Wednesday, November 18, 2026

Вештачката интелигенција во медицинските и здравствените науки: помеѓу технолошкиот напредок, човечкото знаење и професионалната одговорност

Секоја значајна технолошка промена го менува начинот на кој човекот го разбира светот, создава знаење и донесува одлуки. Вештачката интелигенција (ВИ) несомнено претставува една од најзначајните технолошки трансформации на нашето време. Нејзиното влијание веќе не е ограничено на информатиката, инженерството или индустријата. Таа сè подлабоко навлегува во медицината, здравствените науки, универзитетското образование, научноистражувачката работа, па дури и во областите во кои човечкото искуство, емпатијата и индивидуалниот пристап традиционално се сметаат за незаменливи.

Како доктор по медицина, универзитетски професор и истражувач со повеќедецениско искуство во медицинските науки, специјалната едукација и рехабилитацијата, вештачката интелигенција ја разбирам пред сè како моќна алатка за проширување на човечките когнитивни и професионални капацитети. Не ја доживувам како конкурент на човечкиот интелект, ниту како технологија што треба некритички да се прифати. Ја гледам како нов инструмент кој, доколку се користи компетентно, одговорно и етички, може значително да го унапреди начинот на кој ги разбираме здравјето, болеста, попреченоста, човечкиот развој и квалитетот на животот.

Сепак, сметам дека најважното прашање не е што може да направи вештачката интелигенција, туку како, зошто и под чија одговорност ја користиме.

Вештачката интелигенција како поддршка, а не замена за човечката интелигенција

Еден од моите основни ставови е дека вештачката интелигенција треба да биде асистент, а не замена за човекот. Оваа разлика е особено важна во медицината и здравствените науки, каде што одлуките често имаат директни последици врз здравјето, достоинството, автономијата и животот на пациентите.

ВИ може да анализира огромни количества податоци, да препознава обрасци, да идентификува статистички поврзаности, да предлага дијагностички хипотези и да помогне во предвидувањето на одредени здравствени исходи. Во многу ситуации таа може да обработи информации побрзо од човекот. Но, брзината на обработката не е исто што и мудроста, а препознавањето на обрасци не е секогаш исто што и разбирањето на сложеноста на човечкиот организам.

Докторот по медицина не е само интерпретатор на лабораториски резултати, радиолошки снимки и клинички параметри. Тој е професионалец кој го набљудува пациентот во неговиот биолошки, психолошки и социјален контекст. Дијагнозата не е само резултат на алгоритамска пресметка, туку процес во кој се интегрираат анамнезата, клиничкиот преглед, претходните заболувања, животните околности, индивидуалните карактеристики и професионалното искуство.

Затоа, сметам дека најдобриот модел на современа медицина не е медицина управувана од вештачка интелигенција, туку медицина во која компетентниот здравствен професионалец ја користи вештачката интелигенција за да донесе подобра, побрза и посигурна одлука. Крајната професионална одговорност мора да остане кај човекот.

Примената на вештачката интелигенција во медицината и здравствените науки

Потенцијалот на вештачката интелигенција во медицината е огромен и се проширува речиси секојдневно. Нејзината примена во радиологијата, патологијата, дерматологијата, офталмологијата, кардиологијата и неврологијата отвора нови можности за рано откривање на заболувања, анализа на медицински слики и идентификација на суптилни промени кои понекогаш тешко се забележуваат при традиционалната клиничка процена.

Особено значајна е можноста за интегрирање на различни извори на податоци: генетски информации, биохемиски параметри, клинички наоди, податоци од медицински уреди и информации за животниот стил. На тој начин се создаваат услови за развој на поперсонализирана медицина, во која превенцијата, дијагностиката и третманот сè повеќе ќе се приспособуваат на индивидуалните карактеристики на пациентот.

Во генетиката, на пример, алгоритмите за машинско учење можат да помогнат во анализата на комплексни генетски податоци, препознавањето потенцијално патогени генетски варијанти и истражувањето на генетските и срединските фактори кои придонесуваат за појава на одредени заболувања. Во невронауките, ВИ може да придонесе за подобро разбирање на невролошките и невроразвојните состојби преку анализа на сложени обрасци во однесувањето, когнитивното функционирање и мозочната активност.

Посебно внимание заслужува примената на вештачката интелигенција во аутистичниот спектар на нарушувања (АСН). Ова е област во која имам долгогодишен академски, истражувачки и практичен интерес (28 години). Аутистичниот спектар претставува исклучително хетерогена невроразвојна состојба, со значителни индивидуални разлики во комуникацијата, социјалната интеракција, однесувањето, сензорната обработка и адаптивното функционирање.

Сметам дека ВИ може да придонесе за подобра анализа на развојните профили, обработка на податоците од скрининг-инструментите, следење на напредокот во рехабилитацијата и идентификување на индивидуалните потреби на лицата со АСН. Може да помогне во развојот на адаптивни образовни и терапевтски програми, како и во создавањето дигитални алатки за поддршка на комуникацијата и секојдневното функционирање.

Но, овде постои и важна граница. Лицето со АСН не смее да се сведе на збир од алгоритамски препознаени карактеристики, статистички отстапувања или дијагностички категории. Зад секој резултат стои индивидуална личност со сопствени способности, потреби, емоции, интереси и потенцијали. Ниту еден алгоритам не може самостојно да ја замени комплексната клиничка процена, непосредниот контакт и разбирањето на индивидуалниот човечки контекст.

Истото важи и за рехабилитацијата. ВИ може да помогне во следењето на моторното функционирање, анализата на движењето, процената на функционалните способности и персонализацијата на рехабилитациските интервенции. Може да се интегрира со виртуелната реалност, сензорските технологии и интерактивните образовни платформи. Сепак, технологијата треба да го поддржува терапевтскиот процес, а не да ја потиснува човечката интеракција која често е суштински дел од рехабилитацијата.

Вештачката интелигенција во универзитетското образование

Како универзитетски професор, сметам дека примената на ВИ во високото образование е едно од најголемите предизвици со кои се соочуваат современите академски институции.

Традиционалниот модел на образование, во кој студентот главно прима информации, ги меморира и ги репродуцира, постепено станува недоволен. Во време кога вештачката интелигенција може за неколку секунди да генерира објаснувања, резимеа, презентации, па дури и сложени академски текстови, улогата на универзитетскиот професор мора да се развива.

Професорот не треба да биде само пренесувач на информации, туку ментор, критички насочувач, интерпретатор на научното знаење и личност која ги поттикнува студентите да размислуваат самостојно. Студентите треба да научат не само како да ја користат ВИ, туку и како да ги проверуваат нејзините резултати, да ги препознаваат нејзините ограничувања и да ги преиспитуваат нејзините заклучоци.

Во наставата по Физиологија со функционална анатомија, Хумана генетика, Медицински аспекти на попреченоста и други здравствени дисциплини, ВИ може да биде исклучително корисна за симулирање физиолошки процеси, објаснување комплексни механизми, анализа на клинички сценарија и развивање интерактивни наставни материјали. Таа може да овозможи персонализирано учење, приспособено на темпото и потребите на секој студент.

Но, постои опасност студентите да ја прифатат технологијата како готов извор на вистина. Доколку одговорите на алгоритмот се преземаат без проверка, без критичка анализа и без сопствено размислување, тогаш наместо да го унапредуваме образованието, ризикуваме да создадеме генерации кои ќе бидат технолошки вешти, но интелектуално зависни.

Затоа, мојот став е дека не треба да ја забрануваме вештачката интелигенција во образованието. Треба да ги научиме студентите да ја користат правилно, транспарентно и одговорно. Многу поважно од прашањето дали студентот користел ВИ е прашањето дали разбира што презентира, дали може да го одбрани својот став и дали е способен критички да го процени добиениот резултат.

ВИ и научноистражувачката работа: можности и академски предизвици

Во научноистражувачката работа, вештачката интелигенција отвора нови перспективи. Таа може да помогне во пребарувањето и систематизирањето на научната литература, идентификувањето истражувачки празнини, статистичката обработка на податоци, јазичното уредување на научни трудови и подобрувањето на комуникацијата на научните резултати.

Како истражувач и главен уредник на научно списание, особено сум заинтересиран за влијанието на ВИ врз академското издаваштво и научната комуникација. Сметам дека оваа технологија може да биде корисна и во процесот на подготовка, и во процесот на редакциска обработка, и во одредени аспекти на рецензирањето на научните трудови.

Сепак, токму тука се појавуваат некои од најсериозните етички прашања. Дали трудот што е напишан со значителна помош на ВИ навистина го одразува знаењето и интелектуалниот придонес на авторот? Кој е одговорен доколку алгоритмот генерира неточни податоци или непостоечки научни референци? Може ли вештачката интелигенција да ја преземе улогата на независен научен рецензент? Како да се зачува интегритетот на научниот процес во услови кога границата помеѓу човечкото авторство и алгоритамската продукција станува сè понејасна?

Мојот став е дека ВИ може да биде помошна алатка во научното пишување и уредување, но не може да ја преземе одговорноста за научната содржина. Авторите мора да ја гарантираат точноста на податоците, валидноста на методологијата, веродостојноста на референците и оригиналноста на научниот придонес. Уредниците и рецензентите, пак, мора да ги задржат својата независност, критичност и професионална одговорност.

Особено е важно да се направи разлика помеѓу употребата на ВИ за јазично подобрување на ракописот и употребата на ВИ за генерирање научни резултати, интерпретации или заклучоци. Овие активности немаат иста научна и етичка тежина.

Науката не е само производство на текстови. Таа е систематско барање на вистината преку проверливи методи, аргументи, докази и критичка расправа. Токму затоа, технолошки генерираниот текст не смее автоматски да се изедначува со научен придонес.

Етичките дилеми: точност, пристрасност, приватност и човечко достоинство

Колку повеќе ВИ навлегува во здравството, толку повеќе се зголемува потребата од етичка и професионална регулација. Медицинските податоци се особено чувствителни. Нивната употреба, обработка и споделување мора да бидат во согласност со принципите на доверливост, приватност, информирана согласност и заштита на личните податоци.

Еден од сериозните проблеми е можноста за алгоритамска пристрасност. Системите за ВИ учат од податоци кои ги создаваат луѓето и институциите, а тие податоци не се секогаш репрезентативни за сите популации. Ако одредени групи се недоволно застапени во истражувачките бази, алгоритмите може да произведуваат помалку точни резултати токму за нив.

