Комплементарна и алтернативна медицина кај аутистичниот спектар на нарушување: искуства на родителите од европска земја со среден приход

Stojanovska I, Trajkovski V. Complementary and Alternative Medicine in Autism Spectrum Disorder: parents’ experience from a middle-income European country, International Journal of Developmental Disabilities 2023;

DOI: https://doi.org10.1080/20473869.2023.2283646

Резиме на разбирлив јазик

Ова истражување ја испитуваше употребата на комплементарна и алтернативна медицина (КАМ) кај лица со аутистичен спектар на нарушување (АСН) во Македонија, како и мислењето на родителите за ефикасноста на овие третмани.

Во истражувањето учествуваа 103 родители на 103 лица со АСН, кои пополнија онлајн прашалник.

Резултатите покажаа дека 76% од лицата со АСН користеле некој вид комплементарна или алтернативна терапија, додека 29% следеле посебен режим на исхрана (специјална диета). Повеќе од 90% од родителите сметале дека овие третмани имале позитивен ефект врз нивното дете.

Употребата на комплементарни и алтернативни третмани била почеста кај родители со повисоко образование. Исто така, на користењето на овие третмани влијаеле возраста на лицето со АСН, тежината на симптомите и присуството на други придружни невроразвојни или невропсихијатриски нарушувања.

Истражувањето покажало и дека околу половина од родителите не добиле доволно информации или добиле само делумни информации од здравствените работници за третманите што им биле препорачани.

Заклучок: Комплементарната и алтернативната медицина е широко користена кај лицата со аутистичен спектар на нарушување во Македонија, додека специјалните диети се користат поретко. Родителите најчесто имаат позитивно мислење за овие третмани, но постои потреба од подобра информираност и поквалитетно советување од страна на здравствените професионалци, како и од повеќе научни истражувања за нивната ефикасност и безбедност.

Употребата на психофармаколошки третмани кај лица со нарушување од аутистичниот спектар (АСН) во европска земја со среден приход

Stojanovska I, Chatterjee A, Ahmed Syed Y, Trajkovski V. The utilization of psychopharmacological treatments for individuals with autism spectrum disorder (ASD) in a middle-income European country. Research in Autism Spectrum Disorders 2024; 111.

https://doi.org/10.1016/j.rasd.2024.102329

Резиме на разбирлив јазик

Лицата со нарушување од аутистичниот спектар (АСН) понекогаш имаат потреба од лекови за намалување на одредени симптоми, како што се раздразливост, агресивност, анксиозност, нарушувања на расположението или епилептични напади. Сепак, малку се знае како овие лекови се користат во земјите со среден приход, како што е Македонија.

Целта на ова истражување беше да се утврди колку често се користат психофармаколошки третмани кај лица со АСН во Македонија и како родителите ја оценуваат нивната ефикасност. Во истражувањето учествуваа 103 родители на лица со АСН, кои одговорија на прашалник за лековите што им биле препишани, нивната употреба и нивното мислење за постигнатите резултати.

Резултатите покажаа дека на 62% од лицата со АСН им биле препишани психофармаколошки лекови, но само 48% навистина ги користеле. Најчесто биле препишувани антипсихотици и антиепилептични лекови, при што рисперидонот и валпроатот биле најчесто користени. Лековите почесто ги користеле адолесценти и возрасни, но нивната употреба била релативно висока и кај помалите деца. Исто така, било утврдено дека лицата со потешки симптоми на аутизам почесто примале ваква терапија.

Повеќето родители сметале дека лековите имаат делумен ефект, односно помагаат во намалување на одредени симптоми, но не ги отстрануваат целосно тешкотиите поврзани со аутизмот.

Овие резултати укажуваат на потребата родителите да добиваат појасни и потемелни информации за целта, очекуваните придобивки и можните несакани ефекти од психофармаколошките третмани. Истражувањето може да им помогне на здравствените работници и носителите на здравствени политики да го подобрат квалитетот на грижата и поддршката за лицата со нарушување од аутистичниот спектар и нивните семејства.

Поврзаноста помеѓу нарушувањето од аутистичниот спектар и ракот – преглед на литературата

Trajkovski V. Association between Autism Spectrum Disorder and Cancer - a Review from the Literature. Journal of Health and Rehabilitation Sciences 2024; 3(1):1-7. https://jhrs.almamater.si/jhrs/article/view/103

Резиме на разбирлив јазик

Нарушувањето од аутистичниот спектар (АСН) е состојба која влијае врз развојот на мозокот и начинот на кој лицата комуницираат, учат и се однесуваат. Денес е познато дека многу од гените поврзани со аутизмот имаат улога и во развојот на други заболувања, вклучувајќи и некои видови рак.

