1. Вовед во сензорниот нервен систем
Сензорниот нервен систем (Systema sensorium) претставува функционален дел од нервниот систем чија основна улога е да прима, пренесува, обработува и интегрира информации од надворешната и внатрешната средина на организмот. Преку него, човекот ги регистрира промените во околината, ги препознава физичките и хемиските дразби, ја одржува свесноста за состојбата на сопственото тело и соодветно ги приспособува своите реакции и однесување. Сензорниот нервен систем овозможува:
- Препознавање на допир, притисок, вибрации и температура.
- Регистрирање на болка.
- Перцепција на положбата и движењето на деловите од телото.
- Примање визуелни, аудитивни, олфакторни и густативни информации.
- Регистрирање на промените во внатрешните органи.
- Одржување на рамнотежата и просторната ориентација.
- Координација на моторните и автономните одговори.
Сензорниот систем не функционира изолирано. Тој е тесно поврзан со моторниот, автономниот и когнитивниот нервен систем. Информациите што ги примаат сензорните рецептори се користат за создавање соодветни моторни реакции, регулирање на хомеостазата, учење, меморирање и сложени форми на однесување.
На пример, кога човек ќе допре многу топол предмет, терморецепторите и ноцицепторите регистрираат опасен термички стимул. Информацијата се пренесува до 'рбетниот мозок, каде што може да предизвика брз рефлексен одговор – повлекување на раката. Истовремено, информацијата се пренесува до повисоките мозочни структури, каде што се создава свесна перцепција на болката. Важно е да се направи разлика помеѓу сензација (sensation) и перцепција (perception).
Сензација е процес на регистрирање на физичка или хемиска дразба од страна на сензорните рецептори и нејзино претворање во нервен сигнал.
Перцепција е процес на свесно препознавање, толкување и интегрирање на сензорните информации во централниот нервен систем.
На пример, окото може да регистрира светлосни дразби, но нивното препознавање како предмет, лице или движење претставува резултат на сложена обработка во мозочната кора.
2. Организација на сензорниот нервен систем
Сензорниот нервен систем е организиран во неколку функционални нивоа:
- Сензорни рецептори – ги примаат дразбите од надворешната или внатрешната средина.
- Периферни сензорни нерви – ги пренесуваат информациите од рецепторите кон централниот нервен систем.
- 'Рбетен мозок и мозочно стебло – вршат првична обработка, интеграција и пренесување на сензорните информации.
- Таламус – претставува главна релејна структура за најголем дел од сензорните информации.
- Сензорни мозочни центри – вршат повисока обработка и создавање свесни сензорни доживувања.
Во функционална смисла, сензорниот пат најчесто се состои од три последователни неврони:
Прв неврон (примарен сензорен неврон): го прима нервниот импулс од рецепторот. Неговото клеточно тело најчесто се наоѓа во спиналниот ганглион (ganglion spinale). Кај сензорните нерви на главата, клеточните тела се наоѓаат во соодветни кранијални сензорни ганглии. Неговиот централен продолжеток влегува во централниот нервен систем.
Втор неврон: се наоѓа во 'рбетниот мозок или во мозочното стебло. Прима информации од првиот неврон. Неговиот аксон во многу сензорни патишта ја преминува средишната линија (декусација). Се проектира кон таламусот.
Трет неврон: најчесто се наоѓа во таламусот. Ги пренесува информациите кон соодветните примарни сензорни кортикални области. Оваа организација е особено карактеристична за сензорните патишта на телото, како што се патиштата за допир, вибрации, проприоцепција, болка и температура. Сепак, постојат и сензорни системи со поинаква организација, како олфакторниот систем.
3. Сензорни рецептори
Сензорните рецептори се специјализирани клетки или нервни завршетоци кои реагираат на специфични видови дразби и ги претвораат во електрични сигнали што можат да бидат пренесени преку нервните влакна. Овој процес се нарекува сензорна трансдукција.
3.1. Поделба на сензорните рецептори според видот на дразбата
1. Механорецептори (Mechanoreceptors)
Реагираат на механички дразби: допир, притисок, вибрации, истегнување и деформација на ткивата. Се наоѓаат во кожата, мускулите, тетивите, зглобовите и внатрешните органи.
2. Терморецептори (Thermoreceptors)
Регистрираат температурни промени. Разликуваме рецептори чувствителни на студ и рецептори чувствителни на топлина.
3. Ноцицептори (Nociceptors)
Реагираат на потенцијално или реално оштетување на ткивата предизвикано од механички, термички или хемиски фактори. Учествуваат во создавањето на чувството на болка.
4. Фоторецептори (Photoreceptors)
Реагираат на светлосна енергија. Се наоѓаат во ретината на окото и се претставени со стапчиња и чепчиња.
5. Хеморецептори (Chemoreceptors)
Реагираат на хемиски супстанции. Учествуваат во сетилото за мирис и вкус, како и во регулацијата на концентрацијата на кислород, јаглерод диоксид и pH во крвта.