Ова е особено значајно за земјите со ограничени здравствени ресурси, помалку развиени истражувачки капацитети и недоволна застапеност во меѓународните бази на податоци. Не можеме да претпоставиме дека алгоритам развиен и обучен врз податоци од една популација автоматски ќе биде подеднакво точен и применлив кај друга популација.

Дополнително, мора да се постави прашањето кој ја контролира технологијата, кој ги поседува податоците, чии интереси ги претставува алгоритмот и кој сноси одговорност кога неговата препорака ќе доведе до погрешна клиничка одлука.

За мене, најважниот етички принцип е дека човекот мора да остане во центарот на здравствениот систем. Пациентот не е податок, дијагностички код или статистичка веројатност. Тој е личност со права, достоинство и индивидуални потреби. Вештачката интелигенција мора да служи за подобрување на неговото здравје и квалитетот на животот, а не за сведување на здравствената грижа на технолошки и административни процеси.

Човечката димензија на медицината не смее да се изгуби

Постои една димензија на медицината за која сметам дека никогаш не треба да ја заборавиме: човечката димензија.

Медицината не е само наука за биолошките процеси, туку и професија заснована врз доверба, емпатија, комуникација и солидарност. Пациентот не очекува само точна дијагноза и соодветна терапија. Тој очекува да биде сослушан, разбран и третиран со почит.

Вештачката интелигенција може да симулира комуникација, да генерира емпатични формулации и да понуди психолошка поддршка во одредени контексти. Но, симулираната емпатија не е исто што и човечката емпатија. Алгоритмот може да препознае емоционален образец во текст или говор, но не ја доживува човечката болка, стравот, неизвесноста или надежта.

Затоа, не верувам дека иднината на медицината треба да биде помалку човечка поради тоа што ќе биде повеќе дигитализирана. Напротив, колку повеќе технолошките системи преземаат рутински и аналитички задачи, толку повеќе здравствените професионалци треба да имаат време и простор за она што е суштински човечко: непосредниот контакт со пациентот, индивидуалниот пристап и градењето доверба.

Дали треба да се плашиме од вештачката интелигенција?

Не сум приврзаник ниту на технолошкиот ентузијазам без критичка дистанца, ниту на стравот од секоја нова технологија. Историјата на медицината покажува дека големите научни откритија често биле проследени со скептицизам, отпор и неизвесност. Сепак, со текот на времето, многу од нив станале незаменливи делови од современата медицинска практика.

Мислам дека слична трансформација ќе се случи и со вештачката интелигенција. Прашањето не е дали таа ќе биде дел од нашата професионална иднина, туку дали ќе бидеме подготвени да ја користиме на начин кој ќе ги унапреди медицината, образованието и науката.

Потребни се нови компетенции, нови образовни програми, интердисциплинарна соработка и јасни етички стандарди. Лекарите, професорите, истражувачите, информатичарите, филозофите, правниците и другите општествени професионалци мора да учествуваат во оваа расправа. Ниту една професија сама по себе нема доволно знаење и капацитет да ги разбере сите последици од оваа трансформација.

Токму затоа, сметам дека хуманистичките и општествените науки имаат исклучително важна улога. Тие треба да помогнат да се постават прашањата за вредностите, одговорноста, правичноста, автономијата и достоинството на човекот. Технолошката ефикасност не смее да биде единственото мерило за напредок.

Наместо заклучок: иднина во која технологијата му служи на човекот

Мојата визија за вештачката интелигенција во медицинските и здравствените науки е визија на партнерство помеѓу човечкото знаење и технолошките можности. Верувам дека ВИ може да придонесе за попрецизна дијагностика, поефикасна превенција, персонализиран третман, подобра рехабилитација, поквалитетно образование и понапредна научноистражувачка работа.

Но, истовремено верувам дека вистинскиот напредок не се мери само според брзината на алгоритмите, количината на обработени податоци или бројот на автоматизирани процеси. Тој треба да се мери според тоа колку подобро ги разбираме луѓето, колку успешно го подобруваме нивното здравје, колку ги намалуваме нееднаквостите и колку придонесуваме за нивниот квалитет на живот.

Во оваа смисла, за мене вештачката интелигенција не е цел сама по себе. Таа е средство. Нејзината вредност не произлегува само од нејзината технолошка софистицираност, туку од начинот на кој ја ставаме во функција на општото добро.

Можеби најголемиот предизвик на современото општество не е да создаде сè помоќна вештачка интелигенција, туку да развие доволно одговорна, критичка и морална човечка интелигенција која ќе знае како да ја користи.

Затоа, мојата основна порака е едноставна: Вештачката интелигенција треба да го надградува човечкиот интелект, а не да го заменува; да ја унапредува медицината, а не да ја дехуманизира; да го поддржува научното знаење, а не да ја потиснува критичката мисла.

На крајот, најважното прашање не е дали вештачката интелигенција ќе стане помоќна од нас во одредени интелектуални задачи. Прашањето е дали ние ќе останеме доволно мудри за нејзината моќ да ја употребиме во служба на човекот.

СЕНЗОРЕН НЕРВЕН СИСТЕМ

1. Вовед во сензорниот нервен систем

Сензорниот нервен систем (Systema sensorium) претставува функционален дел од нервниот систем чија основна улога е да прима, пренесува, обработува и интегрира информации од надворешната и внатрешната средина на организмот. Преку него, човекот ги регистрира промените во околината, ги препознава физичките и хемиските дразби, ја одржува свесноста за состојбата на сопственото тело и соодветно ги приспособува своите реакции и однесување. Сензорниот нервен систем овозможува:
  • Препознавање на допир, притисок, вибрации и температура.
  • Регистрирање на болка.
  • Перцепција на положбата и движењето на деловите од телото.
  • Примање визуелни, аудитивни, олфакторни и густативни информации.
  • Регистрирање на промените во внатрешните органи.
  • Одржување на рамнотежата и просторната ориентација.
  • Координација на моторните и автономните одговори.
Сензорниот систем не функционира изолирано. Тој е тесно поврзан со моторниот, автономниот и когнитивниот нервен систем. Информациите што ги примаат сензорните рецептори се користат за создавање соодветни моторни реакции, регулирање на хомеостазата, учење, меморирање и сложени форми на однесување.
На пример, кога човек ќе допре многу топол предмет, терморецепторите и ноцицепторите регистрираат опасен термички стимул. Информацијата се пренесува до 'рбетниот мозок, каде што може да предизвика брз рефлексен одговор – повлекување на раката. Истовремено, информацијата се пренесува до повисоките мозочни структури, каде што се создава свесна перцепција на болката. Важно е да се направи разлика помеѓу сензација (sensation) и перцепција (perception).
Сензација е процес на регистрирање на физичка или хемиска дразба од страна на сензорните рецептори и нејзино претворање во нервен сигнал.
Перцепција е процес на свесно препознавање, толкување и интегрирање на сензорните информации во централниот нервен систем.
На пример, окото може да регистрира светлосни дразби, но нивното препознавање како предмет, лице или движење претставува резултат на сложена обработка во мозочната кора.

2. Организација на сензорниот нервен систем

Сензорниот нервен систем е организиран во неколку функционални нивоа:
  • Сензорни рецептори – ги примаат дразбите од надворешната или внатрешната средина.
  • Периферни сензорни нерви – ги пренесуваат информациите од рецепторите кон централниот нервен систем.
  • 'Рбетен мозок и мозочно стебло – вршат првична обработка, интеграција и пренесување на сензорните информации.
  • Таламус – претставува главна релејна структура за најголем дел од сензорните информации.
  • Сензорни мозочни центри – вршат повисока обработка и создавање свесни сензорни доживувања.
Во функционална смисла, сензорниот пат најчесто се состои од три последователни неврони:
Прв неврон (примарен сензорен неврон): го прима нервниот импулс од рецепторот. Неговото клеточно тело најчесто се наоѓа во спиналниот ганглион (ganglion spinale). Кај сензорните нерви на главата, клеточните тела се наоѓаат во соодветни кранијални сензорни ганглии. Неговиот централен продолжеток влегува во централниот нервен систем.
Втор неврон: се наоѓа во 'рбетниот мозок или во мозочното стебло. Прима информации од првиот неврон. Неговиот аксон во многу сензорни патишта ја преминува средишната линија (декусација). Се проектира кон таламусот.
Трет неврон: најчесто се наоѓа во таламусот. Ги пренесува информациите кон соодветните примарни сензорни кортикални области. Оваа организација е особено карактеристична за сензорните патишта на телото, како што се патиштата за допир, вибрации, проприоцепција, болка и температура. Сепак, постојат и сензорни системи со поинаква организација, како олфакторниот систем.

3. Сензорни рецептори

Сензорните рецептори се специјализирани клетки или нервни завршетоци кои реагираат на специфични видови дразби и ги претвораат во електрични сигнали што можат да бидат пренесени преку нервните влакна. Овој процес се нарекува сензорна трансдукција.

3.1. Поделба на сензорните рецептори според видот на дразбата
1. Механорецептори (Mechanoreceptors)
Реагираат на механички дразби: допир, притисок, вибрации, истегнување и деформација на ткивата. Се наоѓаат во кожата, мускулите, тетивите, зглобовите и внатрешните органи.
2. Терморецептори (Thermoreceptors)
Регистрираат температурни промени. Разликуваме рецептори чувствителни на студ и рецептори чувствителни на топлина.
3. Ноцицептори (Nociceptors)
Реагираат на потенцијално или реално оштетување на ткивата предизвикано од механички, термички или хемиски фактори. Учествуваат во создавањето на чувството на болка.
4. Фоторецептори (Photoreceptors)
Реагираат на светлосна енергија. Се наоѓаат во ретината на окото и се претставени со стапчиња и чепчиња.
5. Хеморецептори (Chemoreceptors)
Реагираат на хемиски супстанции. Учествуваат во сетилото за мирис и вкус, како и во регулацијата на концентрацијата на кислород, јаглерод диоксид и pH во крвта.
6. Осморецептори (Osmoreceptors)
Регистрираат промени во осмоларноста на телесните течности. Особено значајни се осморецепторите во хипоталамусот, кои учествуваат во регулирањето на жедта и секрецијата на антидиуретскиот хормон.

