Анкета за полагање испити во есенската сесија - 2026

Почитувани студенти,

Би сакал да ја споделам со вас анкетата за полагање испити во летната сесија која треба да ја пополните ВЕДНАШ сите што планирате да полагате, или најдоцна до 25 август. Се надевам дека ви беше доволно време за размислување и дека нема да правите рокади во декадите. Потребно е да ви бидат пријавени електронски испитите, а пријавите ќе ги носите со себе на денот на испитот. За да имам увид во полагањето, ве молам да ги пополните анкетите за следните испити (зависно од тоа кој/а што полага):

• Хумана генетика и физиологија
• Физиологија со функционална анатомија
• Хумана генетика

Следете го блогот до крајот на август, заради евентуални непосакувани промени во начинот на полагање и датумите. Ви благодарам на разбирањето. 

Предметен наставник 

Функционален статус на лица со аутистичен спектар на нарушувања

Koceski A, Trajkovski V. Functional Status of People with Autism Spectrum Disorder. Journal for ReAttach Therapy and Developmental Diversities. 2021 Oct 25; 4(1): 17‒27.

DOI: https://doi.org/10.26407/2021jrtdd.1.44

Разбирливо резиме

Истражувањето ја споредува функционалната способност и употребата на асистивна технологија кај деца и млади со аутистичен спектар на нарушување (АСН) со нивни врсници со типичен развој.

Во истражувањето учествувале 72 лица со АСН и 75 лица со типичен развој, на возраст од 3 до 24 години. Функционалниот статус и употребата на асистивна технологија биле проценети со Rochester Health Status Survey IV (RHSS-IV) преку структурирано индивидуално интервју.

Главни резултати

Децата и младите со АСН покажале пониско ниво на функционалност во секојдневните активности во споредба со децата со типичен развој. Особено се забележани тешкотии при:

• јадење;
• облекување;
• туширање/одржување лична хигиена;
• користење на тоалет;
• стекнување академски знаења и вештини.

Разликите меѓу двете групи биле статистички значајни (p < 0,001).

Исто така, лицата со АСН почесто користеле асистивна технологија отколку децата со типичен развој (p = 0,032). Најчесто користени биле алтернативни и аугментативни комуникациски средства (p = 0,002), кои им помагаат на лицата со ограничена или отсутна функционална комуникација.

Заклучок

Истражувањето покажува дека децата и младите со АСН имаат поголеми ограничувања во извршувањето на секојдневните активности и во стекнувањето академски вештини во споредба со нивните врсници со типичен развој. Поради тоа, кај нив постои и поголема потреба од асистивна технологија, особено од алтернативни и аугментативни средства за комуникација.

Авторите нагласуваат дека прецизното проценување на функционалниот статус и потребите од асистивна технологија е од големо значење, бидејќи овозможува да се планира соодветна индивидуализирана поддршка и да се подобрат функционалните исходи кај децата и младите со АСН.

Родителски перспективи за потребите за поддршка и достапноста на услуги за аутизам во Јужна и Југоисточна Европа

Vasilevska Petrovska I, Giannakopoulou AC, Tsecoura V, Winstanley A, Miletto R, Roşca GC, Ivanova B, Kaisa V, and Trajkovski V. Parental perspectives on support needs and availability of autism services in South and South-Eastern Europe. Advances in Autism 2022; 8 (2): 132-146.

DOI: https://doi.org/10.1108/AIA-11-2020-0066

Лесно разбирливо резиме

Целта на истражувањето е да се утврди колку се достапни услугите и поддршката за лицата со аутизам во земјите од Јужна и Југоисточна Европа, особено од гледна точка на родителите. Ова е важно бидејќи квалитетот и достапноста на услугите влијаат врз развојот и квалитетот на животот на лицата со аутизам и нивните семејства.

Во истражувањето учествувале родители на деца, адолесценти и млади возрасни лица со аутизам од шест земји во Јужна и Југоисточна Европа. Поголемиот дел од учесниците биле мајки (92%), а 76% од лицата со аутизам биле машки. Истражувачите користеле квалитативен пристап и ги анализирале искуствата и ставовите на родителите.

Резултатите покажале три главни проблеми:

Тежок пристап до услугите – родителите често се соочуваат со сложени процедури, долго чекање и тешкотии при добивањето соодветна помош.

