Конгенитален хидроцефалус (Hydrocephalus congenita)

1. Дефиниција

Конгениталниот хидроцефалус претставува вродено патолошко натрупување на цереброспинална течност (ликвор) во вентрикуларниот систем на мозокот, кое е присутно при раѓање или се развива во текот на интраутериниот период. Оваа состојба доведува до дилатација на мозочните комори, зголемен интракранијален притисок и компресија на мозочното ткиво, што може да резултира со сериозни невролошки последици доколку не се дијагностицира и третира навремено.

Терминот „хидроцефалус“ потекнува од грчките зборови hydro (вода) и kephale (глава), што буквално значи „вода во главата“, иако всушност станува збор за прекумерна акумулација на ликвор.

Конгениталниот хидроцефалус е значајна невроразвојна аномалија која може да се јави како изолирана малформација или како дел од поширок синдромски ентитет.

2. Епидемиологија

Инциденцијата на конгенитален хидроцефалус изнесува приближно 0,5–1,8 на 1000 живородени деца. Честотата варира во зависност од: географската област, достапноста на пренатална дијагностика, генетските фактори, изложеноста на тератогени фактори.

Почесто се јавува кај машки новороденчиња кога е поврзан со X-врзани форми.

3. Анатомија и физиологија на ликворниот систем

За разбирање на патофизиологијата, потребно е познавање на нормалната циркулација на ликворот. Ликворот се продуцира во хориоидните плексуси на латералните комори, третата комора, четвртата комора. Дневно се создаваат околу 500 mL ликвор.

Циркулација текот е следен:

Латерални комори

↓

Foramina Monro

↓

Трета комора

↓

Aqueductus Sylvii

↓

Четврта комора

↓

Foramina Luschka и Magendie

↓

Субарахноидален простор

Ресорпција

Ликворот се ресорбира преку арахноидалните гранулации, венските синуси. Нарушување во кој било дел од овој систем може да доведе до хидроцефалус.

4. Етиологија

Причините се бројни.

1. Опструктивни (не-комуницирачки) најчести. Стеноза на aqueductus Sylvii

Најчеста причина може да биде: генетска, идиопатска, резултат на инфекција.

Доведува до дилатација на латералните и третата комора.

Arnold-Chiari малформација тип II се јавува со миеломенингоцела, обструкција на ликворниот проток, Dandy-Walker малформација.

Карактеристики: агенезија/хипоплазија на церебеларниот вермис, цистична дилатација на четвртата комора, зголемена задна кранијална јама.

Тумори и цисти, колоидни цисти, арахноидални цисти, интракранијални неоплазми.

2. Комуницирачки хидроцефалус

Поради нарушена ресорпција.

Причини: интраутерини инфекции, субарахноидално крварење, воспалителни процеси

3. Генетски причини

L1CAM мутации предизвикуваат X-врзан хидроцефалус.

Карактеристики: стеноза на aqueductus, адуцирани палци, интелектуална попреченост, спастицитет. Други гени: MPDZ, CCDC88C, AP1S2, CRB2

4. Интраутерини инфекции

TORCH инфекции: токсоплазмоза, рубеола, цитомегаловирус, херпес, CMV.

5. Тератогени фактори

Алкохол, одредени антиепилептици, радијација, токсини.

5. Патофизиологија

Основниот механизам е дисбаланс помеѓу продукцијата, циркулацијата и ресорпцијата на ликворот. Последици:

1. Вентрикуларна дилатација: проширување на коморите.

2. Зголемен интракранијален притисок предизвикува: компресија, исхемија, атрофија.

3. Нарушен мозочен развој: кај фетусот може да се нарушат: невроналната миграција, кортикалната организација, миелинизацијата.

6. Клиничка слика

Зависи од возраста. Кај новороденче и доенче. Поради незатворени фонтанели: кранијални знаци, макроцефалија, брз раст на обемот на глава, испакната фонтанела, раздвоени кранијални шевови, тенка кожа на скалпот, проширени вени.

Невролошки знаци: Sunset sign - очите се насочени надолу.

Други: раздразливост, летаргија, повраќање, хипотонија, конвулзии, развојни нарушувања, задоцнет моторен развој, слаба контрола на главата, нарушено седење.

Кај поголеми деца поради затворени шевови: главоболка, гадење, папилаедем, диплопија, атаксија, когнитивно назадување.

7. Дијагностика

Пренатална дијагностика, Ултразвук. 