6. Осморецептори (Osmoreceptors)
Регистрираат промени во осмоларноста на телесните течности. Особено значајни се осморецепторите во хипоталамусот, кои учествуваат во регулирањето на жедта и секрецијата на антидиуретскиот хормон.
3.2. Поделба според локализацијата
Според местото од кое примаат информации, рецепторите се поделени на:
Екстерорецептори (Exteroceptors)
Примаат информации од надворешната средина. Се наоѓаат претежно во кожата и сетилните органи. Тие овозможуваат регистрирање на допир, притисок, температура, болка, светлина, звук, мирис и вкус.
Интерорецептори (Interoceptors или visceroceptors)
Примаат информации од внатрешната средина на организмот. Се наоѓаат во внатрешните органи, крвните садови и висцералните ткива. Регистрираат промени во крвниот притисок, растегнувањето на органите, хемискиот состав на крвта и други физиолошки параметри.
Проприорецептори (Proprioceptors)
Се наоѓаат во скелетните мускули, тетивите, зглобовите и други структури на локомоторниот систем. Овозможуваат информации за положбата на телото, степенот на истегнување на мускулите, напнатоста и движењето на екстремитетите.
3.3. Поделба според брзината на адаптација
Една од важните функционални карактеристики на сензорните рецептори е адаптацијата. Таа претставува намалување на фреквенцијата на нервните импулси при продолжено дејство на непроменета дразба. Се разликуваат два основни типа:
Брзо адаптирачки рецептори (фазни рецептори) реагираат особено силно на промени во интензитетот или времетраењето на дразбата. Нивната активност брзо се намалува кога дразбата станува постојана.
Пример: рецепторите за вибрации и одредени рецептори за допир.
Бавно адаптирачки рецептори (тонични рецептори) продолжуваат да испраќаат нервни импулси во текот на дејството на дразбата. Тие овозможуваат постојано информирање на мозокот за одредени состојби.
Пример: рецепторите за положба на телото, одредени рецептори за притисок и ноцицепторите.
4. Физиологија на сензорната трансдукција
Сензорната трансдукција е процес при кој енергијата на надворешната или внатрешната дразба се претвора во електричен сигнал.
На пример, кога кожата е изложена на механички притисок, се деформира мембраната на механорецепторот. Тоа предизвикува отворање на механосензитивни јонски канали и промена на мембранскиот потенцијал. Притоа се создава рецепторен потенцијал. Рецепторниот потенцијал има неколку карактеристики:
- Тој е локален и градуиран потенцијал.
- Неговата амплитуда зависи од интензитетот на дразбата.
- Може да биде деполаризирачки или хиперполаризирачки, зависно од рецепторниот механизам.
- Може да се сумира со други локални потенцијали.
Кога ќе се достигне прагот за активирање на акциониот потенцијал, се генерираат нервни импулси.
Важно е да се разликуваат рецепторниот потенцијал и акциониот потенцијал. Рецепторниот потенцијал е градуиран, додека акциониот потенцијал се јавува според принципот „сè или ништо“. Интензитетот на дразбата најчесто се кодира преку:
- Фреквенцијата на акционите потенцијали – посилна дразба предизвикува повисока фреквенција на нервни импулси.
- Регрутирањето на рецептори – посилна дразба активира поголем број рецептори.
- Просторната распределба на активираните рецептори – мозокот ја одредува локализацијата на дразбата според активираните сензорни полиња.
5. Соматосензорен систем
Соматосензорниот систем е дел од сензорниот нервен систем кој ги прима информациите од кожата, поткожните ткива, мускулите, тетивите и зглобовите. Тој овозможува перцепција на:
- Допир.
- Притисок.
- Вибрации.
- Температура.
- Болка.
- Положба и движење на телото.
- Истегнување на мускулите и напнатост на тетивите.
Соматосензорните информации се пренесуваат преку периферните нерви до 'рбетниот мозок и понатаму кон мозочните структури.
5.1. Рецептори за допир и притисок
Во кожата се наоѓаат различни механорецептори кои имаат специфични морфолошки и функционални карактеристики.
Меркелови дискови (Merkel discs)
Се наоѓаат во базалниот дел на епидермисот. Тие се бавно адаптирачки рецептори. Регистрираат постојан притисок, облик и текстура на предметите. Имаат важна улога во прецизното препознавање на предметите со допир.
Мајснерови телца (Meissner corpuscles)
Се наоѓаат во дермалните папили, особено во кожата без влакна на прстите, дланките и стапалата. Тие се брзо адаптирачки рецептори. Чувствителни се на лесен допир и нискофреквентни вибрации. Учествуваат во препознавањето на движењето на предметите по површината на кожата.
Пачиниеви телца (Pacinian corpuscles)
Се наоѓаат во длабоките слоеви на кожата и поткожното ткиво. Тие се многу брзо адаптирачки рецептори. Особено се чувствителни на високо фреквентни вибрации и брзи промени на притисокот.