Недоволно услуги и недостиг на стручност – нема доволно различни и достапни услуги, а кај дел од давателите на услуги постои недостиг на знаење и компетенции за работа со лица со аутизам.

Недоволна долгорочна поддршка – поддршката не е континуирана и не ги следи потребите на лицето со аутизам во различните периоди од животот. На семејствата често им недостига системска поддршка во текот на целиот животен век.

Главниот заклучок е дека системите за услуги во Јужна и Југоисточна Европа сè уште не ги задоволуваат во целост потребите на лицата со аутизам и нивните семејства. Потребни се подобро организирани и подостапни услуги, подобро обучени професионалци и континуирана поддршка од детството до зрелата возраст. Истражувањето може да биде важно и за креирање политики и подобрување на системите за поддршка во регионот.

Здравствената состојба на лицата со аутистичен спектар на нарушување

Koceski A, Trajkovski V. Health status of people with autism spectrum disorder. Advances in Autism 2022; 8(3): 252-263.

DOI: https://doi.org/10.1108/AIA-01-2021-0005

Резиме на разбирлив јазик

Цел: Целта на истражувањето била да се утврди дали и какви разлики постојат во здравствената состојба на лицата со аутистичен спектар на нарушување (АСН) во споредба со лицата со типичен невролошки развој.

Методи: Во истражувањето биле опфатени 72 лица со АСН и 75 лица со типичен развој, на возраст од 3 до 24 години. Здравствената состојба била проценета со прашалникот Rochester Health Status Survey IV (RHSS-IV), а податоците биле собрани преку структуриран индивидуален интервју. Истражувањето имало за цел да ги спореди здравствените состојби кај двете групи во Македонија.

Резултати: Кај лицата со АСН било утврдено почесто користење витамини, додатоци во исхраната и препорачана медикаментозна терапија во споредба со лицата со типичен развој. Тие, исто така, пријавувале поголем број несакани дејства од терапијата (p = 0,000).

Во однос на одделни здравствени состојби, кај лицата со АСН биле почести: Орални проблеми: орални улцерации – 31,9% наспроти 17,3% (p = 0,039).

Невролошки состојби: епилепсија – 19,4% наспроти 2,7% (p = 0,001); ADD/ADHD било регистрирано само кај лицата со АСН – 19,4% (p = 0,000).

Респираторни заболувања: ангина – 30,5% наспроти 8% (p < 0,001); ринитис и/или синузитис – 40,3% наспроти 17,3% (p = 0,02).

Гастроинтестинални проблеми: запек – 31,9% наспроти 10,6% (p = 0,02); воспаление на цревата – 19,4% наспроти 8% (p = 0,043); „пропустливи црева“ биле пријавени само кај лицата со АСН – 13,9% (p = 0,000); присуство на Candida albicans – 19,4% наспроти 4% (p = 0,043).

Психијатриски/поврзани состојби: проблеми со спиењето биле пријавени само кај лицата со АСН – 18% (p = 0,000); тикови – 6,9% наспроти 2,6% (p = 0,25).

Кожни заболувања: егзема/алергиски кожен осип – 36,1% наспроти 18,7% (p = 0,02).

Заклучок: Истражувањето покажува дека кај децата и младите со АСН се присутни повеќе здравствени проблеми во споредба со лицата со типичен развој. Наодите ја дополнуваат постојната научна литература за здравствената состојба и придружните здравствени проблеми кај лицата со АСН и укажуваат на потребата од посветено следење и соодветен здравствен третман.

План S – сегашноста и иднината на издавањето во отворен пристап

Trajkovski V. Plan S the Present and Future of Open Access Publishing. Journal for ReAttach Therapy and Developmental Diversities. 2022 May 28; 4(2):50-61.

DOI: https://doi.org/10.26407/2021jrtdd.1.49

Резиме на разбирлив јазик

Вовед: Отворениот пристап (Open Access) претставува современ начин на научно објавување кој овозможува научните трудови да бидат достапни бесплатно преку интернет за сите заинтересирани корисници ширум светот. Благодарение на дигиталните технологии, научните резултати можат лесно, брзо и со минимални трошоци да се споделуваат. Отворениот пристап значи дека трудовите се достапни онлајн, без наплата за читателите и со помалку ограничувања поврзани со авторските права и лиценците.

