеќе гени доведува до нарушен невроразвој, абнормална морфогенеза на ларинксот, нарушена синаптичка функција. Резултат на тоа е карактеристичен плач, когнитивни и моторни дефицити.

5. Клиничка слика

5.1 Неонатални карактеристики: високофреквентен „мачешки“ плач, ниска родилна тежина, хипотонија

5.2 Краниофацијални карактеристики: микроцефалија, округло лице, хипертелоризам, епикантални набори, ниско поставени уши, малечка долна вилица (микрогнатија).

5.3 Невроразвој: тешка интелектуална попреченост, значајно доцнење во говор и моторен развој, ограничена комуникација.

5.4 Бихевиорални карактеристики: хиперактивност, стереотипии, социјална интеракција варијабилна.

5.5 Други малформации: кардиоваскуларни - конгенитални срцеви дефекти, мускулоскелетни - сколиоза, хипермобилност, гастроинтестинални - проблеми со хранење, гастроезофагеален рефлукс.

6. Дијагностика

6.1 Клиничка проценка: карактеристичен плач, дисморфичен фенотип

6.2 Генетска дијагностика: кариотипизација (за поголеми делеции), FISH анализа, array-CGH / SNP array → најсензитивна метода.

6.3 Пренатална дијагностика: ултразвук (ретардација на раст), амниоцентеза + генетска анализа.

7. Диференцијална дијагноза

• Wolf-Hirschhorn syndrome
• други микроделециони синдроми

8. Третман 

8.1 Медицински третман: третман на срцеви и други малформации, следење на раст и развој.

8.2 Рехабилитација: рана интервенција, логопедска терапија, физикална и окупациона терапија.

8.3 Нутритивна поддршка: помош при хранење, во тешки случаи → гастростома.

8.4 Психосоцијална поддршка: едукација на родители, долгорочна поддршка

9. Прогноза

Варијабилна подобра од тешките трисомии, значајна интелектуална попреченост останува.

10. Генетско советување

Низок ризик кај de novo случаи, повисок ризик ако родител носи транслокација, препорачана анализа на родителски кариотип.

11. Заклучок

Lejeune (Cri du chat) синдромот е добро дефиниран микроделеционен синдром со карактеристична клиничка презентација. Раното препознавање и мултидисциплинарниот пристап се клучни за оптимален развој и подобрување на квалитетот на живот.

Wolf–Hirschhorn синдром

Wolf–Hirschhorn синдромот (WHS) претставува ретка, но клинички препознатлива хромозомска микроделеција, која настанува поради загуба на генетски материјал од краткиот крак на хромозом 4 (регион 4p16.3). Се карактеризира со специфичен дисморфичен фенотип, значајно заостанување во растот и развојот, интелектуална попреченост и чести епилептични напади.

1. Историски осврт

Синдромот независно е опишан во 1965 година од Ulrich Wolf и Kurt Hirschhorn, по кои го добива името.

2. Генетска основа и молекуларна патогенеза

2.1 Хромозомска абнормалност

Делеција на регионот 4p16.3

Големината на делецијата варира → корелира со тежината на клиничката слика

2.2 Критичен регион (WHSCR) „Wolf-Hirschhorn syndrome critical region“

Вклучува неколку важни гени:

WHSC1 (NSD2) – развој на хроматин

LETM1 – митохондријална функција (поврзана со напади)

FGFR3 – раст и развој

2.3 Механизам на настанување

≈85–90% de novo делеции

≈10–15% резултат на:

балансирана транслокација кај родител.

3. Епидемиологија

Преваленција: ~1:50.000 живородени. Почест кај девојчиња (сооднос ~2:1).

4. Патофизиологија

Губитокот на повеќе гени доведува до:

• нарушена ембрионална морфогенеза
• дефекти во невроналната миграција
• нарушена митохондријална функција
• генерализирано заостанување во растот

5. Клиничка слика

5.1 Краниофацијални карактеристики: широк, рамен носен корен, високо чело, хипертелоризам, микроцефалија. Ова дава карактеристичен изглед на лицето.

5.2 Раст и развој: интраутерина ретардација на раст, постнатално заостанување, тешка интелектуална попреченост.

5.3 Невролошки манифестации: епилептични напади (многу чести), хипотонија, доцнење во моторен развој.

5.4 Други малформации: кардиоваскуларни-конгенитални срцеви дефекти, гастроинтестинални -  проблеми со хранење, гастроезофагеален рефлукс, генитоуринарни - бубрежни аномалии, мускулоскелетни - сколиоза, деформитети на екстремитети.

