Down синдром ‒ рефрактивен развој

Љубиќ А, Трајковски В, Димитрова Г, Станковиќ Б. Down синдром ‒ рефрактивен развој. Vox Medici 2022; 30 (115): 53-55.

Линк до трудот

Резиме на разбирлив јазик

Даун синдром е најчестата генетска состојба предизвикана од присуство на дополнителен 21-ви хромозом. Освен потешкотии во интелектуалниот развој, кај лицата со Даун синдром често се јавуваат и различни здравствени проблеми, вклучувајќи и нарушувања на видот.

Голем број деца и возрасни со Даун синдром имаат рефракциски аномалии, како што се кратковидост, далекувидост и астигматизам. Кај нив е нарушен нормалниот развој на окото, поради што очите не можат правилно да го фокусираат видот. Дополнително, рожницата и очната леќа имаат поинаква градба, што исто така придонесува за проблеми со видот.

Кај многу деца со Даун синдром е намалена способноста за фокусирање на предмети кои се наоѓаат блиску, па затоа имаат тешкотии при читање и други активности од блиска далечина. Поради тоа, офталмолозите често препорачуваат носење бифокални или прогресивни очила уште од најрана возраст.

Бидејќи очните заболувања се чести кај лицата со Даун синдром, многу е важно тие редовно да посетуваат офталмолог. Првиот очен преглед се препорачува на возраст од еден месец, потоа на една година, на две до три години, на пет до шест години (пред поаѓање на училиште), а потоа најмалку еднаш на секои пет години. Со редовните прегледи, проблемите со видот можат навреме да се откријат и успешно да се лекуваат, што придонесува за подобар развој, полесно учење и подобар квалитет на живот.

Системски и офталмолошки манифестации кај различни видови рефракциски аномалии кај пациенти со Даун синдром

Ljubic A, Trajkovski V, Stankovic B, Tojtovska B, Langmann A, Dimitrova G, Jovanovic I, Tesic M. Systemic and Ophthalmic Manifestations in Different Types of Refractive Errors in Patients with Down Syndrome. Medicina 2022, 58, 995.

DOI: https://doi.org/10.3390/medicina58080995

Резиме на разбирлив јазик

Даун синдромот често е поврзан со различни проблеми со видот, како што се кратковидост, далекувидост и астигматизам. Целта на ова истражување беше да се испита дали децата и младите со Даун синдром, кои имаат различни рефракциски аномалии (проблеми со фокусирањето на видот), почесто имаат и други здравствени или очни нарушувања.

Во истражувањето биле вклучени 141 дете и млад човек со Даун синдром. Испитаниците биле поделени во три групи: со кратковидост, со нормален вид и со далекувидост. Кај сите бил направен детален офталмолошки преглед, а биле анализирани и десет различни системски (општи) здравствени состојби.

Резултатите покажале дека не постои разлика во зачестеноста на општите здравствени нарушувања помеѓу трите групи. Сепак, биле забележани разлики кај некои очни состојби. Кај лицата со кратковидост почесто се јавувале нистагмус (неволни движења на очите) и атрофија на стромата на ирисот, додека кај лицата со далекувидост почесто бил присутен астигматизам. Страбизмот (кривогледост) бил чест и кај кратковидите и кај далекувидите испитаници.

Овие резултати укажуваат дека децата и младите со Даун синдром кои имаат рефракциски аномалии немаат поголема веројатност да имаат дополнителни системски здравствени нарушувања, но одредени очни заболувања се почести кај специфични видови рефракциски аномалии. Затоа, редовните офталмолошки прегледи се важни за навремено откривање и третман на овие состојби, со цел да се подобри видот и квалитетот на животот на лицата со Даун синдром.