Цел: Целта на трудот е да се даде преглед на иницијативата Plan S и нејзиното значење за развојот и унапредувањето на отворениот пристап во научното издаваштво.

Методи: Авторот направил анализа на релевантна научна литература, интернет извори, објавени публикации, како и користел сопствени искуства и согледувања поврзани со научното издаваштво.

Главни наоди: Научниците традиционално објавуваат рецензирани научни трудови пред сè заради ширење на знаењето, научно влијание и придонес во науката, а не за директна финансиска корист. Поради тоа, многу автори можат да се согласат нивните трудови да бидат достапни во отворен пристап без финансиска загуба.

Отворениот пристап носи придобивки и за авторите и за читателите:

• ја зголемува видливоста и достапноста на научните резултати;
• овозможува поширока употреба на научните сознанија;
• го забрзува научниот напредок преку полесно споделување на информациите.

Plan S е иницијатива започната во 2018 година од страна на cOAlition S, меѓународна коалиција на организации кои финансираат или спроведуваат научни истражувања. Главната цел на Plan S е истражувањата финансирани со јавни средства да бидат објавувани во списанија или платформи со отворен пристап, без период на ограничен пристап (embargo).

Заклучок: Plan S содржи 10 основни принципи кои имаат цел да создадат поефикасен и поправеден систем на научно објавување преку:

• унапредување на отворениот пристап;
• подобрување на стандардите во научното издаваштво;
• поголема транспарентност на трошоците за објавување;
• поправедно оценување на квалитетот и влијанието на научните трудови.

Во суштина, Plan S претставува важен чекор кон иднина во која научното знаење ќе биде подостапно за истражувачите, професионалците и целото општество.

Покана до студенти волонтери за завршна конференција на МНЗА

Почитувани студенти од ИСЕР,

Со особено задоволство ве поканувам дел од вас да се вклучите како волонтери во организацијата на завршната конференција на Македонското научно здружение за аутизам (МНЗА), која ќе се реализира во рамките на проектот „Поддршка на децата со аутизам преку физичко образование“.

Конференцијата ќе се одржи на 26 август 2026 година во просториите на Филозофскиот факултет – Скопје, со почеток во 9:30 часот. За успешна реализација на настанот потребна е поддршка од 4–5 мотивирани студенти, кои би биле ангажирани во организациските активности во времетраење од приближно 6–7 часа во текот на денот.

Студентите кои се заинтересирани за волонтерско учество можат веднаш да ја изразат својата намера преку мојата службена електронска адреса, која ви е добро позната. При изборот ќе се применува принципот „прв пријавен – прв прифатен“, со предност на одговорни и ангажирани студенти заинтересирани за стекнување практично искуство.

На сите студенти кои ќе учествуваат во организацијата ќе им биде доделен сертификат за учество, кој претставува вредно дополнување на професионалното портфолио и може да придонесе во нивниот понатамошен академски и професионален развој.

Ви благодарам однапред за интересот, довербата и подготвеноста за активно учество во активности од значење за унапредување на инклузијата и поддршката на лицата со аутизам.

Со почит,

Претседател на МНЗА

Четири години Journal of Health and Rehabilitation Sciences (JHRS)

Почитувани колешки и колеги, драги студенти,

Денес, 1 август 2026 година со особена чест и чувство на гордост одбележуваме четири години од основањето на Journal of Health and Rehabilitation Sciences (JHRS) – меѓународно научно списание кое за релативно краток временски период успеа да се етаблира како препознатлива платформа за објавување квалитетни научни истражувања од областа на здравствените, медицинските и рехабилитациските науки.

Во изминатите четири години JHRS прерасна во современо списание со меѓународен уредувачки одбор, автори и рецензенти од повеќе континенти, придонесувајќи за ширење на научното знаење, поттикнување на интердисциплинарната соработка и унапредување на научната комуникација.

По овој повод сакам да изразам искрена благодарност до Алма Матер Еуропеа Универзитетот (AMEU) како издавач на списанието, како и до раководството на Универзитетот за континуираната доверба, визија и несебична институционална поддршка. Без нивната посветеност, развојот на JHRS немаше да биде возможен.