Руфиниеви телца (Ruffini endings)
Се наоѓаат во подлабоките слоеви на кожата. Тие се бавно адаптирачки рецептори. Реагираат на истегнување на кожата и деформација на ткивото. Учествуваат во информациите за положбата на прстите и движењата на раката.
Слободни нервни завршетоци
Се широко распространети во кожата и другите ткива. Примаат информации за температура, болка и некои видови груб допир. Имаат важна улога во заштитните механизми на организмот.
5.2. Сензорни полиња
Сензорно поле претставува област на периферното ткиво чија стимулација влијае врз активноста на одреден сензорен неврон. Големината на сензорното поле е различна во различни делови на телото.
На пример: врвовите на прстите имаат мали сензорни полиња и висока тактилна чувствителност. Грбот има релативно големи сензорни полиња и помала способност за прецизна локализација на допирот. Оваа разлика е поврзана со густината на рецепторите, големината на рецептивните полиња и степенот на кортикална репрезентација.
5.3. Дискриминативен и груб допир
Дискриминативниот (фин) допир овозможува прецизна локализација на допирот и разликување на формата, големината и текстурата на предметите.
Грубиот допир овозможува регистрирање на присуството на механички стимул, но со помала просторна прецизност.
Дискриминативниот допир најмногу се пренесува преку задните столбови на 'рбетниот мозок и медијалниот лемнискален систем, додека грубиот допир има делумно преклопување со антеролатералниот систем.
6. Проприоцепција – сетило за положба и движење на телото
Проприоцепцијата претставува способност на организмот да ја регистрира положбата, движењето и просторната ориентација на сопственото тело и неговите делови, без неопходно користење на видот. Таа е од суштинско значење за:
- Одржување на телесната положба.
- Одржување на рамнотежата.
- Координација на движењата.
- Контрола на мускулниот тонус.
- Изведување прецизни и сложени моторни активности.
На пример, човек може да го допре врвот на носот со затворени очи благодарение на проприоцептивните информации.
6.1. Мускулни вретена (Muscle spindles)
Мускулните вретена претставуваат специјализирани сензорни рецептори сместени во скелетните мускули, паралелно со екстрафузалните мускулни влакна. Тие ја регистрираат должината на мускулот и брзината на неговото истегнување. Составени се од интрафузални мускулни влакна, кои се разликуваат од обичните екстрафузални влакна. Се разликуваат два основни типа интрафузални влакна:
- Влакна со нуклеарна кеса (nuclear bag fibers).
- Влакна со нуклеарен синџир (nuclear chain fibers).
Сензорната инервација ја обезбедуваат:
- Група Ia аферентни влакна – особено чувствителни на брзината и промените на истегнувањето.
- Група II аферентни влакна – пренесуваат информации за статичната должина на мускулот.
Гама-моторните неврони ја регулираат чувствителноста на мускулните вретена преку инервација на нивните контрактилни делови.
6.2. Голџиеви тетивни органи (Golgi tendon organs)
Голџиевите тетивни органи се проприорецептори кои се наоѓаат во тетивите, во близина на мускулно-тетивниот спој. Тие ја регистрираат механичката напнатост во тетивата, односно силата што ја развива мускулот. Информациите се пренесуваат преку аферентните влакна од групата Ib. Преку спиналните интерневрони, Голџиевите тетивни органи можат да влијаат врз активноста на алфа-моторните неврони и да придонесат за регулирање на мускулната сила.
6.3. Рецептори во зглобовите
Во зглобните структури се наоѓаат различни механорецептори кои реагираат на притисок, истегнување и промена на зглобната положба. Тие учествуваат во информациите за движењето и положбата на екстремитетите, заедно со мускулните вретена и Голџиевите тетивни органи.
7. Сензорни патишта во централниот нервен систем
Сензорните патишта претставуваат организирани нервни врски преку кои информациите од периферните рецептори стигнуваат до повисоките мозочни центри. Два главни системи се одговорни за пренос на соматосензорните информации од телото:
- Задностолбен – медијален лемнискален систем.
- Антеролатерален систем (спиноталамички патишта).
7.1. Задностолбен – медијален лемнискален систем
Овој систем ги пренесува следните сензорни информации:
- Фин и дискриминативен допир.
- Вибрации.
- Свесна проприоцепција.
- Прецизна локализација на допирот.
- Стереогнозија, односно препознавање предмети со допир.
Патот се одвива во следните фази:
Прв неврон:
Клеточното тело се наоѓа во спиналниот ганглион. Неговиот централен аксон влегува во 'рбетниот мозок и се искачува ипсилатерално низ задните столбови. Во задните столбови се разликуваат:
- Fasciculus gracilis – пренесува информации од долните делови на телото, под нивото на приближно T6.
- Fasciculus cuneatus – пренесува информации од горните делови на телото, над нивото на приближно T6.