Важноста на раната дијагноза на нарушувањето од аутистичниот спектар на нарушување за навремен и соодветен третман и рехабилитација во Македонија

Petrusheva KT, Trajkovski EV. The importance of early diagnosis of autism spectrum disorder for adequate treatment and rehabilitation in Macedonia. Specijalna edukacija i rehabilitacija 2022; 21(3): 163-176.

https://doi.org/10.5937/specedreh21-36888

Резиме на разбирлив јазик

Аутистичниот спектар на нарушување (АСН) е сложено развојно нарушување чии причини сè уште не се целосно познати, а не постои единствен третман што е ефикасен за сите лица. Сепак, бројни истражувања покажуваат дека раното препознавање и поставување на дијагнозата овозможуваат навремено започнување на третманот и рехабилитацијата, што значително го подобрува развојот и квалитетот на животот на децата.

Целта на ова истражување била да се утврди колку е важна раната дијагноза на аутизмот и како се подобрил процесот на дијагностицирање во Македонија во последните години. Во истражувањето учествувале 95 испитаници: родители на деца со аутизам, специјални едукатори и рехабилитатори, како и членови на стручни тимови кои учествуваат во поставување на дијагнозата.

Резултатите покажуваат дека повеќе фактори пред, за време и по раѓањето можат да бидат поврзани со појавата на аутизам. Најчести рани знаци се: доцнење или отсуство на говор, нереагирање на повик по име, избегнување контакт со очи, слаби социјални вештини, преосетливост или намалена чувствителност на надворешни дразби и повлекување од околината. Кај повеќето деца аутизмот се јавува како самостојно нарушување, без други придружни состојби.

Истражувањето покажува дека просечната возраст на поставување на дијагнозата во минатото изнесувала 5,6 години, додека во последните години таа е намалена на 4,2 години. Од појавата на првите симптоми до поставување на дијагнозата поминуваат во просек околу две години. Денес родителите посетуваат помал број здравствени и стручни институции пред да добијат конечна дијагноза, што укажува на подобрување на дијагностичкиот процес. Сепак, сè уште постојат случаи на погрешно поставени дијагнози.

Заклучокот на истражувањето е дека процесот на рано препознавање и дијагностицирање на аутизмот во Македонија значително се подобрил во последната деценија. Иако има напредок, потребно е дополнително да се скрати времето од појавата на првите симптоми до поставувањето на дијагнозата, да се намали бројот на погрешни дијагнози и да се обезбеди навремен пристап до соодветен третман и рехабилитација.

Како да се основа електронско, научно, рецензирано списание со отворен пристап во мала држава

Trajkovski V. How to establish electronic, scholarly, open access and peer-reviewed journal in small country. Journal of Health and Rehabilitation Sciences 2022; Oct. 26 1(1):1-11.

https://jhrs.almamater.si/index.php/jhrs/article/view/35

Резиме на рзбирлив јазик

Објавувањето на електронско, научно списание со слободен пристап и рецензија од стручни лица е голем предизвик, особено во мала држава. Денес електронските списанија имаат важна улога бидејќи им овозможуваат на научниците и стручните лица полесно да ги споделуваат своите истражувања и да пристапуваат до нови научни сознанија.

Овој труд објаснува како може успешно да се основа и развива едно современо научно списание, користејќи го Journal of Health and Rehabilitation Sciences (JHRS) како пример. Авторот ги темели препораките на научна литература, интернет извори и на сопственото долгогодишно искуство како главен уредник на научни списанија.

Според трудот, успешното научно списание треба да биде:

• бесплатно достапно за сите читатели (отворен пристап),
• да објавува трудови кои претходно се рецензирани од независни експерти,
• да има меѓународен уредувачки одбор,
• да користи современа платформа за уредување и објавување (OJS),
• да има DOI број за секој труд,
• да користи Creative Commons лиценца,
• и задолжително да проверува плагијат за да се почитуваат правилата на научната етика.

Дополнително, уредниците треба постојано да работат на тоа списанието да биде индексирано во што повеќе научни бази на податоци и активно да го промовираат преку социјалните мрежи за да стане повидливо и попрепознатливо.

На крај, авторот заклучува дека Journal of Health and Rehabilitation Sciences (JHRS) е меѓународно, мултидисциплинарно, електронско научно списание со рецензија, кое ги охрабрува истражувачите и стручните лица да ги испратат своите научни трудови за објавување.