6. Дијагностика

6.1 Клиничка проценка: карактеристичен фенотип, невролошки симптоми.

6.2 Генетска дијагностика: кариотипизација (за поголеми делеции), FISH (таргетирана анализа), array-CGH / SNP array → златен стандард.

6.3 Пренатална дијагностика: ултразвук (IUGR, малформации), амниоцентеза + генетска анализа.

7. Диференцијална дијагноза

• други микроделециони синдроми
• Cri du chat syndrome
• Patau syndrome

8. Третман 

8.1 Медицински третман: антиепилептична терапија, третман на срцеви и други малформации.

8.2 Рехабилитација: физикална терапија, логопедска терапија, окупациона терапија.

8.3 Нутритивна поддршка: третман на проблеми со хранење, во некои случаи гастростома.

8.4 Мултидисциплинарен пристап: педијатар, невролог, генетичар, кардиолог.

9. Прогноза

Варијабилна, зависно од големината на делецијата. Зголемен ризик за рана смртност. Преживеаните имаат тешка попреченост.

10. Генетско советување

Ризик за повторување: низок кај de novo случаи. Повисок ако родител е носител на транслокација

препорачано: родителски кариотип.

11. Заклучок

Wolf–Hirschhorn синдромот е комплексна хромозомска микроделеција со карактеристичен фенотип и значајни невролошки и системски манифестации. Раната дијагноза, генетското советување и мултидисциплинарниот третман се од суштинско значење за подобрување на квалитетот на живот.

Триплоидија

Триплоидијата претставува тешка нумеричка хромозомска абнормалност (полиплоидија) кај која постојат три комплетни хаплоидни сета хромозоми (3n = 69 хромозоми) наместо нормалните два (2n = 46). Состојбата е неспоива со долгорочно преживување и најчесто завршува со спонтан абортус во рана бременост.

1. Генетска основа

1.1 Кариотипови

69,XXX

69,XXY

69,XYY

Секој хромозом е присутен во три копии.

1.2 Механизми на настанување

1.2.1 Дигинија (мајчино потекло): јајце-клетка со диплоиден број хромозоми е оплодена со нормален сперматозоид

1.2.2 Диандрија (татковско потекло): оплодување на нормално јајце со два сперматозоиди (диспермја) или диплоиден сперматозоид.

2. Патофизиологија

Триплоидијата доведува до глобално нарушување на генската доза, абнормална ембрионална и плацентарна развојна програма, тежок дисбаланс во регулацијата на раст и диференцијација.

Особено е значајна разликата помеѓу:

• диандрија → изразени плацентарни промени
• дигинија → изразена фетална ретардација.

3. Морфолошки и клинички карактеристики

3.1 Фетални карактеристики

• тешка интраутерина ретардација на раст
• микроцефалија
• малформации на ЦНС
• краниофацијални аномалии

3.2 Карактеристични знаци

• синдактилија на III и IV прст 
• дефекти на срце
• бубрежни аномалии

3.3 Плацентарни промени

Кај диандрија: зголемена, цистична плацента, сличност со парцијална хидатиформна мола 

Кај дигинија: мала плацента, тешка фетална ретардација.

4. Клинички тек и исход

Најчесто спонтан абортус во прв триместар, ретко преживување до втор или трет триместар, живородени случаи се исклучително ретки. Преживување по раѓање: неколку часа до денови.

5. Дијагностика

5.1 Пренатална дијагностика: ултразвук: IUGR, структурни аномалии, абнормални вредности на β-hCG.

5.2 Генетска анализа: кариотипизација, QF-PCR, микрочип анализа.

5.3 Диференцијација разликување од: тешки тризомии (на пр. Patau syndrome), моларна бременост.

6. Диференцијална дијагноза

• други полиплоидии (тетраплоидија)
• тешки конгенитални синдроми

7. Третман 

7.1 Пренатален пристап: генетско советување, информирање за прогнозата.

7.2 Клинички менаџмент: нема каузален третман, туку палијативен пристап.

7.3 Следење на мајката: особено кај случаи со моларни промени: следење на β-hCG, ризик за гестациска трофобластна болест.

8. Генетско советување

Ризикот за повторување е низок. Најчесто случаен настан. Важно е објаснување на механизмот, психолошка поддршка.

9. Прогноза

Летална состојба неспоива со долгорочен живот. Висок процент на рани губитоци на бременост.

10. Заклучок

Триплоидијата претставува тешка форма на полиплоидија со сериозни последици врз ембрионалниот и феталниот развој. Раната пренатална дијагностика и соодветното генетско советување се од суштинско значење за правилно клиничко управување и поддршка на родителите.