Втор неврон:
Се наоѓа во nucleus gracilis и nucleus cuneatus во продолжениот мозок (medulla oblongata). Нервните влакна се вкрстуваат во продолжениот мозок како внатрешни аркуатни влакна и формираат медијален лемнискус.
Трет неврон:
Се наоѓа во вентралното постеролатерално јадро на таламусот (VPL). Неговите аксони се проектираат кон примарниот соматосензорен кортекс во париеталниот лобус. Клинички важно: лезијата на задните столбови во 'рбетниот мозок предизвикува губење на вибрациониот осет, дискриминативниот допир и свесната проприоцепција ипсилатерално под нивото на лезијата.
7.2. Антеролатерален систем – спиноталамички патишта
Овој систем првенствено ги пренесува:
- Болката.
- Температурата.
- Грубиот допир.
- Дел од информациите за чешање.
Прв неврон:
Клеточното тело се наоѓа во спиналниот ганглион. Неговиот централен аксон влегува во задниот рог на 'рбетниот мозок. Дел од влакната може да се движат кратко нагоре или надолу во трактусот на Лисауер пред да воспостават синапса.
Втор неврон:
Се наоѓа во задниот рог на 'рбетниот мозок. Неговите аксони најчесто ја преминуваат средишната линија преку предната бела комисура, обично во рамките на еден или два сегмента од влезот на примарното влакно. Потоа се искачуваат контралатерално во антеролатералниот систем.
Трет неврон:
Се наоѓа претежно во вентралното постеролатерално јадро на таламусот, од каде што информациите се проектираат кон соматосензорниот кортекс. Постои и пренос кон други структури, вклучувајќи ги ретикуларната формација, хипоталамусот и мозочните центри поврзани со афективната компонента на болката.
7.3. Споредба на двата главни сензорни системи
8.
Соматосензорен кортекс
Соматосензорниот кортекс се наоѓа во париеталниот лобус на големиот мозок, зад централната бразда (sulcus centralis). Тој е организиран во неколку функционални области:
- Примарен соматосензорен кортекс (S1) – Brodmann-ови полиња 3, 1 и 2.
- Секундарен соматосензорен кортекс (S2).
- Задни париетални асоцијативни области.
8.1. Примарен соматосензорен кортекс
Се наоѓа во постцентралната вијуга (gyrus postcentralis). Во него пристигнуваат сензорните информации од таламусот, кои се организирани според соматотопска шема. Тоа значи дека различни делови од телото имаат свои релативно специфични кортикални области.
8.2. Сензорен хомункулус
Сензорниот хомункулус претставува графички приказ на соматотопската организација на телото во примарниот соматосензорен кортекс.
Најважна карактеристика е тоа што големината на кортикалната репрезентација не е пропорционална со анатомската големина на делот од телото.
На пример:
- Прстите имаат голема кортикална репрезентација.
- Усните имаат голема кортикална репрезентација.
- Јазикот има голема кортикална репрезентација.
- Трупот има релативно помала кортикална репрезентација.
Ова е резултат на густината на сензорната инервација и функционалната потреба за прецизна сензорна дискриминација.
9. Физиологија на болката (Nociception)
Болката претставува непријатно сензорно и емоционално искуство поврзано со реално или потенцијално оштетување на ткивото, или слично на она поврзано со таквото оштетување. Важно е да се разликуваат поимите ноцицепција и болка. Ноцицепција е нервниот процес на регистрирање и обработка на потенцијално штетни стимули. Болката е свесно сензорно и емоционално искуство. Ноцицепцијата може да се одвива и без свесна перцепција, на пример при одредени рефлексни реакции.
9.1. Ноцицептори
Ноцицепторите претставуваат специјализирани слободни нервни завршетоци кои реагираат на потенцијално штетни дразби. Се разликуваат:
- Механички ноцицептори реагираат на силен механички притисок, повреда или деформација на ткивото.
- Термички ноцицептори се активираат при екстремни температури, кои можат да предизвикаат оштетување на ткивото.
- Хемиски ноцицептори реагираат на хемиски супстанции ослободени при оштетување или воспаление.
- Полимодални ноцицептори реагираат на повеќе видови штетни стимули – механички, термички и хемиски.
9.2. Нервни влакна за пренос на болката
Болката се пренесува преку два главни типа аферентни влакна.
Aδ-влакна: тенко миелинизирани нервни влакна. Пренесуваат импулси со релативно голема брзина. Одговорни се за првата, остра и добро локализирана болка. Најчесто реагираат на механички и термички стимули.
C-влакна: немaат миелинска обвивка. Пренесуваат нервни импулси со мала брзина. Предизвикуваат втора, тапа, продолжена и послабо локализирана болка. Често се активираат при воспаление и хемиска иритација.
9.3. Пренос на болката
Ноцицептивните сигнали од периферијата стигнуваат до задниот рог на 'рбетниот мозок. Таму воспоставуваат синаптички врски со вторите неврони. Важни невротрансмитери се:
- Глутамат – главен ексцитаторен невротрансмитер во брзиот синаптички пренос.