Знаци: вентрикуломегалија (>10 mm), дилатација на комори, придружни малформации

Фетална МНР овозможува подобра проценка.

Генетско тестирање при сомневање за синдром. Методи: кариотип, array CGH, секвенционирање на егзомот.

Постнатална дијагностика

Невросонографија преку големата фонтанела, КT. Брза метода, но со радијација.

МНР златен стандард овозможува: етиолошка проценка, детекција на опструкција.

8. Диференцијална дијагноза

Треба да се разликува од:

• бенигна екстерна хидроцефалија
• макроцефалија
• хидраненцефалија
• субдурални колекции
• церебрална атрофија

9. Третман

Цел: намалување на притисокот, зачувување на мозочното ткиво, овозможување нормален развој

1. Вентрикулоперитонеален шант најчест третман.

Систем: вентрикуларен катетер, валвула, перитонеален катетер

Предности: ефективен

Недостатоци: инфекција, опструкција, ревизии.

2. Ендоскопска трета вентрикулостомија (ETV)

Се создава отвор во дното на третата комора.

Индикации: аквадуктална стеноза

Предности: без шант

3. Медикаментозен третман привремен.

Лекови: ацетазоламид, фуросемид.

10. Компликации

Нелекуван хидроцефалус, тешка интелектуална попреченост, слепило, моторен дефицит, смрт.

Постоперативни: шант инфекција, механичка дисфункција, прекумерена дренања, субдурални хематоми.

11. Прогноза

Зависи од: етиологија, време на третман, придружни малформации. Подобра прогноза: изолирана аквадуктална стеноза. Полоша: синдромски форми, тешки мозочни малформации.

Невроразвоен исход можно е: нормален интелект, лесни когнитивни тешкотии, специфични нарушувања на учење, моторна неспретност. Потребно е долгогодишно следење.

12. Рехабилитација

Мултидисциплинарен пристап: невропедијатар, неврохирург, физиотерапевт, логопед, дефектолог, психолог.

13. Превенција

Вклучува: пренатална грижа, фолна киселина, избегнување тератогени, TORCH скрининг, генетско советување.

14. Заклучок

Конгениталниот хидроцефалус претставува сериозна вродена невролошка состојба која бара рана дијагностика, прецизна етиолошка проценка и навремен хируршки третман. Современите неврохируршки техники значително ја подобруваат прогнозата, но долгорочниот исход зависи од основната причина, присуството на придружни аномалии и квалитетот на мултидисциплинарната рехабилитација.

Список на освоени ЕКТС поени за семинарска работа ХГ - 08.05.2026

Почитувани студенти,

По прегледаните дополнителни 5 семинарски работи ова е моменталната состојба за  освоени ЕКТС поени по предметот Хумана генетика.

Предметен наставник

33. вебинар на МНЗА со проф. д-р Карин Паркер

Почитувани колешки и колеги, драги родители и студенти,

Македонското научно здружение за аутизам (МНЗА) со особено задоволство го најавува 33. вебинар со проф. д-р Карин Паркер. Настанот е бесплатен и се реализира во соорганизација со Истражувачкиот институт за аутизам од Сан Диего, САД. Вебинарот ќе се одржи на 13 мај во 19:00 часот.

Која е проф. д-р Карин Паркер?

Д-р Карин Џ. Паркер е Труонг-Тан Бродком професорка, претседател на Одделот за главни лаборатории и вонреден претседател за стратегија и надзор на истражувањето во Одделот за психијатрија и бихејвиорални науки при Универзитетот Стенфорд. Таа е и професорка по компаративна медицина на истиот универзитет.

Д-р Паркер ја раководи Програмата за истражување на социјалните невронауки, која има за цел унапредување на разбирањето на биолошките основи на социјалното функционирање кај различни видови, како и транслација на овие фундаментални сознанија во насока на подобрување на дијагностиката и третманот на лица со нарушувања во социјалното функционирање.

Нејзиното научно истражување е поддржано од Националните институти за здравство (NIH), Фондацијата Симонс и Министерството за одбрана на САД. Резултатите од нејзините истражувања се објавени во водечки научни списанија, меѓу кои Science Translational Medicine, Nature Neuroscience, PNAS и Molecular Psychiatry, како и широко претставени во реномирани медиуми (NPR, CBS, Los Angeles Times, Scientific American, Newsweek и подкастот Huberman Lab).