Целта на овој труд беше да се испита дали постои поврзаност помеѓу аутизмот и ракот, врз основа на досегашните научни истражувања. Авторите анализираа објавени студии достапни во меѓународните научни бази на податоци.

Резултатите покажуваат дека аутизмот и одредени видови рак имаат заеднички генетски механизми. Идентификувани се повеќе гени кои се поврзани и со двете состојби. Некои генетски промени, како мутациите во гените PTEN, TSC1 и TSC2, можат истовремено да го зголемат ризикот за развој на одредени тумори и да бидат поврзани со аутизам и други невроразвојни нарушувања. Овие откритија помагаат подобро да се разбере биолошката основа на аутизмот и отвораат можности за развој на нови пристапи во лекувањето.

Важно е да се нагласи дека овие резултати не значат дека сите лица со аутизам имаат поголем ризик од рак. Досегашните докази укажуваат само на можна поврзаност кај одредени генетски синдроми и специфични форми на рак. Потребни се дополнителни истражувања со поголем број испитаници за да се утврди колку е силна оваа поврзаност и кои лица имаат најголем ризик.

Подоброто разбирање на заедничките генетски механизми може во иднина да придонесе за поефикасна превенција, порано откривање и развој на нови терапии и за аутизмот и за одредени видови рак.

Фактори на ризик за миопија кај возрасни во Македонија

Ljubic A, Dimitrova G, Trajkovski V, Stankovic B, Djordjievska A. Risk Factors in Adult Myopia in Macedonia. Open Access Maced J Med Sci. 2024 Apr 25;12(2): Ahead of Print. https://doi.org/10.3889/oamjms.2024.11905

Резиме на разбирлив јазик 

Миопијата (кратковидоста) е чест проблем со видот при кој лицето јасно ги гледа предметите што се блиску, но има потешкотии при гледање на далечина. Нејзината појава зависи од комбинација на наследни и фактори од животната средина.

Целта на ова истражување беше да се утврди дали фактори како нивото на образование, времето поминато во активности на блиску (читање, работа на компјутер и користење мобилни уреди), престојот на отворено и семејната историја влијаат врз појавата на миопија кај возрасни лица во Македонија. Во истражувањето беа вклучени 117 испитаници, од кои 53 со миопија и 64 без миопија. Сите учесници пополнија прашалник и поминаа детален офталмолошки преглед.

Резултатите покажаа дека лицата со миопија почесто имаат родител со миопија, што укажува на значајната улога на наследните фактори. Исто така, тие поминувале повеќе време во активности кои бараат гледање одблиску, како читање или користење дигитални екрани. Од друга страна, не беа утврдени значајни разлики меѓу лицата со и без миопија во однос на нивото на образование и времето поминато на отворено.

Овие резултати покажуваат дека наследноста и честото извршување активности одблиску може да бидат поврзани со развојот на миопија кај возрасните. Подоброто разбирање на овие фактори може да помогне во навремено препознавање на лицата со поголем ризик и во планирањето на мерки за зачувување на добриот вид.

Интермитентна егзотропија и терапија со прекумерни минус леќи во Македонија

Ljubic A, Dimitrova G, Zechevikj S, Trajkovski V. Intermittent Exotropia and Overminus Lens Therapy in Macedonia. Open Access Maced J Med Sci [Internet]. 2024 Sep. 15 [cited 2024 Oct. 2];12(3):420-3. 

https://oamjms.eu/index.php/mjms/article/view/11950

Резиме на разбирлив јазик

Интермитентната егзотропија е состојба при која едното око повремено се отклонува нанадвор. Најчесто се јавува кај децата, но може да се сретне и кај младите возрасни. Доколку не се следи и лекува соодветно, може да влијае врз бинокуларниот вид, просторната перцепција и секојдневното функционирање.

Целта на ова истражување беше да се испита дали терапијата со прекумерна минус-корекција (overminus леќи) може да помогне во подобрување на контролата на интермитентната егзотропија. Во истражувањето беа вклучени 53 деца и млади возрасни од Македонија, на возраст од 3 до 33 години. Кај сите учесници беа направени офталмолошки прегледи и беше проценета контролата на отклонувањето на окото со помош на Mayo скалата.