- Супстанција P – невропептид кој учествува во преносот и модулацијата на ноцицептивните сигнали.
- CGRP – пептид поврзан со ноцицептивната трансмисија и неврогеното воспаление.
Потоа, сигналите се пренесуваат преку антеролатералниот систем кон таламусот и повисоките мозочни центри.
9.4. Модулација на болката
Интензитетот на болката не зависи само од периферниот стимул. Тој се менува и под влијание на централните механизми за модулација. Важни структури се:
- Периакведукталната сива маса (PAG).
- Ростралната вентромедијална медула.
- Јадрата во мозочното стебло.
- Задниот рог на 'рбетниот мозок.
Во ендогената аналгетска контрола учествуваат опиоидните пептиди:
- Енкефалини.
- Ендорфини.
- Динорфини.
Тие делуваат преку опиоидните рецептори и можат да ја намалат трансмисијата на ноцицептивните сигнали.
9.5. Теорија на контролна порта (Gate Control Theory)
Оваа теорија објаснува како активноста на одредени сензорни влакна може да ја модулира трансмисијата на болката во задниот рог на 'рбетниот мозок. Активирањето на поголемите миелинизирани тактилни влакна (Aβ) може да ја намали активноста на ноцицептивните неврони преку активирање на инхибиторни интерневрони.
Практичен пример е инстинктивното триење на местото каде што сме се удриле. Тактилната стимулација може привремено да ја намали перцепцијата на болката.
10. Физиологија на терморецепцијата
Терморецепцијата е способност на организмот да ги регистрира температурните промени во надворешната и внатрешната средина. Во кожата постојат рецептори чувствителни на студ и топлина. Периферните терморецептори содржат температурно чувствителни јонски канали од семејството TRP (Transient Receptor Potential).
Примери:
- TRPM8 – значаен за чувствителноста на студ и ментол.
- TRPV1 – учествува во регистрирањето на висока температура и одредени хемиски стимули, како капсаицинот.
- Други TRP-канали учествуваат во регистрирањето на различни температурни опсези.
Температурните информации се пренесуваат преку антеролатералниот систем кон мозочните структури. Хипоталамусот има особено важна улога во централната терморегулација. Информациите од периферните терморецептори, заедно со информациите од централните термосензитивни неврони, овозможуваат регулирање на телесната температура.
11. Визуелен систем – сетило за вид
Визуелниот систем овозможува примање и обработка на светлосните информации од надворешната средина. Основен сетилен орган е окото (oculus).
11.1. Анатомија на окото
Очното јаболко е составено од три основни слоја:
Надворешна фиброзна обвивка:
Средна васкуларна обвивка:
- Хориоидеа.
- Цилијарно тело.
- Ирис.
Внатрешна нервна обвивка:
- Ретина.
Светлосните зраци минуваат низ корнеата, предната очна комора, зеницата, леќата и стаклестото тело, а потоа стигнуваат до ретината.
11.2. Фоторецептори
Во ретината постојат два основни типа фоторецептори:
Стапчиња (Rods) многу се чувствителни на светлина. Овозможуваат гледање при слаба осветленост. Не овозможуваат нормално разликување на боите. Најмногу се застапени во периферните делови на ретината.
Чепчиња (Cones) овозможуваат гледање при дневна светлина. Овозможуваат разликување на боите. Имаат висока просторна резолуција. Најголема густина имаат во фовеата централис.
Кај човекот постојат три типа чепчиња, чувствителни на различни делови од видливиот спектар:
- S-чепчиња – пократки бранови должини.
- M-чепчиња – средни бранови должини.
- L-чепчиња – подолги бранови должини.
11.3. Фототрансдукција
Фототрансдукцијата претставува процес на претворање на светлосната енергија во електричен сигнал. Во темнина фоторецепторите имаат релативно деполаризиран мембрански потенцијал и континуирано ослободуваат глутамат. Кога светлината ќе го активира фотопигментот родопсин или соодветниот опсин во чепчињата, се активира G-протеинот трансдуцин. Потоа се активира фосфодиестераза, се намалува концентрацијата на cGMP и се затвораат cGMP-зависните катјонски канали. Резултатот е хиперполаризација на фоторецепторот и намалено ослободување на глутамат. Ова е интересен физиолошки механизам бидејќи светлината предизвикува хиперполаризација, а не деполаризација на фоторецепторот.
11.4. Визуелен нервен пат
Патот на визуелните информации е следниот:
- Фоторецепторите во ретината ја регистрираат светлината.
- Сигналите се пренесуваат преку биполарните клетки.
- Ганглиските клетки ги испраќаат своите аксони кон оптичкиот нерв.
- Во оптичката хијазма дел од влакната се вкрстуваат.
- Влакната продолжуваат во оптичките трактуси.
- Најголем дел од нив завршуваат во латералното геникулатно јадро на таламусот.