3.2. Поделба според локализацијата
Според местото од кое примаат информации, рецепторите се поделени на:
Екстерорецептори (Exteroceptors)
Примаат информации од надворешната средина. Се наоѓаат претежно во кожата и сетилните органи. Тие овозможуваат регистрирање на допир, притисок, температура, болка, светлина, звук, мирис и вкус.
Интерорецептори (Interoceptors или visceroceptors)
Примаат информации од внатрешната средина на организмот. Се наоѓаат во внатрешните органи, крвните садови и висцералните ткива. Регистрираат промени во крвниот притисок, растегнувањето на органите, хемискиот состав на крвта и други физиолошки параметри.
Проприорецептори (Proprioceptors)
Се наоѓаат во скелетните мускули, тетивите, зглобовите и други структури на локомоторниот систем. Овозможуваат информации за положбата на телото, степенот на истегнување на мускулите, напнатоста и движењето на екстремитетите.

3.3. Поделба според брзината на адаптација
Една од важните функционални карактеристики на сензорните рецептори е адаптацијата. Таа претставува намалување на фреквенцијата на нервните импулси при продолжено дејство на непроменета дразба. Се разликуваат два основни типа:
Брзо адаптирачки рецептори (фазни рецептори) реагираат особено силно на промени во интензитетот или времетраењето на дразбата. Нивната активност брзо се намалува кога дразбата станува постојана.
Пример: рецепторите за вибрации и одредени рецептори за допир.
Бавно адаптирачки рецептори (тонични рецептори) продолжуваат да испраќаат нервни импулси во текот на дејството на дразбата. Тие овозможуваат постојано информирање на мозокот за одредени состојби.
Пример: рецепторите за положба на телото, одредени рецептори за притисок и ноцицепторите.

4. Физиологија на сензорната трансдукција

Сензорната трансдукција е процес при кој енергијата на надворешната или внатрешната дразба се претвора во електричен сигнал.
На пример, кога кожата е изложена на механички притисок, се деформира мембраната на механорецепторот. Тоа предизвикува отворање на механосензитивни јонски канали и промена на мембранскиот потенцијал. Притоа се создава рецепторен потенцијал. Рецепторниот потенцијал има неколку карактеристики:
  • Тој е локален и градуиран потенцијал.
  • Неговата амплитуда зависи од интензитетот на дразбата.
  • Може да биде деполаризирачки или хиперполаризирачки, зависно од рецепторниот механизам.
  • Може да се сумира со други локални потенцијали.
Кога ќе се достигне прагот за активирање на акциониот потенцијал, се генерираат нервни импулси.


Важно е да се разликуваат рецепторниот потенцијал и акциониот потенцијал. Рецепторниот потенцијал е градуиран, додека акциониот потенцијал се јавува според принципот „сè или ништо“. Интензитетот на дразбата најчесто се кодира преку:
  1. Фреквенцијата на акционите потенцијали – посилна дразба предизвикува повисока фреквенција на нервни импулси.
  2. Регрутирањето на рецептори – посилна дразба активира поголем број рецептори.
  3. Просторната распределба на активираните рецептори – мозокот ја одредува локализацијата на дразбата според активираните сензорни полиња.
5. Соматосензорен систем

Соматосензорниот систем е дел од сензорниот нервен систем кој ги прима информациите од кожата, поткожните ткива, мускулите, тетивите и зглобовите. Тој овозможува перцепција на:
  • Допир.
  • Притисок.
  • Вибрации.
  • Температура.
  • Болка.
  • Положба и движење на телото.
  • Истегнување на мускулите и напнатост на тетивите.
Соматосензорните информации се пренесуваат преку периферните нерви до 'рбетниот мозок и понатаму кон мозочните структури.

5.1. Рецептори за допир и притисок
Во кожата се наоѓаат различни механорецептори кои имаат специфични морфолошки и функционални карактеристики.


Меркелови дискови (Merkel discs)
Се наоѓаат во базалниот дел на епидермисот. Тие се бавно адаптирачки рецептори. Регистрираат постојан притисок, облик и текстура на предметите. Имаат важна улога во прецизното препознавање на предметите со допир.

Мајснерови телца (Meissner corpuscles)
Се наоѓаат во дермалните папили, особено во кожата без влакна на прстите, дланките и стапалата. Тие се брзо адаптирачки рецептори. Чувствителни се на лесен допир и нискофреквентни вибрации. Учествуваат во препознавањето на движењето на предметите по површината на кожата.

Пачиниеви телца (Pacinian corpuscles)
Се наоѓаат во длабоките слоеви на кожата и поткожното ткиво. Тие се многу брзо адаптирачки рецептори. Особено се чувствителни на високо фреквентни вибрации и брзи промени на притисокот.

Руфиниеви телца (Ruffini endings)
Се наоѓаат во подлабоките слоеви на кожата. Тие се бавно адаптирачки рецептори. Реагираат на истегнување на кожата и деформација на ткивото. Учествуваат во информациите за положбата на прстите и движењата на раката.

Слободни нервни завршетоци
Се широко распространети во кожата и другите ткива. Примаат информации за температура, болка и некои видови груб допир. Имаат важна улога во заштитните механизми на организмот.

5.2. Сензорни полиња
Сензорно поле претставува област на периферното ткиво чија стимулација влијае врз активноста на одреден сензорен неврон. Големината на сензорното поле е различна во различни делови на телото.
На пример: врвовите на прстите имаат мали сензорни полиња и висока тактилна чувствителност. Грбот има релативно големи сензорни полиња и помала способност за прецизна локализација на допирот. Оваа разлика е поврзана со густината на рецепторите, големината на рецептивните полиња и степенот на кортикална репрезентација.

5.3. Дискриминативен и груб допир
Дискриминативниот (фин) допир овозможува прецизна локализација на допирот и разликување на формата, големината и текстурата на предметите. 
Грубиот допир овозможува регистрирање на присуството на механички стимул, но со помала просторна прецизност.
Дискриминативниот допир најмногу се пренесува преку задните столбови на 'рбетниот мозок и медијалниот лемнискален систем, додека грубиот допир има делумно преклопување со антеролатералниот систем.

6. Проприоцепција – сетило за положба и движење на телото

Проприоцепцијата претставува способност на организмот да ја регистрира положбата, движењето и просторната ориентација на сопственото тело и неговите делови, без неопходно користење на видот. Таа е од суштинско значење за:
  • Одржување на телесната положба.
  • Одржување на рамнотежата.
  • Координација на движењата.
  • Контрола на мускулниот тонус.
  • Изведување прецизни и сложени моторни активности.
На пример, човек може да го допре врвот на носот со затворени очи благодарение на проприоцептивните информации.

6.1. Мускулни вретена (Muscle spindles)


Мускулните вретена претставуваат специјализирани сензорни рецептори сместени во скелетните мускули, паралелно со екстрафузалните мускулни влакна. Тие ја регистрираат должината на мускулот и брзината на неговото истегнување. Составени се од интрафузални мускулни влакна, кои се разликуваат од обичните екстрафузални влакна. Се разликуваат два основни типа интрафузални влакна:
  • Влакна со нуклеарна кеса (nuclear bag fibers).
  • Влакна со нуклеарен синџир (nuclear chain fibers).
Сензорната инервација ја обезбедуваат:
  • Група Ia аферентни влакна – особено чувствителни на брзината и промените на истегнувањето.
  • Група II аферентни влакна – пренесуваат информации за статичната должина на мускулот.
Гама-моторните неврони ја регулираат чувствителноста на мускулните вретена преку инервација на нивните контрактилни делови.

6.2. Голџиеви тетивни органи (Golgi tendon organs)


Голџиевите тетивни органи се проприорецептори кои се наоѓаат во тетивите, во близина на мускулно-тетивниот спој. Тие ја регистрираат механичката напнатост во тетивата, односно силата што ја развива мускулот. Информациите се пренесуваат преку аферентните влакна од групата Ib. Преку спиналните интерневрони, Голџиевите тетивни органи можат да влијаат врз активноста на алфа-моторните неврони и да придонесат за регулирање на мускулната сила.

6.3. Рецептори во зглобовите
Во зглобните структури се наоѓаат различни механорецептори кои реагираат на притисок, истегнување и промена на зглобната положба. Тие учествуваат во информациите за движењето и положбата на екстремитетите, заедно со мускулните вретена и Голџиевите тетивни органи.

7. Сензорни патишта во централниот нервен систем

Сензорните патишта претставуваат организирани нервни врски преку кои информациите од периферните рецептори стигнуваат до повисоките мозочни центри. Два главни системи се одговорни за пренос на соматосензорните информации од телото:
  • Задностолбен – медијален лемнискален систем.
  • Антеролатерален систем (спиноталамички патишта).

7.1. Задностолбен – медијален лемнискален систем
Овој систем ги пренесува следните сензорни информации:
  • Фин и дискриминативен допир.
  • Вибрации.
  • Свесна проприоцепција.
  • Прецизна локализација на допирот.
  • Стереогнозија, односно препознавање предмети со допир.
Патот се одвива во следните фази:
Прв неврон:
Клеточното тело се наоѓа во спиналниот ганглион. Неговиот централен аксон влегува во 'рбетниот мозок и се искачува ипсилатерално низ задните столбови. Во задните столбови се разликуваат:
  • Fasciculus gracilis – пренесува информации од долните делови на телото, под нивото на приближно T6.
  • Fasciculus cuneatus – пренесува информации од горните делови на телото, над нивото на приближно T6.
Втор неврон:
Се наоѓа во nucleus gracilis и nucleus cuneatus во продолжениот мозок (medulla oblongata). Нервните влакна се вкрстуваат во продолжениот мозок како внатрешни аркуатни влакна и формираат медијален лемнискус.

Трет неврон:
Се наоѓа во вентралното постеролатерално јадро на таламусот (VPL). Неговите аксони се проектираат кон примарниот соматосензорен кортекс во париеталниот лобус. Клинички важно: лезијата на задните столбови во 'рбетниот мозок предизвикува губење на вибрациониот осет, дискриминативниот допир и свесната проприоцепција ипсилатерално под нивото на лезијата.

7.2. Антеролатерален систем – спиноталамички патишта
Овој систем првенствено ги пренесува:
  • Болката.
  • Температурата.
  • Грубиот допир.
  • Дел од информациите за чешање.
Прв неврон:
Клеточното тело се наоѓа во спиналниот ганглион. Неговиот централен аксон влегува во задниот рог на 'рбетниот мозок. Дел од влакната може да се движат кратко нагоре или надолу во трактусот на Лисауер пред да воспостават синапса.