По примената на терапијата, кај речиси половина од испитаниците (43,4%) беше забележано подобрување. Тоа се манифестираше со подобра способност очите да работат заедно при гледање одблиску, подобар стереоскопски (тродимензионален) вид или намалено отклонување на окото. Кај повеќе од половина од испитаниците состојбата остана стабилна, додека само мал број покажаа влошување.

Овие резултати укажуваат дека терапијата со прекумерна минус-корекција може да биде безбедна и корисна нехируршка можност за лекување на интермитентната егзотропија, особено кај деца и млади постари од пет години. Сепак, потребни се дополнителни истражувања со поголем број испитаници за да се потврди нејзината долгорочна ефикасност и да се утврди кај кои пациенти оваа терапија дава најдобри резултати.

Скопската декларација за научен и издавачки интегритет во биомедицината: Практични стратегии за имплементација

Doncho M. Donev, Dijana Plasheska Karanfilska, Valentin Mircheski, Gordana Ristovska, Nevzat Elezi, Vladimir Trajkovski, Ilija Gligorov. Skopje Declaration on Scientific and Publishing Integrity in Biomedicine: Practical Strategies for Implementation. International Journal on Biomedicine and Healthcare. 2025; 13(4): 356-359.

https://doi.org/10.5455/ijbh.2025.13.356-359

Резиме на разбирлив јазик

Научните истражувања и објавувањето на научни трудови треба да се спроведуваат чесно, транспарентно и одговорно. Сепак, во последните години сè почесто се забележуваат проблеми како плагијат, неточно прикажување на резултатите, неетичко авторство и намалена доверба во научните публикации.

Скопската декларација за научен и издавачки интегритет во биомедицината е создадена за да помогне во справувањето со овие предизвици. Таа беше првпат објавена во списанието Прилози на Македонската академија на науките и уметностите во 2024 година, а потоа беше повторно објавена во повеќе меѓународни научни списанија, со што доби значителна меѓународна видливост.

Декларацијата нагласува неколку важни принципи: внимателно планирање и спроведување на истражувањата, точно прикажување на податоците, фер и одговорно авторство, непристрасна рецензија и независност на уредниците на списанијата. Таа исто така препорачува истражувачите да водат детална документација, да користат алатки за проверка на плагијат и безбедно да ги чуваат податоците.

Универзитетите и научните институции треба да воспостават механизми за следење на научниот интегритет, да обезбедат обуки за етика во истражувањето и да ги вреднуваат квалитетот и влијанието на научните трудови, а не само нивниот број. Уредниците и издавачите треба да применуваат јасни правила за рецензирање, откривање на судири на интереси и навремено коригирање или повлекување на трудови кога е потребно.

Примената на принципите на Скопската декларација може да придонесе за поголема доверба во науката, подобар квалитет на научните публикации и зајакнување на меѓународната соработка во промовирањето на етичката научна комуникација.

Истражувачот

Делецијата и дупликацијата предизвикуваат промени во биолошките процеси поврзани со белата маса на мозокот

Почитувани посетители,

Започнувам со споделување на споделување на резимеа на разбирлив јазик (Plain Language Summary) на моите трудови. Лето е, па можам да си го дозволам тоа.

Wang T, Sharp M, Morella I, Bedogni F, Trajkovski V, Brambilla R, Syed YA. Mice with 16p11.2 Deletion and Duplication Show Alterations in Biological Processes Associated with White Matter. International Journal of Molecular Sciences. 2025; 26(2):573.

https://doi.org/10.3390/ijms26020573

Резиме на разбирлив јазик

Некои промени во гените можат да влијаат врз развојот на мозокот и да бидат поврзани со состојби како што е аутизмот. Една таква промена се јавува во дел од хромозомот наречен 16p11.2, каде што може да недостасува генетски материјал (делеција) или да има дополнителен генетски материјал (дупликација). Овие промени често се поврзани со тешкотии во учењето, однесувањето и развојот.

Во ова истражување, научниците користеле глувци со делеција или дупликација на регионот 16p11.2 за да проучат како овие генетски промени влијаат врз белата маса на мозокот, која е важна за преносот на информации помеѓу различните делови на мозокот.

Истражувачите откриле дека генетските промени влијаат врз клетките кои создаваат миелин – заштитна обвивка околу нервните влакна што овозможува побрз пренос на нервните сигнали. Кај глувците со делеција бил забележан тренд на намалување на бројот на овие клетки и помала количина на миелин, додека кај глувците со дупликација бил забележан зголемен број на клетки и поголемо создавање на миелин. Исто така, биле утврдени промени во големината и структурата на нервните влакна, како и во бројот на други клетки кои го поддржуваат функционирањето на мозокот.