Поддршка на учениците со нарушување од аутистичниот спектар во образовните установи

Trajkovski V. Supporting pupils with autism spectrum disorder in educational settings. In: Angeloska Galevska N, Tomevska Ilievska B, Janevska M, Bugariska B, editors. Conference Proceedings International Scientific Conference: 75th Anniversary of the Institute of Pedagogy – Educational Challenges and Future Prospects, 2022 May 16-18; Ohrid: Faculty of Philosophy; c2022. 574-580.

Резиме на разбирлив јазик

Нарушувањето од аутистичниот спектар (АСН) е развојно нарушување кое влијае на начинот на кој лицето комуницира, воспоставува односи со другите и го доживува светот околу себе. Околу 1,55% од учениците имаат дијагностицирано нарушување од аутистичниот спектар и им е потребна дополнителна образовна поддршка. Бидејќи аутизмот е спектарно нарушување, потребите на учениците се различни – некои можат успешно да учат со минимална помош, додека на други им е потребна постојана и индивидуализирана поддршка.

Целта на оваа студија е да ги прикаже интервенциите кои можат да бидат ефикасни за учениците со аутизам. Постојат многубројни пристапи, меѓу кои се интервенции засновани на анализа на однесувањето, когнитивно-бихејвиорална терапија, рани интензивни интервенции, функционална проценка на однесувањето, обука за комуникација и социјални вештини, употреба на визуелни помагала, систем за комуникација со размена на слики (PECS), структурирани распореди и игра, интервенции со учество на родителите, како и користење на современи технологии во наставата.

Истражувањето заклучува дека училиштето е средина во која успешното учење во голема мера зависи од комуникацијата и социјалната интеракција. Поради тешкотиите во овие области, учениците со аутизам често доживуваат поголем стрес, анксиозност и чувство на изолираност, што може негативно да влијае врз нивниот училишен успех. Примената на соодветни, научно потврдени интервенции може значително да ја подобри нивната комуникација, социјалните вештини, учеството во наставата и севкупните образовни постигнувања.

Личност, анксиозност и стрес кај пациенти со синдром на прекумерен бактериски раст во тенкото црево (SIBO): прелиминарно истражување од Полска

Kossewska J, Bierlit K, Trajkovski V. Personality, Anxiety, and Stress in Patients with Small Intestine Bacterial Overgrowth Syndrome. The Polish Preliminary Study. International Journal of Environmental Research and Public Health. 2023; 20(1):93.

https://doi.org/10.3390/ijerph20010093

Резиме на разбирлив јазик

Синдромот на прекумерен бактериски раст во тенкото црево (SIBO) е состојба при која во тенкото црево има поголем број бактерии отколку што е нормално. Освен што предизвикува дигестивни тегоби, сè повеќе истражувања покажуваат дека може да биде поврзан и со психичкото здравје.

Целта на ова истражување беше да се испита дали пациентите со SIBO имаат специфични карактеристики на личноста и дали чувствуваат поголема анксиозност и стрес во споредба со лица кои немаат SIBO.

Во студијата учествувале 26 пациенти со SIBO и 24 лица без оваа состојба, на возраст од 20 до 35 години. Учесниците пополниле прашалници за процена на личноста, нивото на стрес и моменталната анксиозност.

Резултатите покажале дека пациентите со SIBO почесто биле емоционално почувствителни и посклони кон негативни емоции (повисок невротицизам), биле помалку дружељубиви и поотворени кон другите (пониска екстраверзија) и имале повисоко ниво на моментална анксиозност и стрес во споредба со лицата без SIBO. Кај пациентите со SIBO, помалата екстраверзија била поврзана со поголемо чувство на стрес.