Втор неврон:
Се наоѓа во задниот рог на 'рбетниот мозок. Неговите аксони најчесто ја преминуваат средишната линија преку предната бела комисура, обично во рамките на еден или два сегмента од влезот на примарното влакно. Потоа се искачуваат контралатерално во антеролатералниот систем.

Трет неврон:
Се наоѓа претежно во вентралното постеролатерално јадро на таламусот, од каде што информациите се проектираат кон соматосензорниот кортекс. Постои и пренос кон други структури, вклучувајќи ги ретикуларната формација, хипоталамусот и мозочните центри поврзани со афективната компонента на болката.

7.3. Споредба на двата главни сензорни системи


8. Соматосензорен кортекс

Соматосензорниот кортекс се наоѓа во париеталниот лобус на големиот мозок, зад централната бразда (sulcus centralis). Тој е организиран во неколку функционални области:
  • Примарен соматосензорен кортекс (S1) – Brodmann-ови полиња 3, 1 и 2.
  • Секундарен соматосензорен кортекс (S2).
  • Задни париетални асоцијативни области.

8.1. Примарен соматосензорен кортекс
Се наоѓа во постцентралната вијуга (gyrus postcentralis). Во него пристигнуваат сензорните информации од таламусот, кои се организирани според соматотопска шема. Тоа значи дека различни делови од телото имаат свои релативно специфични кортикални области.

8.2. Сензорен хомункулус
Сензорниот хомункулус претставува графички приказ на соматотопската организација на телото во примарниот соматосензорен кортекс.


Најважна карактеристика е тоа што големината на кортикалната репрезентација не е пропорционална со анатомската големина на делот од телото.
На пример:
  • Прстите имаат голема кортикална репрезентација.
  • Усните имаат голема кортикална репрезентација.
  • Јазикот има голема кортикална репрезентација.
  • Трупот има релативно помала кортикална репрезентација.
Ова е резултат на густината на сензорната инервација и функционалната потреба за прецизна сензорна дискриминација.

9. Физиологија на болката (Nociception)



Болката претставува непријатно сензорно и емоционално искуство поврзано со реално или потенцијално оштетување на ткивото, или слично на она поврзано со таквото оштетување. Важно е да се разликуваат поимите ноцицепција и болка. Ноцицепција е нервниот процес на регистрирање и обработка на потенцијално штетни стимули. Болката е свесно сензорно и емоционално искуство. Ноцицепцијата може да се одвива и без свесна перцепција, на пример при одредени рефлексни реакции.

9.1. Ноцицептори
Ноцицепторите претставуваат специјализирани слободни нервни завршетоци кои реагираат на потенцијално штетни дразби. Се разликуваат:
  • Механички ноцицептори реагираат на силен механички притисок, повреда или деформација на ткивото.
  • Термички ноцицептори се активираат при екстремни температури, кои можат да предизвикаат оштетување на ткивото.
  • Хемиски ноцицептори реагираат на хемиски супстанции ослободени при оштетување или воспаление.
  • Полимодални ноцицептори реагираат на повеќе видови штетни стимули – механички, термички и хемиски.
9.2. Нервни влакна за пренос на болката
Болката се пренесува преку два главни типа аферентни влакна.
Aδ-влакна: тенко миелинизирани нервни влакна. Пренесуваат импулси со релативно голема брзина. Одговорни се за првата, остра и добро локализирана болка. Најчесто реагираат на механички и термички стимули.
C-влакна: немaат миелинска обвивка. Пренесуваат нервни импулси со мала брзина. Предизвикуваат втора, тапа, продолжена и послабо локализирана болка. Често се активираат при воспаление и хемиска иритација.

9.3. Пренос на болката
Ноцицептивните сигнали од периферијата стигнуваат до задниот рог на 'рбетниот мозок. Таму воспоставуваат синаптички врски со вторите неврони. Важни невротрансмитери се:
  • Глутамат – главен ексцитаторен невротрансмитер во брзиот синаптички пренос.
  • Супстанција P – невропептид кој учествува во преносот и модулацијата на ноцицептивните сигнали.
  • CGRP – пептид поврзан со ноцицептивната трансмисија и неврогеното воспаление.
Потоа, сигналите се пренесуваат преку антеролатералниот систем кон таламусот и повисоките мозочни центри.

9.4. Модулација на болката
Интензитетот на болката не зависи само од периферниот стимул. Тој се менува и под влијание на централните механизми за модулација. Важни структури се:
  • Периакведукталната сива маса (PAG).
  • Ростралната вентромедијална медула.
  • Јадрата во мозочното стебло.
  • Задниот рог на 'рбетниот мозок.
Во ендогената аналгетска контрола учествуваат опиоидните пептиди:
  • Енкефалини.
  • Ендорфини.
  • Динорфини.
Тие делуваат преку опиоидните рецептори и можат да ја намалат трансмисијата на ноцицептивните сигнали.

9.5. Теорија на контролна порта (Gate Control Theory)
Оваа теорија објаснува како активноста на одредени сензорни влакна може да ја модулира трансмисијата на болката во задниот рог на 'рбетниот мозок. Активирањето на поголемите миелинизирани тактилни влакна (Aβ) може да ја намали активноста на ноцицептивните неврони преку активирање на инхибиторни интерневрони.
Практичен пример е инстинктивното триење на местото каде што сме се удриле. Тактилната стимулација може привремено да ја намали перцепцијата на болката.

10. Физиологија на терморецепцијата

Терморецепцијата е способност на организмот да ги регистрира температурните промени во надворешната и внатрешната средина. Во кожата постојат рецептори чувствителни на студ и топлина. Периферните терморецептори содржат температурно чувствителни јонски канали од семејството TRP (Transient Receptor Potential).
Примери:
  • TRPM8 – значаен за чувствителноста на студ и ментол.
  • TRPV1 – учествува во регистрирањето на висока температура и одредени хемиски стимули, како капсаицинот.
  • Други TRP-канали учествуваат во регистрирањето на различни температурни опсези.
Температурните информации се пренесуваат преку антеролатералниот систем кон мозочните структури. Хипоталамусот има особено важна улога во централната терморегулација. Информациите од периферните терморецептори, заедно со информациите од централните термосензитивни неврони, овозможуваат регулирање на телесната температура.

11. Визуелен систем – сетило за вид



Визуелниот систем овозможува примање и обработка на светлосните информации од надворешната средина. Основен сетилен орган е окото (oculus).

11.1. Анатомија на окото
Очното јаболко е составено од три основни слоја:
Надворешна фиброзна обвивка: 
  • Склера.
  • Корнеа.
Средна васкуларна обвивка:
  • Хориоидеа.
  • Цилијарно тело.
  • Ирис.
Внатрешна нервна обвивка:
- Ретина.

Светлосните зраци минуваат низ корнеата, предната очна комора, зеницата, леќата и стаклестото тело, а потоа стигнуваат до ретината.

11.2. Фоторецептори
Во ретината постојат два основни типа фоторецептори:
Стапчиња (Rods) многу се чувствителни на светлина. Овозможуваат гледање при слаба осветленост. Не овозможуваат нормално разликување на боите. Најмногу се застапени во периферните делови на ретината.
Чепчиња (Cones) овозможуваат гледање при дневна светлина. Овозможуваат разликување на боите. Имаат висока просторна резолуција. Најголема густина имаат во фовеата централис.


Кај човекот постојат три типа чепчиња, чувствителни на различни делови од видливиот спектар:
  • S-чепчиња – пократки бранови должини.
  • M-чепчиња – средни бранови должини.
  • L-чепчиња – подолги бранови должини.
11.3. Фототрансдукција
Фототрансдукцијата претставува процес на претворање на светлосната енергија во електричен сигнал. Во темнина фоторецепторите имаат релативно деполаризиран мембрански потенцијал и континуирано ослободуваат глутамат. Кога светлината ќе го активира фотопигментот родопсин или соодветниот опсин во чепчињата, се активира G-протеинот трансдуцин. Потоа се активира фосфодиестераза, се намалува концентрацијата на cGMP и се затвораат cGMP-зависните катјонски канали. Резултатот е хиперполаризација на фоторецепторот и намалено ослободување на глутамат. Ова е интересен физиолошки механизам бидејќи светлината предизвикува хиперполаризација, а не деполаризација на фоторецепторот.

11.4. Визуелен нервен пат



Патот на визуелните информации е следниот:
  • Фоторецепторите во ретината ја регистрираат светлината.
  • Сигналите се пренесуваат преку биполарните клетки.
  • Ганглиските клетки ги испраќаат своите аксони кон оптичкиот нерв.
  • Во оптичката хијазма дел од влакната се вкрстуваат.
  • Влакната продолжуваат во оптичките трактуси.
  • Најголем дел од нив завршуваат во латералното геникулатно јадро на таламусот.
  • Од таламусот преку оптичката радијација се проектираат кон примарниот визуелен кортекс во окципиталниот лобус (Brodmann-ово поле 17).
  • Дел од визуелните влакна се проектираат и кон други структури, вклучувајќи го претекталниот регион и супрахијазматичното јадро.
12. Аудитивен систем – сетило за слух


Аудитивниот систем овозможува регистрирање и анализа на звучните бранови. Сетилен орган е увото (auris), кое е поделено на:
  • Надворешно уво.
  • Средно уво.
  • Внатрешно уво.
12.1. Надворешно уво
Го сочинуваат ушната школка и надворешниот слушен канал. Нивната функција е собирање и насочување на звучните бранови кон тапанчето.

12.2. Средно уво
Ги содржи трите слушни ковчиња:
  • Чеканче (malleus).
  • Наковална (incus).
  • Стапалце (stapes).
Тие ги пренесуваат и механички ги засилуваат вибрациите од тапанчето кон овалниот прозорец на внатрешното уво.

12.3. Внатрешно уво и кохлеа
Кохлеата претставува спирално обликувана структура исполнета со течност. Во неа се наоѓа органот на Корти, кој ги содржи сензорните влакнести клетки.


Кога звучните бранови стигнуваат до овалниот прозорец, предизвикуваат движење на течностите во кохлеата. Тоа доведува до вибрации на базиларната мембрана. Движењето предизвикува свиткување на стереоцилиите на влакнестите клетки. Механички чувствителните јонски канали се отвораат, што предизвикува деполаризација на клетката и ослободување на невротрансмитер кон аферентните влакна на слушниот нерв.