Edwards синдром

Едвардс синдромот е тешка хромозомска анеуплоидија предизвикана од присуство на дополнителен хромозом 18. Се карактеризира со изразени конгенитални малформации, тешка интраутерина ретардација на растот и висока неонатална и инфантилна смртност. Претставува втора најчеста автозомна тризомија кај живородени, по Down syndrome.

1. Историски осврт

Синдромот е опишан во 1960 година од John Hilton Edwards.

2. Генетска основа и типови

2.1 Слободна тризомија 18 (≈90%)

Кариотип: 47,XX,+18 или 47,XY,+18

Причина: нон-дисјункција во мејоза

2.2 Мозаицизам (≈5%)

46/47 клеточни линии

поблага и варијабилна клиничка слика

2.3 Транслокациона форма (ретка)

делумен вишок на хромозом 18

може да биде наследна.

3. Епидемиологија

Преваленција: ~1:5000–1:8000 живородени. Почеста кај женски новороденчиња. Висока стапка на спонтани абортуси. Ризикот расте со возраста на мајката.

4. Патофизиологија

Дополнителниот генетски материјал доведува до нарушена органогенеза, генерализирана ретардација на растот, мултисистемско зафаќање.

5. Клиничка слика

5.1 Пренатални карактеристики: интраутерина ретардација на растот, олигохидрамнион, намалени фетални движења. 

5.2 Краниофацијални аномалии: микроцефалија, малечка долна вилица (микрогнатија), ниско поставени уши.

5.3 Карактеристични екстремитети: стегнати шаки со преклопени прсти, „rocker-bottom“ стапала.

5.4 Кардиоваскуларни малформации: VSD, ASD, патентен дуктус артериозус.

5.5 Други аномалии: бубрежни малформации, гастроинтестинални дефекти, хернии.

5.6 Невролошки карактеристики: тешка интелектуална попреченост, хипотонија или хипертонија.

6. Дијагностика

6.1 Пренатален скрининг: ултразвук (структурни аномалии), биохемиски маркери, неинвазивни методи.

6.2 Дијагностички методи: амниоцентеза, хорионска биопсија.

6.3 Постнатална дијагноза: клиничка слика, кариотипизација.

7. Диференцијална дијагноза

Patau syndrome и други тешки генетски синдроми.

8. Третман 

Не постои каузален третман.

8.1 Поддржувачки третман: неонатална интензивна нега, кардиолошка и респираторна поддршка.

8.2 Палијативна грижа: често доминантен пристап.

8.3 Индивидуализирана грижа кај преживеани пациенти: рехабилитација, мултидисциплинарен пристап.

9. Прогноза

Многу неповолна 90% умираат во првата година. Среден животен век: неколку недели до месеци.

10. Генетско советување

Проценка на ризик за повторување, анализа на родителски кариотип, особено важно кај транслокации.

11. Заклучок

Едвардс синдромот е тешка хромозомска болест со карактеристична клиничка слика и висока смртност. Пренаталната дијагностика и генетското советување имаат клучна улога во раното откривање и управувањето со оваа состојба.

Patau синдром

Патау синдромот е тешка хромозомска анеуплоидија предизвикана од присуство на дополнителен хромозом 13. Се карактеризира со тешки конгенитални малформации на централниот нервен систем, срцето и лицето, како и со висока неонатална и инфантилна смртност.

1. Историски осврт

Синдромот е опишан во 1960 година од Klaus Patau.

2. Генетска основа и типови

2.1 Слободна тризомија 13 (≈75–80%)

Кариотип: 47,XX,+13 или 47,XY,+13

Причина: нон-дисјункција во мејоза

2.2 Транслокациона форма (≈15–20%)

Робертсонова транслокација (најчесто 13;14)

Може да биде наследна

2.3 Мозаицизам (≈5%)

46/47 клеточни линии

поблага клиничка слика.

3. Епидемиологија

Преваленција: ~1:10.000–1:20.000 живородени. Висока стапка на спонтани абортуси. Ризикот се зголемува со возраста на мајката.

4. Патофизиологија

Дополнителниот генетски материјал од хромозом 13 доведува до:

• нарушена органогенеза
• тешки дефекти во срединските структури (midline defects)
• мултисистемско зафаќање

5. Клиничка слика

5.1 Краниофацијални аномалии

• микроцефалија
• холопросенцефалија
• цепнатина на усна и непце
• микрофталмија или анофталмија

5.2 Екстремитети

• полидактилија (шест прсти)
• флексорна позиција на прсти

5.3 Кардиоваскуларни малформации

• VSD (вентрикуларен септален дефект)
• ASD
• патентен дуктус артериозус

5.4 Централен нервен систем

• тешки структурни аномалии
• тешка интелектуална попреченост (кај преживеани)

5.5 Други аномалии

• бубрежни малформации
• омфалоцела
• апнеја и респираторни проблеми

6. Дијагностика

6.1 Пренатален скрининг: ултразвук (детекција на малформации), биохемиски маркери, неинвазивни методи.