Овие резултати укажуваат дека количината на генетски материјал во регионот 16p11.2 може да има значајно влијание врз развојот и организацијата на белата маса на мозокот. Подоброто разбирање на овие процеси може да помогне во откривање на нови можности за развој на терапии за аутизам и други невроразвојни нарушувања.

Истражувачот

Покана за следење на Финалната конференција на CUPID COST Action (CA21123)

Почитувани колешки и колеги,

Со особено задоволство Ве покануваме да ја следите финалната конференција на COST Action CA21123 – CUPID (Cancer – Understanding Prevention in Intellectual Disabilities), која ќе се одржи на 23 и 24 јуни 2026 година во Брисел, Белгија.

CUPID претставува европска истражувачка мрежа посветена на унапредување на разбирањето и превенцијата на ракот кај лицата со интелектуална попреченост. Проектот обедини истражувачи, здравствени професионалци, носители на политики, даватели на услуги, семејства и самите лица со интелектуална попреченост од бројни европски земји со заедничка цел – намалување на здравствените нееднаквости и обезбедување еднаков пристап до превенција, скрининг и здравствена заштита.

Во текот на четиригодишното работење, CUPID:

• воспостави одржлива меѓународна мрежа на експерти од областа на интелектуалната попреченост, онкологијата, јавното здравје и општествените науки;

• придонесе кон создавање на европска истражувачка агенда за превенција на ракот кај лицата со интелектуална попреченост;

• разви инклузивни и ко-продуцирани пристапи кои активно ги вклучуваат лицата со интелектуална попреченост како рамноправни партнери во истражувањето и креирањето политики;

• поттикна мобилност на истражувачи, тренинг-школи, краткорочни научни размени и бројни научни публикации и препораки за политики.

Лицата со интелектуална попреченост сè уште се соочуваат со значителни бариери во пристапот до превенција и рано откривање на ракот, а податоците укажуваат дека смртноста од рак кај оваа популација може да се јави и до 20 години порано во споредба со општата популација. CUPID има за цел да придонесе кон промена на оваа состојба преку научни докази, соработка и застапување за поинклузивни здравствени системи.

Ве покануваме да ни се придружите и да ги следите презентациите, дискусиите и резултатите од оваа значајна европска иницијатива преку следниот ZOOM ЛИНК.

Програмата на конференцијата можете да ја видите ОВДЕ.

Остануваат само уште три дена до конференцијата.

Ве очекуваме!

Со почит,

Потпретседател на COST Action CA21123 – CUPID

Пишување оцени - 18.06.2026

Почитувани студенти,

Ве поканувам во четврток 18 јуни да си земете оцена во периодот од 12:00 до 13:00 часот. Истиот термин може да се искористи и за друг вид на консултации. Го задржувам правото за промена на терминот во случај на „виша сила“.

Предметен наставник

Резултати од испитот ФФА - 16.06.2026

 Почитувани студенти,

Во прилог се резултатите од утринскиот испит по Физиологија со функционална анатомија. Три студентки го положија испитот, а три се пуштени условно. Честитки до сите нив.

Реден број	Број на индекс	Бодови	Оценка
1.	26268/24	46	7
2.	10907/21	39	6
3.	11672/25	36	6
4.	10925/21	34	условно
5.	10931/21	33	условно
6.	26303/24	33	условно
7.	11135/22	28	5
8.	26145/23	25	5
9.	26499/25	22	5
10.	26269/24	21.5	5
11.	11108/22	20.5	5
12.	26115/23	18	5
13.	10942/21	17	5
14.	25384/20	17	5
15.	26169/23	16.5	5
16.	25689/21	16	5
17.	25931/22	14	5
18.	11107/22	13.5	5
19.	26125/23	13.5	5
20.	11382/24	13.5	5
21.	26178/23	13.5	5
22.	25805/22	13	5
23.	25616/21	13	5
24.	11080/22	10.5	5
25.	25836/22	10	5
26.	26121/23	10	5
27.	26134/23	10	5
28.	10734/20	9.5	5
29.	22814/12	9.5	5
30.	26508/25	8.5	5
31.	26531/25	8	5
32.	11114/22	8	5
33.	26172/23	7	5
34.	24970/19	6.5	5
35.	10491/19	6.5	5
36.	26280/24	6	5
37.	24644/18	5.5	5
38.	25048/19	5	5
39.	19717/20	5	5
40.	11106/22	4	5

Забелешка: студентките што се пуштени условно да дојдат на устен испит на 18.06.2026 година во 10:30 часот.

Предметен наставник