- Од таламусот преку оптичката радијација се проектираат кон примарниот визуелен кортекс во окципиталниот лобус (Brodmann-ово поле 17).
- Дел од визуелните влакна се проектираат и кон други структури, вклучувајќи го претекталниот регион и супрахијазматичното јадро.
12. Аудитивен систем – сетило за слух
Аудитивниот систем овозможува регистрирање и анализа на звучните бранови. Сетилен орган е увото (auris), кое е поделено на:
- Надворешно уво.
- Средно уво.
- Внатрешно уво.
12.1. Надворешно уво
Го сочинуваат ушната школка и надворешниот слушен канал. Нивната функција е собирање и насочување на звучните бранови кон тапанчето.
12.2. Средно уво
Ги содржи трите слушни ковчиња:
- Чеканче (malleus).
- Наковална (incus).
- Стапалце (stapes).
Тие ги пренесуваат и механички ги засилуваат вибрациите од тапанчето кон овалниот прозорец на внатрешното уво.
12.3. Внатрешно уво и кохлеа
Кохлеата претставува спирално обликувана структура исполнета со течност. Во неа се наоѓа органот на Корти, кој ги содржи сензорните влакнести клетки.
Кога звучните бранови стигнуваат до овалниот прозорец, предизвикуваат движење на течностите во кохлеата. Тоа доведува до вибрации на базиларната мембрана. Движењето предизвикува свиткување на стереоцилиите на влакнестите клетки. Механички чувствителните јонски канали се отвораат, што предизвикува деполаризација на клетката и ослободување на невротрансмитер кон аферентните влакна на слушниот нерв.
12.4. Кодирање на фреквенцијата и интензитетот на звукот
Фреквенцијата на звукот се кодира преку местото на максимална вибрација на базиларната мембрана. Високите фреквенции предизвикуваат максимална вибрација во базалниот дел на кохлеата. Ниските фреквенции предизвикуваат максимална вибрација во апикалниот дел. Овој принцип се нарекува тонопска организација. Интензитетот на звукот се кодира преку зголемување на фреквенцијата на нервните импулси и регрутирање на поголем број аферентни влакна.
12.5. Аудитивен пат
Патот на слухот се одвива преку:
- Спиралниот ганглион на кохлеата.
- Кохлеарните јадра во мозочното стебло.
- Супериорниот оливарен комплекс.
- Латералниот лемнискус.
- Инфериорниот коликулус.
- Медијалното геникулатно јадро на таламусот.
- Примарниот аудитивен кортекс во темпоралниот лобус (Brodmann-ови полиња 41 и 42).
Аудитивниот пат има билатерална организација, што значи дека информациите од едното уво се проектираат кон двете мозочни хемисфери.
13. Вестибуларен систем – сетило за рамнотежа
Вестибуларниот систем е специјализиран сензорен систем кој овозможува регистрирање на положбата и движењето на главата во просторот. Има клучна улога во:
- Одржувањето на рамнотежата.
- Контролата на положбата на главата.
- Стабилизацијата на погледот при движење.
- Координацијата на движењата на телото.
Вестибуларниот апарат се наоѓа во внатрешното уво и се состои од:
Три полукружни канали: преден (горен), заден и латерален. Тие регистрираат аголни забрзувања, односно ротациони движења на главата. Во нив се наоѓаат ампуларни рецепторни структури со влакнести клетки, чии стереоцилии се вметнати во купулата. Отолитни органи:
Тие регистрираат линеарни забрзувања и дејството на гравитацијата. Во нив се наоѓаат макули со влакнести клетки и отолитна мембрана која содржи калциум-карбонатни кристали – отоконии.
13.1. Вестибуларни рефлекси
Еден од најважните вестибуларни рефлекси е вестибулоокуларниот рефлекс (VOR). Неговата функција е да го одржува погледот стабилен при движење на главата.
На пример, кога главата се движи надесно, очите рефлексно се движат налево за да се одржи фиксацијата на визуелниот објект. Вестибуларниот систем е тесно поврзан со вестибуларните јадра, малиот мозок, окуломоторните јадра и 'рбетниот мозок.
14. Густативен систем – сетило за вкус
Густативниот систем овозможува препознавање на хемиските супстанции растворени во плунката. Основните вкусови се:
- Слатко.
- Солено.
- Кисело.
- Горчливо.
- Умами – вкус поврзан со присуството на аминокиселини, особено глутамат.
Вкусовите се регистрираат преку рецепторни клетки во вкусовите пупки. Вкусовите пупки се наоѓаат во папилите на јазикот, но и во други делови на усната празнина и фаринксот.
14.1. Механизми на вкусната трансдукција
Различните вкусови се регистрираат преку специфични молекуларни механизми.
- Сладок вкус: се регистрира преку рецепторниот комплекс T1R2/T1R3.
- Умами: се регистрира преку T1R1/T1R3 рецепторниот комплекс.
- Горчлив вкус: се регистрира преку семејството T2R рецептори.