12.4. Кодирање на фреквенцијата и интензитетот на звукот
Фреквенцијата на звукот се кодира преку местото на максимална вибрација на базиларната мембрана. Високите фреквенции предизвикуваат максимална вибрација во базалниот дел на кохлеата. Ниските фреквенции предизвикуваат максимална вибрација во апикалниот дел. Овој принцип се нарекува тонопска организација. Интензитетот на звукот се кодира преку зголемување на фреквенцијата на нервните импулси и регрутирање на поголем број аферентни влакна.

12.5. Аудитивен пат

Патот на слухот се одвива преку:
  • Спиралниот ганглион на кохлеата.
  • Кохлеарните јадра во мозочното стебло.
  • Супериорниот оливарен комплекс.
  • Латералниот лемнискус.
  • Инфериорниот коликулус.
  • Медијалното геникулатно јадро на таламусот.
  • Примарниот аудитивен кортекс во темпоралниот лобус (Brodmann-ови полиња 41 и 42).
Аудитивниот пат има билатерална организација, што значи дека информациите од едното уво се проектираат кон двете мозочни хемисфери.

13. Вестибуларен систем – сетило за рамнотежа



Вестибуларниот систем е специјализиран сензорен систем кој овозможува регистрирање на положбата и движењето на главата во просторот. Има клучна улога во:
  • Одржувањето на рамнотежата.
  • Контролата на положбата на главата.
  • Стабилизацијата на погледот при движење.
  • Координацијата на движењата на телото.
Вестибуларниот апарат се наоѓа во внатрешното уво и се состои од:
Три полукружни канали: преден (горен), заден и латерален. Тие регистрираат аголни забрзувања, односно ротациони движења на главата. Во нив се наоѓаат ампуларни рецепторни структури со влакнести клетки, чии стереоцилии се вметнати во купулата. Отолитни органи:
  • Утрикулус.
  • Сакулус.
Тие регистрираат линеарни забрзувања и дејството на гравитацијата. Во нив се наоѓаат макули со влакнести клетки и отолитна мембрана која содржи калциум-карбонатни кристали – отоконии.

13.1. Вестибуларни рефлекси
Еден од најважните вестибуларни рефлекси е вестибулоокуларниот рефлекс (VOR). Неговата функција е да го одржува погледот стабилен при движење на главата.
На пример, кога главата се движи надесно, очите рефлексно се движат налево за да се одржи фиксацијата на визуелниот објект. Вестибуларниот систем е тесно поврзан со вестибуларните јадра, малиот мозок, окуломоторните јадра и 'рбетниот мозок.

14. Густативен систем – сетило за вкус


Густативниот систем овозможува препознавање на хемиските супстанции растворени во плунката. Основните вкусови се:
  • Слатко.
  • Солено.
  • Кисело.
  • Горчливо.
  • Умами – вкус поврзан со присуството на аминокиселини, особено глутамат.
Вкусовите се регистрираат преку рецепторни клетки во вкусовите пупки. Вкусовите пупки се наоѓаат во папилите на јазикот, но и во други делови на усната празнина и фаринксот.

14.1. Механизми на вкусната трансдукција
Различните вкусови се регистрираат преку специфични молекуларни механизми. 
  • Сладок вкус: се регистрира преку рецепторниот комплекс T1R2/T1R3.
  • Умами: се регистрира преку T1R1/T1R3 рецепторниот комплекс.
  • Горчлив вкус: се регистрира преку семејството T2R рецептори.
  • Солен вкус: вклучува јонски механизми поврзани со натриумот, а деталите зависат од концентрацијата и видот на солта.
  • Кисел вкус: се поврзува со протонскиот канал OTOP1 и промените во јонската рамнотежа на рецепторната клетка.
14.2. Густативен нервен пат
Информациите за вкусот се пренесуваат преку три кранијални нерви:
  • VII кранијален нерв – n. facialis, преку chorda tympani, од предните две третини на јазикот.
  • IX кранијален нерв – n. glossopharyngeus, од задната третина на јазикот.
  • X кранијален нерв – n. vagus, од одредени региони на фаринксот и епиглотисот.
Првичната синапса се остварува во nucleus tractus solitarii во продолжениот мозок. Потоа информациите се пренесуваат кон таламусот, најчесто кон вентралното постеромедијално јадро (VPM), а потоа кон примарната густативна кора во предниот инсула и фронталниот оперкулум.

15. Олфакторен систем – сетило за мирис


Олфакторниот систем овозможува препознавање на испарливи хемиски супстанции присутни во воздухот. Рецепторите за мирис се наоѓаат во олфакторниот епител во горниот дел на носната празнина. Олфакторните рецепторни клетки се биполарни неврони кои имаат цилии изложени на носната слузница. Кога молекулите на мирисот се врзуваат за специфичните рецептори, се активира G-протеинот Golf, а потоа аденилатциклазата III. Се зголемува концентрацијата на cAMP, се отвораат јонските канали и се создава деполаризација.

15.1. Олфакторен нервен пат
  • Олфакторни рецепторни неврони во носната слузница.
  • Аксони кои минуваат низ lamina cribrosa на етмоидалната коска.
  • Олфакторно проширување (bulbus olfactorius).
  • Олфакторен трактус.
  • Примарни олфакторни кортикални области.
Особеност на олфакторниот систем е тоа што првичната кортикална проекција не бара задолжително претходно таламичко реле, за разлика од повеќето други сензорни системи. Мирисот има тесна функционална врска со лимбичкиот систем, особено со структурите вклучени во емоциите и меморијата. Ова објаснува зошто одредени мириси можат да предизвикаат силни емоционални реакции или да потсетат на специфични настани од минатото.

16. Таламусот како главен сензорен центар


Таламусот претставува парна структура на диенцефалонот и има централна улога во пренесувањето и обработката на сензорните информации. Најголем дел од сензорните информации што стигнуваат до мозочната кора минуваат низ таламусот. Исклучок е примарната олфакторна проекција. Важни таламички јадра се:
  • VPL (ventral posterolateral nucleus) – пренесува соматосензорни информации од телото.
  • VPM (ventral posteromedial nucleus) – пренесува соматосензорни информации од лицето и густативни информации.
  • LGN (lateral geniculate nucleus) – учествува во визуелната трансмисија.
  • MGN (medial geniculate nucleus) – учествува во аудитивната трансмисија.
Таламусот не е само пасивна релејна станица. Тој учествува во филтрирањето, интеграцијата и регулирањето на сензорните информации, како и во контролата на вниманието и свесноста.

17. Сензорна адаптација и сензорна интеграција

17.1. Сензорна адаптација
Сензорната адаптација претставува намалување на одговорот на сензорниот систем при продолжено изложување на непроменета дразба.
Примери:
По неколку минути човек престанува да го забележува мирисот на парфем во просторијата.
По облекување облека, постепено престанува да го чувствува нејзиниот допир врз кожата.
По влегување во темна просторија, визуелниот систем постепено ја зголемува чувствителноста на светлина.
Треба да се разликува периферната рецепторна адаптација од централната сензорна хабитуација, бидејќи намалувањето на одговорот може да се случи на различни нивоа на нервниот систем.

17.2. Сензорна интеграција
Сензорната интеграција претставува процес на комбинирање и обработка на информации од различни сензорни системи.
На пример, при одење, мозокот ги интегрира:
  • Визуелните информации за околината.
  • Вестибуларните информации за движењето на главата.
  • Проприоцептивните информации од мускулите и зглобовите.
  • Тактилните информации од стапалата.
Овие информации се користат за одржување на рамнотежата, постуралната контрола и координацијата на движењата. Сензорната интеграција е особено важна за сложените моторни активности, просторната ориентација, учењето и адаптацијата кон промените во околината.

18. Клиничко-физиолошко значење на сензорниот нервен систем

Познавањето на физиологијата на сензорниот нервен систем е важно за разбирање на различните невролошки нарушувања.

18.1. Анестезија
Анестезијата претставува губење или намалување на чувствителноста, особено на болката. Може да биде предизвикана од оштетување на периферните нерви, 'рбетниот мозок или централните нервни структури, но и фармаколошки индуцирана.

18.2. Парестезија
Парестезијата претставува абнормално сензорно доживување, како:
  • Трнење.
  • Пецкање.
  • Чувство на боцкање.
  • Чувство на „мравки“ по кожата.
Може да се јави при компресија на периферни нерви, полиневропатии или лезии на централниот нервен систем.

18.3. Хиперестезија
Хиперестезијата претставува зголемена чувствителност на сензорни стимули.

18.4. Хипоестезија
Хипоестезијата претставува намалена чувствителност на допир, температура или други сензорни стимули.

18.5. Аналгезија
Аналгезијата претставува отсуство на перцепција на болка при стимул кој нормално би предизвикал болка.

18.6. Алодинија
Алодинијата претставува појава на болка предизвикана од стимул кој вообичаено не е болен, како лесен допир на кожата.

18.7. Хипералгезија
Хипералгезијата претставува зголемена чувствителност на болни стимули.

18.8. Атаксија
Атаксијата е нарушување на координацијата на движењата. Сензорната атаксија може да се јави при нарушување на проприоцептивните патишта. Пациентите може да имаат изразени тешкотии при одење во темница, бидејќи го губат визуелното компензирање на проприоцептивниот дефицит.

18.9. Невропатија
Периферната невропатија претставува оштетување на периферните нерви. Може да предизвика:
  • Намалена чувствителност.
  • Болка.
  • Парестезии.
  • Губење на вибрациониот осет.
  • Нарушена проприоцепција.
  • Дијабетичната полиневропатија е чест пример за периферно нервно оштетување.
19. Методи за испитување на сензорниот систем

Клиничкото испитување на сензорниот систем се изведува со различни методи и тестови.



19.1. Дискриминација на две точки
Овој тест ја проценува способноста на човекот да препознае два истовремени допира како две одделни дразби. Најмала е потребната дистанца на врвовите на прстите, а поголема на грбот. Резултатите зависат од густината на рецепторите, големината на рецептивните полиња и кортикалната репрезентација.

19.2. Ромбергов тест


Ромберговиот тест се користи за процена на способноста за одржување рамнотежа со затворени очи. Испитаникот стои со споени стапала, прво со отворени, а потоа со затворени очи. Позитивен Ромбергов знак се добива кога стабилноста значително се нарушува по затворање на очите. Ова може да укажува на нарушување на проприоцептивниот систем или задностолбните патишта, бидејќи визуелната компензација е отстранета. Важно е да се нагласи дека Ромберговиот тест не е специфичен само за една невролошка состојба и мора да се интерпретира во контекст на целокупниот невролошки преглед.