Овие наоди укажуваат дека психолошките фактори можат да играат важна улога кај лицата со SIBO. Потребни се дополнителни истражувања за подобро да се разбере дали овие психолошки карактеристики придонесуваат за развојот на SIBO или се последица на самата болест. Ова може да помогне во развојот на поцелосен пристап во лекувањето, кој покрај физичките симптоми ќе го земе предвид и менталното здравје на пациентите.

Job Opportunity: IT Web Administrator & Copy Editor for the Journal of Health and Rehabilitation Sciences (JHRS)

The Journal of Health and Rehabilitation Sciences (JHRS) is seeking a reliable, motivated, and dedicated professional to join our editorial team as an IT Web Administrator and Copy Editor.

This is an excellent opportunity for an individual interested in academic publishing, journal management, and digital editorial workflows. A competitive and fair honorarium will be provided for the successful candidate.

Main Responsibilities:

• Managing and maintaining the journal’s online platform;
• Providing technical support for the journal website and editorial workflow;
• Performing administrative tasks within the Open Journal Systems (OJS) platform;
• Assisting with manuscript processing and editorial communication;
• Copy editing manuscripts according to academic publishing standards;
• Ensuring accuracy, consistency, and quality of published content.

Required Qualifications and Skills. The ideal candidate should have:

• Practical knowledge and experience with Open Journal Systems (OJS);
• Good IT skills and ability to manage web-based platforms;
• Excellent English language skills, especially academic and scientific English editing;
• Strong attention to detail and organizational skills;
• Ability to complete assigned tasks efficiently and within deadlines;
• A proactive, responsible, and solution-oriented approach;
• Commitment, loyalty, and long-term interest in supporting the development of JHRS.

We are looking for a person who is not only technically competent but also reliable, dedicated, and willing to become an important part of our journal’s growth and international development.

Interested candidates are invited to send their CV and a short motivation letter to the editorial office of JHRS on folowing email.

Journal of Health and Rehabilitation Sciences building excellence in health, rehabilitation, and interdisciplinary scientific publishing!

JHRS Editorial Team

Разбирање на поврзаноста помеѓу вознемирувачкото однесување и здравствената состојба кај лицата со аутистичен спектар на нарушување

Koceski A, Smith CJ, Syed YA, Trajkovski V. Understanding the Relationship between Distress Behaviour and Health Status of People with Autism Spectrum Disorder. Healthcare 2023; 11 (11). 

DOI: https://doi.org/10.3390/healthcare11111565

Резиме на разбирлив јазик

Лицата со нарушување од аутистичниот спектар (аутизам) често покажуваат вознемирувачки и тешко контролирани однесувања кои можат да им го отежнат секојдневниот живот, како и животот на нивните родители и старатели. Овие однесувања може да вклучуваат раздразливост, негативни емоции, повторувачки движења и промени во вообичаените дневни активности. Сè уште не е целосно јасно зошто се појавуваат ваквите однесувања, но постои сомневање дека тие можат да бидат поврзани со промени во здравствената состојба на лицето.

Во ова истражување беа анализирани одговорите на родители и старатели на лица со аутизам од Македонија. Целта беше да се утврди кои промени во однесувањето најчесто се јавуваат кога детето или возрасното лице со аутизам има здравствен проблем.

Резултатите покажаа дека при промена на здравствената состојба најчесто се забележуваат промени во апетитот или изборот на храна, зголемена раздразливост и лошо расположение, како и губење на претходно стекнати вештини. Овие промени можат да бидат важен знак дека лицето има здравствен проблем, особено затоа што многу лица со аутизам тешко можат да кажат дека чувствуваат болка или непријатност.

Ова истражување покажува дека постои поврзаност помеѓу здравствената состојба и вознемирувачкото однесување кај лицата со аутизам. Затоа, кога ќе се појават ненадејни промени во однесувањето, родителите, старателите и здравствените работници треба да размислат дали причината може да биде некој здравствен проблем и навремено да побараат соодветна медицинска помош. Ова може да придонесе за подобра грижа и подобар квалитет на живот на лицата со аутизам.