6.2 Дијагностички методи: амниоцентеза, хорионска биопсија.

6.3 Постнатална дијагноза: клиничка слика, кариотипизација.

7. Диференцијална дијагноза

Edwards syndrome,синдром други тешки конгенитални синдроми.

8. Третман

Не постои каузален третман.

8.1 Поддржувачки третман: неонатална интензивна нега, третман на срцеви и респираторни проблеми.

8.2 Палијативна грижа: често неопходна поради тежината на состојбата.

8.3 Индивидуален пристап: во ретки случаи со подолг опстанок: рехабилитација, мултидисциплинарна поддршка.

9. Прогноза

Многу лоша: 90% умираат во првата година, преживување над 1 година е ретко.

10. Генетско советување

Важно за проценка на ризик, особено кај транслокациски форми, анализа на родителски кариотип.

11. Заклучок

Патау синдромот е една од најтешките хромозомски анеуплоидии, со комплексна клиничка слика и висока смртност. Раната пренатална дијагностика и соодветното генетско советување се клучни за управување со оваа состојба.

Langdon–Down синдром

Лангдон–Даун синдромот, именуван по John Langdon Down, претставува најчеста хромозомска анеуплоидија кај живородени деца и водечка генетска причина за интелектуална попреченост. Основата е присуство на дополнителен генетски материјал од хромозом 21.

1. Генетска основа и типови

1.1 Тризомија 21 (≈95%)

Кариотип: 47,XX,+21 или 47,XY,+21

Механизам: нон-дисјункција во мејоза (најчесто мајчино потекло)

1.2 Транслокациона форма (≈3–4%)

Робертсонова транслокација (на пр. 14;21 или 21;21)

Може да биде наследна → важност на родителски кариотип

1.3 Мозаицизам (≈1–2%)

46,XX/47,XX,+21 или 46,XY/47,XY,+21

Поблага и варијабилна клиничка слика

2. Епидемиологија и ризик

Преваленција: ~1:700 живородени

Ризикот расте со возраста на мајката (особено >35 години)

Повеќето случаи се спорадични.

3. Патофизиологија

Дополнителната копија на хромозом 21 доведува до генска доза ефект (overexpression), нарушена невронска диференцијација и синаптогенеза, мултисистемско зафаќање (срце, гастроинтестинален тракт, имунитет).

4. Клиничка слика

4.1 Дисморфични карактеристики: брахицефалија, рамно лице, епикантални набори, нагоре косо поставени очи, мал нос, макроглосија, краток врат, ниска линија на коса.

4.2 Мускулен тонус и раст: хипотонија во неонатален период, низок раст во текот на детството

4.3 Екстремитети: една попречна палмарна бразда, кратки и широки шаки, клинодактилија на V прст.

4.4 Невроразвој: лесна до умерена интелектуална попреченост, доцнење во говор и моторен развој. Силни страни: визуелно учење, социјалност.

4.5 Чести придружни состојби: кардиоваскуларни - (≈40–50%), атриовентрикуларен септален дефект VSD/ASD, гастроинтестинални - дуоденална атрезија, Hirschsprung болест, ендокрини - хипотироидизам, имунолошки - зголемена склоност кон инфекции, хематолошки - зголемен ризик за леукемија, невродегенерација - рана појава на Алцхајмерова болест (врзано со APP ген на хр. 21).

5. Дијагностика

5.1 Пренатален скрининг

комбиниран прв триместар (NT, PAPP-A, β-hCG)

неинвазивен пренатален тест (NIPT)

5.2 Дијагностички тестови

хорионска биопсија

амниоцентеза

5.3 Постнатално

клиничка проценка

кариотипизација (златен стандард).

6. Третман 

Нема каузален третман → мултидисциплинарен пристап:

6.1 Медицински

• рано откривање и третман на срцеви мани
• следење на тироидна функција
• редовни аудиолошки и офталмолошки прегледи

6.2 Рехабилитација

• рана интервенција
• логопедска терапија
• физикална терапија

6.3 Образовна поддршка

• индивидуализирани образовни планови
• инклузивно образование

6.4 Социјална поддршка

• работа со семејството
• развој на самостојност

7. Прогноза

Значително подобрена со современа медицина. Животен век >60 години. Квалитетот на живот зависи од раната интервенција и поддршка.