20. Заклучок
Сензорниот нервен систем претставува сложена функционална мрежа која овозможува постојана комуникација меѓу организмот и неговата надворешна и внатрешна средина. Преку специјализираните рецептори, нервните патишта, таламусот и сензорните кортикални области, организмот ги регистрира, пренесува и обработува информациите неопходни за свесната перцепција, моторната контрола, рамнотежата и одржувањето на хомеостазата. Разбирањето на сензорната физиологија е основа за изучување на неврологијата, неврорехабилитацијата, физиотерапијата, специјалната едукација и рехабилитација, како и клиничките нарушувања на сетилната перцепција.

21. Прашања за проверка на знаењето

1. Која е основната функција на сензорниот нервен систем?
  • Создавање мускулна сила
  • Примање, пренесување и обработка на сензорни информации
  • Регулирање само на крвниот притисок
  • Синтеза на хормони
2. Кои рецептори се одговорни за регистрирање на механички дразби?
  • Фоторецептори
  • Хеморецептори
  • Механорецептори
  • Ноцицептори
3. Каде се наоѓаат клеточните тела на првите неврони во соматосензорните патишта на телото?
  • Во таламусот
  • Во спиналните ганглии
  • Во мозочната кора
  • Во малиот мозок
4. Кој систем пренесува вибрации и дискриминативен допир?
  • Спиноталамички систем
  • Задностолбен – медијален лемнискален систем
  • Кортикоспинален систем
  • Ретикулоспинален систем
5. Каде се вкрстуваат влакната на задностолбниот систем?
  • Во 'рбетниот мозок
  • Во таламусот
  • Во продолжениот мозок
  • Во париеталниот кортекс
6. Кои рецептори ја регистрираат должината на мускулот?
  • Голџиеви тетивни органи
  • Мускулни вретена
  • Пачиниеви телца
  • Меркелови дискови
7. Кои влакна пренесуваат брза, остра болка?
  • C-влакна
  • Aβ-влакна
  • Aδ-влакна
  • B-влакна
8. Кои клетки овозможуваат гледање при слаба осветленост?
  • Чепчиња
  • Стапчиња
  • Биполарни клетки
  • Ганглиски клетки
9. Каде се наоѓа органот на Корти?
  • Во ретината
  • Во кохлеата
  • Во вестибуларниот апарат
  • Во таламусот
10. Која е основната функција на полукружните канали?
  • Регистрирање на вкус
  • Регистрирање на аголни забрзувања
  • Регистрирање на светлина
  • Регистрирање на болка
11. Кое таламичко јадро пренесува визуелни информации?
  • VPL
  • VPM
  • LGN
  • MGN
12. Што претставува алодинија?
  • Отсуство на болка
  • Болка предизвикана од нормално неболен стимул
  • Намалена чувствителност на температура
  • Губење на слухот 

Tuesday, November 17, 2026

АВТОНОМЕН НЕРВЕН СИСТЕМ (Systema nervosum autonomicum)

1. Вовед и дефиниција

Автономниот нервен систем (АНС), познат и како вегетативен нервен систем (Systema nervosum autonomicum), претставува функционална поделба на нервниот систем која ја регулира активноста на внатрешните органи, жлездите, крвните садови и другите структури што учествуваат во одржувањето на внатрешната хомеостаза на организмот. Неговата основна функција е да ги контролира и координира физиолошките процеси кои најчесто се одвиваат без свесна волева контрола. Тука спаѓаат:
  • Срцевата фреквенција и силата на срцевите контракции.
  • Артерискиот крвен притисок и тонусот на крвните садови.
  • Дишењето и бронхијалниот тонус.
  • Дигестијата и интестиналната перисталтика.
  • Секрецијата на плунка, желудочен сок и други дигестивни секрети.
  • Мочењето и функцијата на уринарниот меур.
  • Дефекацијата.
  • Терморегулацијата и потењето.
  • Дијаметарот на зениците.
  • Метаболичките процеси и мобилизацијата на енергетските резерви.
Автономниот нервен систем овозможува организмот да ги приспособи функциите на внатрешните органи кон промените во надворешната и внатрешната средина.
На пример, при физичка активност се зголемува срцевата фреквенција, се зголемува силата на срцевите контракции, се прошируваат бронхиите и се пренасочува крвта кон активните скелетни мускули. По завршувањето на физичката активност, организмот постепено се враќа кон состојба на мирување, при што значајна улога има парасимпатичкиот нервен систем.
Важно: Автономниот нервен систем не функционира целосно независно од свеста. Иако повеќето негови активности се неволеви, емоциите, стресот, болката и свесните физиолошки состојби можат значително да влијаат врз неговата активност.

2. Организација на нервниот систем

За правилно разбирање на автономниот нервен систем, неопходно е најнапред да се разгледа основната организација на нервниот систем. Нервниот систем анатомски се дели на:
1. Централен нервен систем (ЦНС):
  • Голем мозок.
  • Мал мозок.
  • Мозочно стебло.
  • Рбетен мозок.
2. Периферен нервен систем (ПНС):
  • Кранијални нерви.
  • Спинални нерви.
  • Периферни ганглии.
  • Нервни плексуси.
Функционално, периферниот нервен систем се дели на:
  • Соматски нервен систем.
  • Автономен нервен систем.
Соматскиот нервен систем првенствено ја контролира активноста на скелетната мускулатура и овозможува волеви движења, додека автономниот нервен систем ја регулира функцијата на внатрешните органи. 
Споредба меѓу соматскиот и автономниот нервен систем


3. Основна анатомска организација на автономниот нервен систем

Автономниот нервен систем се состои од три главни функционални поделби:
  • Симпатички нервен систем.
  • Парасимпатички нервен систем.
  • Ентеричен нервен систем.



3.1. Симпатички нервен систем
Симпатичкиот нервен систем е делот од автономниот нервен систем кој го подготвува организмот за зголемен физички и психички напор, опасност или стрес. Често се означува како систем на реакцијата „борба или бегство“ (fight or flight). Неговата активност се зголемува при:
  • Страв и опасност.
  • Физички напор.
  • Психолошки стрес.
  • Болка.
  • Хипогликемија.
  • Нагло намалување на артерискиот крвен притисок.
Анатомско потекло
Симпатичкиот нервен систем има тораколумбално потекло. Преганглионските неврони се наоѓаат во интермедиолатералниот клеточен столб на сивата маса на рбетниот мозок, приближно од сегментите T1 до L2 (во некои анатомски описи до L3). Преганглионските нервни влакна излегуваат преку предните коренчиња на спиналните нерви и преку белите комуникантни гранки пристапуваат до симпатичкиот ганглионарен систем. Симпатичките ганглии се организирани во:
Паравертебрални ганглии – формираат симпатички синџири долж двете страни на рбетниот столб.
Превертебрални (преаортни) ганглии – се наоѓаат пред абдоминалната аорта, во близина на големите абдоминални артериски гранки.
Меѓу најважните симпатички ганглии се:
  • Горниот, средниот и долниот цервикален ганглион.
  • Ганглиите на торакалниот симпатички синџир.
  • Целијачниот ганглион.
  • Горниот мезентеричен ганглион.
  • Долниот мезентеричен ганглион.
Симпатичката инервација на надбубрежната медула е посебна: преганглионските влакна директно ги стимулираат хромафините клетки, кои функционално се однесуваат како модифицирани постганглионски неврони.

3.2. Парасимпатички нервен систем
Парасимпатичкиот нервен систем е делот од автономниот нервен систем кој ги поддржува функциите поврзани со одмор, варење, обновување на енергетските резерви и одржување на физиолошката рамнотежа. Често се означува како систем на реакцијата „одмор и варење“ (rest and digest). Неговата активност е особено важна во состојби на мирување.
Парасимпатичкиот нервен систем има краниосакрално потекло. Неговите преганглионски неврони потекнуваат од:
  • Мезенцефалонот – преку III кранијален нерв (n. oculomotorius).
  • Мозочното стебло – преку VII кранијален нерв (n. facialis).
  • Мозочното стебло – преку IX кранијален нерв (n. glossopharyngeus).
  • Продолжениот мозок – преку X кранијален нерв (n. vagus).
  • Сакралните сегменти S2–S4 на рбетниот мозок.
Вагусниот нерв (n. vagus) е најзначајниот парасимпатички нерв. Тој обезбедува парасимпатичка инервација на срцето, белите дробови и голем дел од дигестивниот систем, сè до приближно проксималните две третини на попречното дебело црево. Сакралните парасимпатички влакна преку карличните спланхнични нерви инервираат делови од дисталното дебело црево, ректумот, мочниот меур и половите органи. Парасимпатичките ганглии најчесто се наоѓаат во близина или непосредно во ѕидовите на органите што ги инервираат.
Најважни кранијални парасимпатички ганглии се:
  • Цилијарен ганглион.
  • Птеригопалатински ганглион.
  • Субмандибуларен ганглион.
  • Отичен ганглион.
3.3. Ентеричен нервен систем
Ентеричниот нервен систем претставува сложена мрежа од неврони која се наоѓа во ѕидот на гастроинтестиналниот тракт. Понекогаш се нарекува „втор мозок“ поради неговата комплексна невронска организација и способноста да координира голем број дигестивни процеси. Содржи стотици милиони неврони и може да генерира локални рефлекси дури и без непосредна централна нервна контрола. Има два главни нервни плексуси:
Ауербахов плексус (plexus myentericus) се наоѓа помеѓу надолжниот и кружниот слој на мазната мускулатура на гастроинтестиналниот тракт. Неговите главни функции се:
Регулација на гастроинтестиналната моторика.
Контрола на перисталтиката.
Регулација на мускулниот тонус.
Координација на контракциите на цревната мускулатура.
Мајснеров плексус (plexus submucosus) се наоѓа во субмукозата на дигестивниот тракт. Неговите главни функции се:
  • Регулација на секрецијата.
  • Контрола на локалниот крвен проток.
  • Регулација на активноста на клетките на цревната слузница.
  • Контрола на локалните рефлексни механизми.
Ентеричниот нервен систем е под влијание на симпатичкиот и парасимпатичкиот нервен систем, но има и значителна функционална автономија.