- Солен вкус: вклучува јонски механизми поврзани со натриумот, а деталите зависат од концентрацијата и видот на солта.
- Кисел вкус: се поврзува со протонскиот канал OTOP1 и промените во јонската рамнотежа на рецепторната клетка.
14.2. Густативен нервен пат
Информациите за вкусот се пренесуваат преку три кранијални нерви:
- VII кранијален нерв – n. facialis, преку chorda tympani, од предните две третини на јазикот.
- IX кранијален нерв – n. glossopharyngeus, од задната третина на јазикот.
- X кранијален нерв – n. vagus, од одредени региони на фаринксот и епиглотисот.
Првичната синапса се остварува во nucleus tractus solitarii во продолжениот мозок. Потоа информациите се пренесуваат кон таламусот, најчесто кон вентралното постеромедијално јадро (VPM), а потоа кон примарната густативна кора во предниот инсула и фронталниот оперкулум.
15. Олфакторен систем – сетило за мирис
Олфакторниот систем овозможува препознавање на испарливи хемиски супстанции присутни во воздухот. Рецепторите за мирис се наоѓаат во олфакторниот епител во горниот дел на носната празнина. Олфакторните рецепторни клетки се биполарни неврони кои имаат цилии изложени на носната слузница. Кога молекулите на мирисот се врзуваат за специфичните рецептори, се активира G-протеинот Golf, а потоа аденилатциклазата III. Се зголемува концентрацијата на cAMP, се отвораат јонските канали и се создава деполаризација.
15.1. Олфакторен нервен пат
- Олфакторни рецепторни неврони во носната слузница.
- Аксони кои минуваат низ lamina cribrosa на етмоидалната коска.
- Олфакторно проширување (bulbus olfactorius).
- Олфакторен трактус.
- Примарни олфакторни кортикални области.
Особеност на олфакторниот систем е тоа што првичната кортикална проекција не бара задолжително претходно таламичко реле, за разлика од повеќето други сензорни системи. Мирисот има тесна функционална врска со лимбичкиот систем, особено со структурите вклучени во емоциите и меморијата. Ова објаснува зошто одредени мириси можат да предизвикаат силни емоционални реакции или да потсетат на специфични настани од минатото.
16. Таламусот како главен сензорен центар
Таламусот претставува парна структура на диенцефалонот и има централна улога во пренесувањето и обработката на сензорните информации. Најголем дел од сензорните информации што стигнуваат до мозочната кора минуваат низ таламусот. Исклучок е примарната олфакторна проекција. Важни таламички јадра се:
- VPL (ventral posterolateral nucleus) – пренесува соматосензорни информации од телото.
- VPM (ventral posteromedial nucleus) – пренесува соматосензорни информации од лицето и густативни информации.
- LGN (lateral geniculate nucleus) – учествува во визуелната трансмисија.
- MGN (medial geniculate nucleus) – учествува во аудитивната трансмисија.
Таламусот не е само пасивна релејна станица. Тој учествува во филтрирањето, интеграцијата и регулирањето на сензорните информации, како и во контролата на вниманието и свесноста.
17. Сензорна адаптација и сензорна интеграција
17.1. Сензорна адаптација
Сензорната адаптација претставува намалување на одговорот на сензорниот систем при продолжено изложување на непроменета дразба.
Примери:
По неколку минути човек престанува да го забележува мирисот на парфем во просторијата.
По облекување облека, постепено престанува да го чувствува нејзиниот допир врз кожата.
По влегување во темна просторија, визуелниот систем постепено ја зголемува чувствителноста на светлина.
Треба да се разликува периферната рецепторна адаптација од централната сензорна хабитуација, бидејќи намалувањето на одговорот може да се случи на различни нивоа на нервниот систем.
17.2. Сензорна интеграција
Сензорната интеграција претставува процес на комбинирање и обработка на информации од различни сензорни системи.
На пример, при одење, мозокот ги интегрира:
- Визуелните информации за околината.
- Вестибуларните информации за движењето на главата.
- Проприоцептивните информации од мускулите и зглобовите.
- Тактилните информации од стапалата.
Овие информации се користат за одржување на рамнотежата, постуралната контрола и координацијата на движењата. Сензорната интеграција е особено важна за сложените моторни активности, просторната ориентација, учењето и адаптацијата кон промените во околината.
18. Клиничко-физиолошко значење на сензорниот нервен систем
Познавањето на физиологијата на сензорниот нервен систем е важно за разбирање на различните невролошки нарушувања.
18.1. Анестезија
Анестезијата претставува губење или намалување на чувствителноста, особено на болката. Може да биде предизвикана од оштетување на периферните нерви, 'рбетниот мозок или централните нервни структури, но и фармаколошки индуцирана.
18.2. Парестезија
Парестезијата претставува абнормално сензорно доживување, како:
- Трнење.
- Пецкање.
- Чувство на боцкање.
- Чувство на „мравки“ по кожата.
Може да се јави при компресија на периферни нерви, полиневропатии или лезии на централниот нервен систем.