Важноста на политиките за превенција на ракот во информирањето и насочувањето на превентивните мерки и скринингот кај лицата со интелектуална попреченост: COST проектот „Рак – Разбирање на превенцијата кај лицата со интелектуална попреченост“

Vukovic V, Banda A, Carneiro L, Dogan S, Knapp P, McMahon M, Milutinovic D, Soylar P, Sykes K, Tosun B, Yava A, Trajkovski V, Wells J, Cuypers M. The importance of cancer prevention policies to inform and guide preventative and screening measures for people with intellectual disabilities: The COST project “Cancer- Understanding Prevention in Intellectual Disabilities”. Journal of Intellectual Disabilities 2023, Vol. 0(0) 1–14. 

https://doi.org/10.1177/17446295231213752 

Резиме на разбирлив јазик

Ракот претставува еден од најголемите здравствени проблеми во светот. Сепак, сè уште нема доволно податоци за тоа колку често се јавува кај лицата со интелектуална попреченост. Овие лица често имаат ограничени здравствени знаења и сложени здравствени потреби, поради што се соочуваат со бројни пречки во превенцијата, скринингот, навременото откривање и лекувањето на ракот.

Во многу европски земји, лицата со интелектуална попреченост не се доволно опфатени со програмите и политиките за превенција и рано откривање на ракот. Како резултат на тоа, тие имаат поголем ризик од доцна дијагноза, полоши здравствени исходи и предвремена смртност.

Поради тоа, потребни се национални и локални политики кои ќе обезбедат еднаков пристап до превентивните мерки и здравствените услуги. COST проектот „Cancer – Understanding Prevention in Intellectual Disabilities (CUPID)“ има за цел да ги намали овие нееднаквости, да ја подигне јавната свест за проблемот, активно да ги вклучи лицата со интелектуална попреченост во процесот на донесување одлуки и да развие препораки за политики што ќе бидат прилагодени на нивните специфични когнитивни и здравствени потреби. На долг рок, проектот треба да придонесе за подобра превенција, порано откривање на ракот и подобар квалитет на живот на лицата со интелектуална попреченост.

Применливост на постапките за развој и унапредување на социјалните вештини во основното училиште – перспектива на специјалните едукатори и рехабилитатори

Banković S, Brojčin B, Antonijević M, Vasilevska Petrovska I, Bukovica A, Trajkovski V. Applicability of practices for the development and improvement of social skills in primary school - the perspective of special educators. Proceedings 12th International Scientific Conference “Special Education and Rehabilitation today”. Belgrade, 27-28 October 2023; 169-176.

Резиме на разбирлив јазик

Социјалните вештини се многу важни за успешното вклучување на учениците со попреченост во училиштето и во секојдневниот живот. При изборот на методите за нивно развивање, важно е да се земе предвид и мислењето на специјалните едукатори и рехабилитатори за тоа колку овие методи се применливи во пракса.

Целта на ова истражување беше да се испита како специјалните едукатори и рехабилитатори ја оценуваат применливоста на различни научно потврдени постапки за развој и подобрување на социјалните вештини во училишната средина.

Во истражувањето учествуваа 57 специјални едукатори и рехабилитатори од основни училишта во Србија и Македонија, кои работат со ученици со развојни нарушувања.

Резултатите покажаа дека најголем дел од испитаниците сметаат дека поттикнувањето (инсентивите), социјалните приказни, обуката за социјални вештини, визуелната поддршка, позитивното поткрепување, видеомоделирањето и моделирањето се методи кои можат успешно да се применуваат во училиштата.

Од друга страна, значително помал број испитаници сметаат дека интервенциите со врсници, анализа на задачи, обуката за функционална комуникација, саморегулацијата и користењето на однапред подготвени сценарија (скриптинг) се лесно применливи во секојдневната работа.

Заклучок: Истражувањето покажува дека е потребна дополнителна едукација на специјалните едукатори и рехабилитатори за примена на современи, научно потврдени методи за развој на социјалните вештини, како и подобрување на условите што ќе овозможат нивна поширока и поефикасна примена во училиштата.