4. Организација на автономниот рефлексен лак

За разлика од соматскиот моторен пат, кој најчесто содржи еден моторен неврон од ЦНС до скелетниот мускул, автономниот еферентен пат најчесто се состои од два неврони.


4.1. Преганглионски неврон
Преганглионскиот неврон има клеточно тело во централниот нервен систем. Неговиот аксон излегува од ЦНС и завршува во автономен ганглион, каде што воспоставува синапса со постганглионскиот неврон. Карактеристики:
Кај симпатичкиот систем најчесто има кратки аксони.
Кај парасимпатичкиот систем најчесто има долги аксони.
Преганглионските влакна се миелинизирани тип B влакна.
Невротрансмитерот е ацетилхолин.

4.2. Постганглионски неврон
Клеточното тело на постганглионскиот неврон се наоѓа во автономниот ганглион. Неговиот аксон оди до ефекторниот орган. Карактеристики:
Кај симпатичкиот систем најчесто има долги аксони.
Кај парасимпатичкиот систем најчесто има кратки аксони.
Постганглионските влакна се немиелинизирани тип C влакна.
Невротрансмитерот најчесто е норадреналин кај симпатичкиот систем, а ацетилхолин кај парасимпатичкиот систем.
Исклучоци постојат, особено симпатичката инервација на екрините потни жлезди, каде што постганглионските влакна ослободуваат ацетилхолин.

5. Невротрансмитери во автономниот нервен систем

Невротрансмитерите се хемиски супстанции кои овозможуваат пренесување на нервните импулси од еден неврон на друг или од неврон до ефекторна клетка. Најважни невротрансмитери во автономниот нервен систем се:
  • Ацетилхолин.
  • Норадреналин.
  • Адреналин.
  • Допамин.
  • Азотен оксид (NO).
  • Аденозин трифосфат (ATP).
  • Неуропептиди, како невропептид Y.
5.1. Ацетилхолин
Ацетилхолинот е основниот невротрансмитер на сите преганглионски автономни неврони, и симпатички и парасимпатички. Исто така, го ослободуваат парасимпатичките постганглионски неврони. Дејствува преку два основни типа рецептори:
Никотински рецептори се наоѓаат во автономните ганглии и надбубрежната медула. Тие се јонски канали кои се отвораат при врзување на ацетилхолин, овозможувајќи брз пренос на сигналот.
Мускарински рецептори се наоѓаат на ефекторните клетки, особено во срцето, мазната мускулатура и жлездите. Постојат пет главни подтипови: M1, M2, M3, M4 и M5.
Најважни физиолошки ефекти:
M1 – учествува во невронската и гастричната регулација.
M2 – ја намалува срцевата фреквенција и спроводливоста низ атриовентрикуларниот јазол.
M3 – предизвикува контракција на мазната мускулатура и зголемување на жлездената секреција.

5.2. Норадреналин
Норадреналинот е главниот невротрансмитер на повеќето симпатички постганглионски неврони. Дејствува преку адренергичните рецептори:
  • Алфа-1 (α1).
  • Алфа-2 (α2).
  • Бета-1 (β1).
  • Бета-2 (β2).
  • Бета-3 (β3).
Овие рецептори се поврзани со различни клеточни сигнални механизми и предизвикуваат различни физиолошки ефекти.

5.3. Адреналин
Адреналинот е хормон и неврохемиски медијатор кој главно се ослободува од хромафините клетки на надбубрежната медула во крвотокот. Неговите ефекти се слични на оние на норадреналинот, но се разликуваат според афинитетот кон рецепторите и концентрацијата.
Адреналинот:
  • Го зголемува срцевиот минутен волумен.
  • Го зголемува нивото на гликоза во крвта.
  • Го стимулира разградувањето на гликогенот.
  • Го поттикнува разградувањето на мастите.
  • Предизвикува бронходилатација преку β2-рецепторите.
6. Адренергични рецептори и нивните физиолошки ефекти

Ова е една од најважните области за разбирање на физиологијата на автономниот нервен систем.

7. Физиолошки ефекти на симпатичкиот и парасимпатичкиот нервен систем врз органите

Симпатичкиот и парасимпатичкиот систем најчесто имаат спротивставени, но функционално координирани ефекти.

7.1. Срце
Симпатички ефект:
  • Зголемување на срцевата фреквенција (позитивен хронотропен ефект).
  • Зголемување на силата на срцевата контракција (позитивен инотропен ефект).
  • Зголемување на брзината на спроведување на импулсите (позитивен дромотропен ефект).
  • Зголемување на ексцитабилноста (позитивен батмотропен ефект).
Овие ефекти се реализираат главно преку β1-адренергичните рецептори.
Парасимпатички ефект:
  • Намалување на срцевата фреквенција.
  • Намалување на спроводливоста низ атриовентрикуларниот јазол.
  • Намалување на контрактилноста, особено во преткоморите.
Овие ефекти се реализираат преку M2-мускаринските рецептори.

7.2. Крвни садови
Симпатичкиот систем има значајна улога во регулирањето на васкуларниот тонус.
Преку α1-рецепторите предизвикува вазоконстрикција во голем број крвни садови.
Преку β2-рецепторите, особено под влијание на циркулирачкиот адреналин, може да предизвика вазодилатација во одредени васкуларни басени, вклучувајќи ги крвните садови на скелетните мускули.
Парасимпатичката директна инервација на повеќето системски крвни садови е ограничена.
Затоа, не е правилно да се смета дека парасимпатичкиот систем секогаш предизвикува вазодилатација.

7.3. Дишни патишта
Симпатичкиот систем, преку β2-рецепторите, предизвикува:
  • Релаксација на бронхијалната мазна мускулатура.
  • Бронходилатација.
  • Намалување на отпорот во дишните патишта.
Парасимпатичкиот систем, преку M3-рецепторите, предизвикува:
  • Контракција на бронхијалната мазна мускулатура.
  • Бронхоконстрикција.
  • Зголемена бронхијална секреција.
Овие механизми имаат особено значење кај пациентите со бронхијална астма и хронични опструктивни белодробни заболувања.

7.4. Очи
Автономниот нервен систем ја регулира големината на зеницата и акомодацијата на окото.


Симпатичкиот систем:
Го активира радијалниот мускул на ирисот.
Предизвикува проширување на зеницата – мидријаза.
Преку β2-рецепторите учествува во релаксацијата на цилијарниот мускул, иако регулацијата на акомодацијата е посложена.
Парасимпатичкиот систем:
Го активира кружниот (сфинктерски) мускул на ирисот.
Предизвикува стеснување на зеницата – миоза.
Го контрахира цилијарниот мускул, овозможувајќи акомодација за гледање блиски предмети.

7.5. Дигестивен систем
Симпатичкиот систем:
  • Ја намалува гастроинтестиналната перисталтика.
  • Ја намалува секрецијата на дигестивните жлезди.
  • Предизвикува контракција на повеќето гастроинтестинални сфинктери.
  • Го намалува спланхничниот крвен проток.
Парасимпатичкиот систем:
  • Ја зголемува гастроинтестиналната моторика.
  • Ја стимулира секрецијата на дигестивните жлезди.
  • Го олеснува празнењето на гастроинтестиналниот тракт преку координирана релаксација на сфинктерите.
7.6. Уринарен систем
Мочниот меур има особено интересна автономна регулација.
Симпатичкиот систем:
  • Преку β3-рецепторите ја релаксира детрузорната мускулатура.
  • Преку α1-рецепторите ја зголемува контракцијата на мазната мускулатура на внатрешниот уретрален сфинктер и излезот на мочниот меур. 
  • Го олеснува складирањето на урината.
Парасимпатичкиот систем:
Преку M3-рецепторите го контрахира детрузорот.
Овозможува празнење на мочниот меур.
Важно е да се нагласи дека доброволната контрола на надворешниот уретрален сфинктер е под влијание на соматскиот нервен систем, преку n. pudendus.

7.7. Репродуктивен систем
Автономниот нервен систем учествува и во регулирањето на сексуалните функции. Кај мажите:
  • Парасимпатичката активност учествува во ерекцијата.
  • Симпатичката активност учествува во ејакулацијата.
Често се користи мнемоничката формула: „Point and shoot“ – парасимпатикусот за ерекција, симпатикусот за ејакулација. Сепак, сексуалната функција е резултат на сложена интеракција меѓу автономниот, соматскиот, ендокриниот и централниот нервен систем.

7.8. Потни жлезди
Потењето претставува важен механизам за терморегулација. Потните екрини жлезди се инервирани од симпатички постганглионски неврони кои, како важен исклучок од вообичаеното правило, ослободуваат ацетилхолин. Ацетилхолинот дејствува врз мускаринските рецептори и ја стимулира секрецијата на пот. Парасимпатичкиот систем нема значајна директна инервација на екрините потни жлезди.

8. Регулација на автономниот нервен систем

Автономниот нервен систем е под контрола на повеќе структури во централниот нервен систем. Најважни се:
8.1. Хипоталамус
Хипоталамусот е главниот интегративен центар за автономна и ендокрина регулација.
Тој ги координира:
  • Телесната температура.
  • Гладот и ситоста.
  • Жедта и водниот баланс.
  • Енергетскиот метаболизам.
  • Срцевата и васкуларната активност.
  • Емоционалните и стресните реакции. 
  • Циркадијалните ритми.
Хипоталамусот преку нервни патишта влијае врз автономните центри во мозочното стебло и рбетниот мозок.

8.2. Мозочно стебло
Мозочното стебло содржи важни центри за регулација на:
  • Срцевата фреквенција.
  • Артерискиот крвен притисок.
  • Респираторната активност.
  • Голтањето.
  • Повраќањето.
  • Саливацијата.
  • Дигестивните рефлекси.
Особено важни се јадрата на n. vagus и nucleus tractus solitarius (NTS), кои примаат и интегрираат висцерални сензорни информации.

8.3. Рбетен мозок
Рбетниот мозок содржи автономни невронски центри кои учествуваат во контролата на:
  • Симпатичките рефлекси.
  • Парасимпатичките карлични рефлекси.
  • Мочањето.
  • Дефекацијата.
  • Сексуалните рефлекси.
8.4. Лимбички систем и кора на големиот мозок
Лимбичкиот систем е тесно поврзан со автономната регулација на емоциите. На пример:
  • Стравот може да предизвика тахикардија.
  • Возбудата може да предизвика потење.
  • Срамот може да предизвика црвенило на лицето.
  • Анксиозноста може да предизвика забрзано дишење и палпитации.
Овие реакции се резултат на комуникацијата меѓу лимбичкиот систем, хипоталамусот и автономните центри во мозочното стебло.