8. Генетско советување

• проценка на ризик за повторување
• особено важно кај транслокациски форми
• анализа на родителски кариотип

9. Заклучок

Лангдон–Даун синдромот е комплексна хромозомска состојба со препознатлива клиничка слика и широк спектар на медицински и развојни потреби. Раното препознавање, систематското следење и интегрираниот третман овозможуваат значително подобрување на функционалниот исход и социјалната интеграција.

Фрагилен Х синдром

Фрагилниот X синдром претставува најчеста наследна причина за интелектуална попреченост и една од најзначајните моногенски причини за нарушувања од аутистичниот спектар. Етиолошки, синдромот е резултат на експанзија на CGG тринуклеотидни повторувања во генот FMR1 лоциран на X-хромозомот, што доведува до негово епигенетско замолчување и последователен недостаток на протеинот FMRP, клучен за нормалната синаптичка функција.

1. Генетска основа и молекуларни механизми

Генот FMR1 (Fragile X Mental Retardation 1) се наоѓа на регијата Xq27.3 и кодира RNA-врзувачки протеин кој игра суштинска улога во регулацијата на локалната протеинска синтеза во синапсите.

CGG повторувањата се класифицираат како:

• нормални: <45
• интермедиерни: 45–54
• премутација: 55–200
• полна мутација: >200

Кај полната мутација доаѓа до хиперметилација на промоторот на FMR1, што резултира со функционално исклучување на генот и дефицит на FMRP.

Наследувањето е X-врзано доминантно со феномен на „антиципација“, односно зголемување на бројот на повторувања во следните генерации, особено при мајчинско пренесување.

2. Патофизиологија

Недостатокот на FMRP доведува до дисрегулација на синаптичката пластичност, со зголемена протеинска синтеза и нарушена невронска сигнализација. Овие промени резултираат со абнормална организација на невронските мрежи, што клинички се манифестира со когнитивни и бихевиорални нарушувања.

3. Клиничка слика

3.1 Машки пациенти

Кај машките, клиничката слика е поизразена и вклучува:

• умерена до тешка интелектуална попреченост
• хиперактивност и дефицит на внимание
• анксиозност и социјална повлеченост
• избегнување контакт очи-во-очи
• стереотипни движења

Често се присутни карактеристики од аутистичниот спектар.

Физички карактеристики:

• издолжено лице
• големи и изразени ушни школки
• макроорхидизам (по пубертет)
• хипермобилност на зглобови

3.2 Женски пациенти

Кај женските лица клиничката слика е варијабилна, поради процесот на X-инактивација. Најчесто се забележува:

• нормален или благо намален интелектуален капацитет
• тешкотии во учење
• благи емоционални и бихевиорални нарушувања

4. Премутациски состојби

Носителите на премутација може да развијат:

• тремор/атаксија синдром кај возрасни (FXTAS)
• примарна оваријална инсуфициенција кај жени (FXPOI)

Овие состојби укажуваат дека премутацијата не е клинички „неутрална“.

5. Дијагностика

Дијагнозата се поставува со молекуларна анализа:

• PCR техника за одредување на бројот на CGG повторувања
• Southern blot за проценка на метилацијата

Индикации за тестирање вклучуваат:

• интелектуална попреченост од непозната етиологија
• аутистични карактеристики
• позитивна фамилијарна анамнеза

6. Третман 

Не постои каузален третман, па пристапот е симптоматски и мултидисциплинарен:

• рана бихевиорална интервенција
• логопедска и едукативна поддршка
• фармакотерапија за контрола на симптоми (АДХД, анксиозност, агресија)

Современите истражувања се насочени кон таргетирање на молекуларните патишта (на пр. mGluR5), но овие терапии сè уште не се дел од стандардната клиничка практика.

7. Прогноза

Состојбата е хронична, со варијабилна клиничка тежина. Раната дијагноза и интервенција значително го подобруваат функционалниот исход и квалитетот на живот.

8. Генетско советување

Генетското советување е од суштинско значење поради:

• специфичниот модел на наследување
• ризикот за експанзија на мутацијата
• потребата од фамилијарен скрининг

9. Заклучок

Фрагилниот X синдром претставува комплексно генетско нарушување со јасно дефинирана молекуларна основа и широк клинички спектар. Интегрираниот, мултидисциплинарен пристап останува клучен за оптимален третман и долгорочна поддршка на пациентите и нивните семејства.