Особена благодарност упатувам до сите автори, кои ни ја доверија својата научна работа, до нашите рецензенти, чија стручност, професионалност и посветеност обезбедуваат висок научен квалитет на секој објавен труд, како и до сите членови на Уредувачкиот одбор, кои со своето знаење, меѓународно искуство и ангажман придонесуваат за континуираниот развој и углед на списанието.

Како главен уредник, имав привилегија, но и голема одговорност, во изминатите четири години секојдневно да работам на унапредување на научните и издавачките стандарди на списанието. Зад секој објавен број стојат часови посветена работа, внимателна комуникација со авторите и рецензентите, уредувачки одлуки, организација и постојана заложба JHRS да стане препознатливо и респектирано научно списание во меѓународната академска заедница.

Овој роденден не го гледам како крајна цел, туку како поттик за нови достигнувања. Нашата визија останува непроменета – континуирано унапредување на квалитетот, проширување на меѓународната видливост, вклучување во најрелевантните светски бази на податоци и создавање списание кое ќе биде прв избор за научниците од областа на здравствените и рехабилитациските науки.

Им благодарам на сите што беа дел од ова успешно четиригодишно патување. Вашата доверба, професионалност и поддршка претставуваат најсилната мотивација JHRS да продолжи да расте и да придонесува кон развојот на науката и академската извонредност.

Со почит,

Главен уредник

Journal of Health and Rehabilitation Sciences (JHRS)

31.07.2026 - плоден публицистички ден

Почитувани колешки и колеги,

Иако на одмор, но денес имав исклучително плоден публицистички ден. Имено, денес излегоа две публикации каде бев уредник или коуредник. Тоа би било како едно заокружување на месец јули и првите седум месеци од годината.

Најпрвин излезе Зборникот на резимеа од Завршната конференција на CUPID проектот или COST Action CA21123 – Cancer – Understanding Prevention in Intellectual Disabilities (CUPID). Зборникот ги обединува научните трудови и апстракти презентирани на Завршната конференција, одржана во Брисел, Белгија, на 23–24 јуни 2026 година, претставувајќи ги најновите научни сознанија, иновативни практики и меѓународни иницијативи насочени кон унапредување на превенцијата, раното откривање (скринингот) и грижата за лицата со интелектуална попреченост во областа на онколошките заболувања. Зборникот е достапен на следниот ЛИНК.

Искрено им благодарам на сите автори, презентери, рецензенти, учесници на конференцијата, како и на членовите на Научниот и Организацискиот комитет за нивниот исклучителен придонес. Нивната посветеност, професионалност и меѓународна соработка беа од клучно значење за успешната реализација на COST Action CUPID.

Ве замолувам да го споделите Зборникот со вашите колеги, институции и професионални мрежи, со цел резултатите и знаењата создадени преку оваа меѓународна соработка да допрат до што поголем број истражувачи, здравствени работници, креатори на политики и сите кои работат во областа на интелектуалната попреченост и превенцијата на ракот.

Цитирање на зборникот: Denieffe, S., & Trajkovski, V. (Eds.). (2026). Proceedings of the final conference: Cancer – Understanding Prevention in Intellectual Disability: Partnering to Support Co-Produced Change (Brussels, Belgium, June 23–24, 2026). South East Technological University, Ireland.

Со особено задоволство ве информирам дека бев уредник на Извештајот со препораки за политики, изработен во рамките на проектот Еразмус+ KA220-SCH: „Поддршка на децата со аутизам преку физичко образование (EmpowerAble)” Проект бр. 2024-1-LT01-KA220-SCH-000246848.

Извештајот содржи препораки за политики засновани на научни докази, насочени кон унапредување на развојот и имплементацијата на квалитетно инклузивно физичко образование за учениците со аутистичен спектар на нарушување (АСН). Врз основа на резултатите од истражувањата, пилот-имплементацијата, консултациите со засегнатите страни и меѓународната соработка, документот нуди практични насоки за носителите на политики, образовните власти, училиштата, наставниците и другите професионалци кои работат во областа на инклузивното образование. Прочитајте го и преземете го извештајот ОВДЕ. Тоа е англиската верзија, а за некој ден ќе излезе и преводот на македонски јазик.