18.3. Хиперестезија
Хиперестезијата претставува зголемена чувствителност на сензорни стимули.
18.4. Хипоестезија
Хипоестезијата претставува намалена чувствителност на допир, температура или други сензорни стимули.
18.5. Аналгезија
Аналгезијата претставува отсуство на перцепција на болка при стимул кој нормално би предизвикал болка.
18.6. Алодинија
Алодинијата претставува појава на болка предизвикана од стимул кој вообичаено не е болен, како лесен допир на кожата.
18.7. Хипералгезија
Хипералгезијата претставува зголемена чувствителност на болни стимули.
18.8. Атаксија
Атаксијата е нарушување на координацијата на движењата. Сензорната атаксија може да се јави при нарушување на проприоцептивните патишта. Пациентите може да имаат изразени тешкотии при одење во темница, бидејќи го губат визуелното компензирање на проприоцептивниот дефицит.
18.9. Невропатија
Периферната невропатија претставува оштетување на периферните нерви. Може да предизвика:
- Намалена чувствителност.
- Болка.
- Парестезии.
- Губење на вибрациониот осет.
- Нарушена проприоцепција.
- Дијабетичната полиневропатија е чест пример за периферно нервно оштетување.
19. Методи за испитување на сензорниот систем
Клиничкото испитување на сензорниот систем се изведува со различни методи и тестови.
19.1. Дискриминација на две точки
Овој тест ја проценува способноста на човекот да препознае два истовремени допира како две одделни дразби. Најмала е потребната дистанца на врвовите на прстите, а поголема на грбот. Резултатите зависат од густината на рецепторите, големината на рецептивните полиња и кортикалната репрезентација.
19.2. Ромбергов тест
Ромберговиот тест се користи за процена на способноста за одржување рамнотежа со затворени очи. Испитаникот стои со споени стапала, прво со отворени, а потоа со затворени очи. Позитивен Ромбергов знак се добива кога стабилноста значително се нарушува по затворање на очите. Ова може да укажува на нарушување на проприоцептивниот систем или задностолбните патишта, бидејќи визуелната компензација е отстранета. Важно е да се нагласи дека Ромберговиот тест не е специфичен само за една невролошка состојба и мора да се интерпретира во контекст на целокупниот невролошки преглед.
20. Заклучок
Сензорниот нервен систем претставува сложена функционална мрежа која овозможува постојана комуникација меѓу организмот и неговата надворешна и внатрешна средина. Преку специјализираните рецептори, нервните патишта, таламусот и сензорните кортикални области, организмот ги регистрира, пренесува и обработува информациите неопходни за свесната перцепција, моторната контрола, рамнотежата и одржувањето на хомеостазата. Разбирањето на сензорната физиологија е основа за изучување на неврологијата, неврорехабилитацијата, физиотерапијата, специјалната едукација и рехабилитација, како и клиничките нарушувања на сетилната перцепција.
21. Прашања за проверка на знаењето
1. Која е основната функција на сензорниот нервен систем?
- Создавање мускулна сила
- Примање, пренесување и обработка на сензорни информации
- Регулирање само на крвниот притисок
- Синтеза на хормони
2. Кои рецептори се одговорни за регистрирање на механички дразби?
- Фоторецептори
- Хеморецептори
- Механорецептори
- Ноцицептори
3. Каде се наоѓаат клеточните тела на првите неврони во соматосензорните патишта на телото?
- Во таламусот
- Во спиналните ганглии
- Во мозочната кора
- Во малиот мозок
4. Кој систем пренесува вибрации и дискриминативен допир?
- Спиноталамички систем
- Задностолбен – медијален лемнискален систем
- Кортикоспинален систем
- Ретикулоспинален систем
5. Каде се вкрстуваат влакната на задностолбниот систем?
- Во 'рбетниот мозок
- Во таламусот
- Во продолжениот мозок
- Во париеталниот кортекс
6. Кои рецептори ја регистрираат должината на мускулот?
- Голџиеви тетивни органи
- Мускулни вретена
- Пачиниеви телца
- Меркелови дискови
7. Кои влакна пренесуваат брза, остра болка?
- C-влакна
- Aβ-влакна
- Aδ-влакна
- B-влакна
8. Кои клетки овозможуваат гледање при слаба осветленост?
- Чепчиња
- Стапчиња
- Биполарни клетки
- Ганглиски клетки
9. Каде се наоѓа органот на Корти?
- Во ретината
- Во кохлеата
- Во вестибуларниот апарат
- Во таламусот
10. Која е основната функција на полукружните канали?
- Регистрирање на вкус
- Регистрирање на аголни забрзувања
- Регистрирање на светлина
- Регистрирање на болка
11. Кое таламичко јадро пренесува визуелни информации?
12. Што претставува алодинија?
- Отсуство на болка
- Болка предизвикана од нормално неболен стимул
- Намалена чувствителност на температура
- Губење на слухот