9. Автономни рефлекси

Автономните рефлекси претставуваат неволеви одговори на организмот на промени во внатрешната средина. Нивната основна структура е:
  1. Рецептор.
  2. Аферентен (сензорен) неврон.
  3. Централен интегративен центар.
  4. Еферентен автономен пат.
  5. Ефекторен орган.

9.1. Барорецепторен рефлекс
Барорецепторниот рефлекс е еден од најважните механизми за краткорочна регулација на артерискиот крвен притисок. Барорецепторите се механорецептори кои се наоѓаат главно во:
  • Каротидниот синус.
  • Аортниот лак.
Кога артерискиот крвен притисок се зголемува, се зголемува и растегнувањето на ѕидовите на крвните садови, што доведува до зголемена активност на барорецепторите. Нервните импулси се пренесуваат:
  • Од каротидниот синус преку n. glossopharyngeus (IX).
  • Од аортниот лак преку n. vagus (X).
  • Сигналите пристигнуваат до nucleus tractus solitarius во продолжениот мозок.
Потоа:
  • Се зголемува парасимпатичката активност.
  • Се намалува симпатичката активност.
  • Се намалува срцевата фреквенција.
  • Се намалува контрактилноста на срцето.
  • Се намалува периферниот васкуларен отпор.
  • Резултатот е намалување на артерискиот крвен притисок.
При намалување на артерискиот притисок се случува спротивен одговор.

9.2. Хеморецепторни рефлекси
Хеморецепторите реагираат на промени во хемискиот состав на крвта. Постојат:
  • Периферни хеморецептори – каротидни и аортни телца.
  • Централни хеморецепторни механизми – во мозочното стебло.
Периферните хеморецептори реагираат особено на:
  • Намалување на парцијалниот притисок на кислородот (PaO₂).
  • Зголемување на парцијалниот притисок на јаглеродниот диоксид (PaCO₂).
  • Намалување на pH-вредноста.
Тие учествуваат во регулацијата на дишењето и кардиоваскуларната активност.

9.3. Мочен рефлекс
Мочниот рефлекс започнува со растегнување на ѕидот на мочниот меур при негово полнење. Механорецепторите испраќаат информации до сакралните сегменти на рбетниот мозок (S2–S4). Потоа се активираат парасимпатичките патишта кои предизвикуваат контракција на детрузорот и овозможуваат празнење на мочниот меур. Контролата од повисоките центри, особено понтинскиот центар за мокрење и мозочната кора, овозможува координација меѓу контракцијата на детрузорот и релаксацијата на уретралните сфинктери.

10. Автономниот нервен систем и хомеостазата

Хомеостазата претставува способност на организмот да одржува релативно стабилна внатрешна средина и покрај промените во надворешните услови. Автономниот нервен систем има клучна улога во одржувањето на оваа рамнотежа. Примери:
  • Регулација на телесната температура
  • При зголемување на температурата:
  • Се зголемува потењето.
  • Се зголемува кожниот крвен проток преку вазодилатација.
  • При намалување на температурата:
  • Се намалува кожниот крвен проток преку вазоконстрикција.
  • Се активираат механизми за зачувување на топлината.
  • Регулација на крвниот притисок
Автономниот нервен систем ја регулира срцевата активност, периферниот васкуларен отпор и венскиот тонус.
Регулација на метаболизмот
Симпатичката активација го стимулира разградувањето на гликогенот и мобилизацијата на енергетските резерви.
Регулација на дигестијата
Парасимпатичкиот систем ја стимулира моториката и секрецијата на дигестивниот тракт, додека симпатичкиот систем ги намалува овие активности во услови на стрес или физички напор.

11. Автономен нервен систем и стрес

Стресот претставува физиолошки и психолошки одговор на организмот на внатрешни или надворешни предизвици. При стрес се активираат два значајни системи:
  1. Симпатичко-адреномедуларниот систем.
  2. Хипоталамо-хипофизно-адреналната оска (HPA-оска).
Симпатичко-адреномедуларен систем
При акутен стрес се активираат симпатичките преганглионски неврони кои ја стимулираат надбубрежната медула. Се ослободуваат:
  • Адреналин.
  • Норадреналин.
Овие катехоламини доведуваат до:
  • Зголемување на срцевата фреквенција.
  • Зголемување на артерискиот крвен притисок.
  • Зголемување на гликозата во крвта.
  • Бронходилатација.
  • Прераспределба на крвниот проток.
Хипоталамо-хипофизно-адренална оска
Овој систем има особено значење за долготрајниот стрес. Процесот се одвива во неколку фази:
  • Хипоталамусот ослободува кортикотропин-ослободувачки хормон (CRH).
  • Предниот лобус на хипофизата ослободува адренокортикотропен хормон (ACTH).
  • ACTH ја стимулира кората на надбубрежната жлезда.
  • Се зголемува секрецијата на кортизол.
  • Кортизолот влијае врз метаболизмот на јаглехидратите, мастите и протеините, а има и значајни имуносупресивни и антиинфламаторни ефекти.
Важно е студентите да ја разберат разликата: симпатичко-адреномедуларниот систем обезбедува брз одговор, додека HPA-оската учествува во побавниот и подолготраен одговор на стрес.

12. Фармаколошка регулација на автономниот нервен систем

Автономниот нервен систем е важна цел на голем број лекови.

12.1. Холинергични лекови
Овие лекови ја зголемуваат холинергичната активност или ги активираат холинергичните рецептори. Примери:
  • Бетанехол – го стимулира мочниот меур.
  • Пилокарпин – ја зголемува секрецијата и предизвикува миоза.
  • Неостигмин – ја инхибира ацетилхолинестеразата и го зголемува нивото на ацетилхолин.
13.2. Антихолинергични лекови
Овие лекови ги блокираат мускаринските рецептори. Примери:
  • Атропин – ја зголемува срцевата фреквенција и предизвикува мидријаза.
  • Ипратропиум – се користи како бронходилататор.
  • Оксибутинин – ја намалува прекумерната активност на мочниот меур.
13.3. Адренергични агонисти
Овие лекови ги активираат адренергичните рецептори. Примери:
  • Адреналин – се користи при анафилаксија и во одредени реанимациски состојби.
  • Салбутамол – β2-агонист кој предизвикува бронходилатација.
  • Фенилефрин – α1-агонист кој предизвикува вазоконстрикција.
13.4. Адренергични антагонисти
Овие лекови ги блокираат адренергичните рецептори. Примери:
  • Пропранолол – неселективен β-блокатор.
  • Метопролол – претежно β1-селективен блокатор.
  • Празосин – α1-блокатор.
Нивната примена е важна во терапијата на кардиоваскуларните заболувања, хипертензијата и одредени уролошки состојби.

13. Практични физиолошки примери

За полесно совладување на материјата, студентите треба да ги поврзат теоретските знаења со секојдневните физиолошки реакции.
Пример 1: Студент кој трча за да стигне на предавање
При трчање се активира симпатичкиот нервен систем. Се зголемува срцевата фреквенција, се зголемува минутниот волумен на срцето, се прошируваат бронхиите и се мобилизира гликозата од енергетските резерви.
Пример 2: Студент кој руча по завршување на предавањата
Се зголемува парасимпатичката активност. Се стимулира плунковната секреција, гастроинтестиналната моторика и секрецијата на дигестивните жлезди.
Пример 3: Студент кој треба да одговори на испитно прашање пред професор
Емоционалниот стрес ја активира симпатичката активност. Може да се појават тахикардија, потење, мидријаза, сува уста и зголемена мускулна подготвеност.
Пример 4: Нагло станување од лежечка положба
Гравитацијата предизвикува привремено задржување на дел од крвта во долните екстремитети. Барорецепторите регистрираат намалено растегнување, што ја зголемува симпатичката активност и ја намалува парасимпатичката активност. Следува зголемување на срцевата фреквенција и периферната вазоконстрикција.

14. Прашања за проверка на знаењето

1. Кои се трите главни поделби на автономниот нервен систем?
  • Симпатички, парасимпатички и ентеричен
  • Соматски, пирамидален и екстрапирамидален
  • Централен, периферен и сензорен
2. Кое е потеклото на симпатичкиот нервен систем?
  • Краниосакрално
  • Тораколумбално
  • Само цервикално
3. Кој кранијален нерв обезбедува најголем дел од парасимпатичката инервација на торакалните и абдоминалните органи?
  • N. facialis
  • N. trigeminus
  • N. vagus
4. Кој невротрансмитер го ослободуваат сите преганглионски автономни неврони?
  • Норадреналин
  • Ацетилхолин
  • Допамин
5. Кој рецептор е најважен за зголемување на срцевата фреквенција при симпатичка активација?
  • β1
  • M2
  • α2
6. Кој рецептор посредува во контракцијата на детрузорот при мокрење?
  • β3
  • M3
  • α1
7. Кој нервен плексус првенствено ја регулира гастроинтестиналната моторика?
  • Ауербахов плексус
  • Мајснеров плексус
  • Целијачен ганглион
8. Што претставува мидријаза?
  • Стеснување на зеницата
  • Проширување на зеницата
  • Губење на акомодацијата
9. Каде се наоѓаат главните артериски барорецептори?
  • Каротиден синус и аортен лак
  • Бубрежна артерија и портална вена
  • Белодробни вени
10. Кој е главниот ефект на β2-рецепторите во бронхиите?
  • Бронхоконстрикција
  • Бронходилатација
  • Зголемување на секрецијатаПровери ги одговорите
15. Заклучни согледувања
Автономниот нервен систем претставува еден од најважните регулаторни системи во човечкиот организам. Неговата улога не се ограничува само на контрола на активноста на внатрешните органи, туку вклучува сложена интеграција на кардиоваскуларните, респираторните, дигестивните, уринарните, метаболичките и терморегулаторните функции.
Разбирањето на симпатичкиот, парасимпатичкиот и ентеричниот нервен систем е основа за понатамошно изучување на патофизиологијата, фармакологијата, неврологијата, кардиологијата и рехабилитационите науки.
Најважната порака за студентите е дека симпатичкиот и парасимпатичкиот нервен систем не се едноставни антагонисти, туку два функционално поврзани регулаторни механизми кои преку координирана активност овозможуваат адаптација на организмот кон постојано променливите физиолошки потреби.