Се надевам дека оваа публикација ќе придонесе за понатамошно јакнење на инклузивните образовни политики и практики, обезбедувајќи еднакви можности секој ученик со аутистичен спектар на нарушување активно да учествува, да учи и да го достигне својот целосен потенцијал во наставата по физичко образование. Искрено им благодарам на сите проектни партнери, истражувачи, едукатори, родители и други засегнати страни, чие знаење, експертиза и посветеност овозможија реализирање на оваа публикација.

Ве замолувам да го споделите извештајот во вашите професионални мрежи и на тој начин да придонесете за негово пошироко влијание и примена.

Цитирање на извештајот: Supporting Children with Autism through Physical Education. (2026). Policy Recommendation Report. Erasmus+ Cooperation Partnership Project No. 2024-1-LT01-KA220-SCH-000246848

Уредникот

Down синдром ‒ рефрактивен развој

Љубиќ А, Трајковски В, Димитрова Г, Станковиќ Б. Down синдром ‒ рефрактивен развој. Vox Medici 2022; 30 (115): 53-55.

Линк до трудот

Резиме на разбирлив јазик

Даун синдром е најчестата генетска состојба предизвикана од присуство на дополнителен 21-ви хромозом. Освен потешкотии во интелектуалниот развој, кај лицата со Даун синдром често се јавуваат и различни здравствени проблеми, вклучувајќи и нарушувања на видот.

Голем број деца и возрасни со Даун синдром имаат рефракциски аномалии, како што се кратковидост, далекувидост и астигматизам. Кај нив е нарушен нормалниот развој на окото, поради што очите не можат правилно да го фокусираат видот. Дополнително, рожницата и очната леќа имаат поинаква градба, што исто така придонесува за проблеми со видот.

Кај многу деца со Даун синдром е намалена способноста за фокусирање на предмети кои се наоѓаат блиску, па затоа имаат тешкотии при читање и други активности од блиска далечина. Поради тоа, офталмолозите често препорачуваат носење бифокални или прогресивни очила уште од најрана возраст.

Бидејќи очните заболувања се чести кај лицата со Даун синдром, многу е важно тие редовно да посетуваат офталмолог. Првиот очен преглед се препорачува на возраст од еден месец, потоа на една година, на две до три години, на пет до шест години (пред поаѓање на училиште), а потоа најмалку еднаш на секои пет години. Со редовните прегледи, проблемите со видот можат навреме да се откријат и успешно да се лекуваат, што придонесува за подобар развој, полесно учење и подобар квалитет на живот.

Системски и офталмолошки манифестации кај различни видови рефракциски аномалии кај пациенти со Даун синдром

Ljubic A, Trajkovski V, Stankovic B, Tojtovska B, Langmann A, Dimitrova G, Jovanovic I, Tesic M. Systemic and Ophthalmic Manifestations in Different Types of Refractive Errors in Patients with Down Syndrome. Medicina 2022, 58, 995.

DOI: https://doi.org/10.3390/medicina58080995

Резиме на разбирлив јазик

Даун синдромот често е поврзан со различни проблеми со видот, како што се кратковидост, далекувидост и астигматизам. Целта на ова истражување беше да се испита дали децата и младите со Даун синдром, кои имаат различни рефракциски аномалии (проблеми со фокусирањето на видот), почесто имаат и други здравствени или очни нарушувања.

Во истражувањето биле вклучени 141 дете и млад човек со Даун синдром. Испитаниците биле поделени во три групи: со кратковидост, со нормален вид и со далекувидост. Кај сите бил направен детален офталмолошки преглед, а биле анализирани и десет различни системски (општи) здравствени состојби.

Резултатите покажале дека не постои разлика во зачестеноста на општите здравствени нарушувања помеѓу трите групи. Сепак, биле забележани разлики кај некои очни состојби. Кај лицата со кратковидост почесто се јавувале нистагмус (неволни движења на очите) и атрофија на стромата на ирисот, додека кај лицата со далекувидост почесто бил присутен астигматизам. Страбизмот (кривогледост) бил чест и кај кратковидите и кај далекувидите испитаници.

Овие резултати укажуваат дека децата и младите со Даун синдром кои имаат рефракциски аномалии немаат поголема веројатност да имаат дополнителни системски здравствени нарушувања, но одредени очни заболувања се почести кај специфични видови рефракциски аномалии. Затоа, редовните офталмолошки прегледи се важни за навремено откривање и третман на овие состојби, со цел да се подобри видот и квалитетот на животот на лицата со Даун синдром.