Д-р Паркер ги стекнала своите додипломски и постдипломски степени на Универзитетот во Мичиген, а постдокторската обука ја завршила на Универзитетот Стенфорд, по што се приклучила на неговиот факултет. Таа е придружен научник во Калифорнискиот национален истражувачки центар за примати, член на Американскиот колеџ за невропсихофармакологија (ACNP) и член на Кавли фондацијата при Националната академија на науките на САД. Исто така, била поканет говорник и лидер на јавното мислење на состаноци на Националната академија на науките, NIH и различни меѓународни научни и приватни истражувачки тела.

Пријавувањето е отворено до недела во вечерните часови, по што формуларот ќе биде затворен. За учество е потребно да се регистрирате со точно име и презиме и валидна е-пошта преку наведениот ЛИНК, со цел да го добиете ЗУМ линкот за пристап до настанот. 

Ви благодариме што ги следите активностите на МНЗА.

Со почит,

Претседател на МНЗА

Генетика на епилепсиите

1. Вовед

Епилепсијата претставува хронично невролошко нарушување кое се карактеризира со повторувачки, непровоцирани епилептични напади, настанати како резултат на абнормална, прекумерна и синхронизирана електрична активност во мозокот. Епилепсијата е едно од најчестите невролошки заболувања во светот и зафаќа лица од сите возрасти.

Во последните две децении, развојот на молекуларната генетика значително го промени разбирањето на етиологијата на епилепсиите. Денес е јасно дека значителен дел од епилепсиите имаат генетска основа, при што генетските фактори можат да бидат директна причина за заболувањето или да претставуваат фактор на предиспозиција.

Генетиката на епилепсиите претставува исклучително важна област во хуманата генетика бидејќи овозможува подобра класификација, попрецизна дијагностика, прогностичка процена и развој на персонализирани терапевтски пристапи.

2. Основни поими

Епилепсијата не е единствена болест, туку хетерогена група синдроми со различна етиологија. Генетските епилепсии може да бидат:

• моногенски
• полигенски
• синдромски
• резултат на copy number варијации
• последица на de novo мутации

3. Историски развој на концептот

Претходно се користеше терминот идиопатска епилепсија. Денес, според класификацијата на International League Against Epilepsy, се користи терминот: генетска епилепсија. Овој термин означува дека епилепсијата е директен резултат на позната или претпоставена генетска причина.

4. Наследност

Студиите на близнаци покажуваат значајна наследливост. Конкордантноста е повисока кај монозиготни отколку кај дизиготни близнаци. Ризикот за појава кај сродници од прв степен е зголемен. Наследливоста варира зависно од типот на епилепсија.

Генетска хетерогеност

Постојат стотици гени поврзани со епилепсија. Овие гени се вклучени во:

• јонски канали
• синаптичка трансмисија
• невронална миграција
• развој на кората
• метаболички патишта
• регулација на невронална ексцитабилност

5. Класификација според генетска основа

1. Каналопатии

Најголема група предизвикани од мутации во гени за јонски канали. Овие мутации ја нарушуваат електрофизиолошката стабилност на невроните.

Натриумски каналопатии: 

SCN1A еден од најзначајните гени. Мутации предизвикуваат Dravet синдром. Карактеристики: почеток во доенечка возраст, фебрилни напади, фармакорезистентност, развојна регресија.

SCN2A може да предизвика: неонатални напади, инфантилна епилепсија, аутизам, интелектуална попреченост.

SCN8A поврзан со тешка епилептична енцефалопатија.

Калиумски каналопатии:

KCNQ2 поврзан со Бенигна семејна неонатална епилепсија или потешки енцефалопатии.

KCNT1 предизвикува: Епилепсија во доенечка возраст со мигрирачки фокални напади

Калциумски каналопатии:

CACNA1A асоциран со: епилепсија, атаксија, мигрена

2. Гени за GABA рецептори

GABRA1, GABRB3, GABRG2. Овие мутации ја нарушуваат инхибиторната невротрансмисија. Поврзани се со: генерализирани епилепсии, детски абсанси, Dravet спектар.

3. Глутаматергични гени

GRIN2A поврзан со епилепсија, говорни нарушувања.

Развојни и епилептични енцефалопатии ова е група тешки генетски епилепсии. Карактеристики: рана возраст, тешки напади, когнитивно оштетување.

Главни гени: SCN1A, STXBP1, CDKL5, PCDH19, ARX

CDKL5 дефицит нарушување карактеристики: рани напади, тешко развојно задоцнување

PCDH19-поврзана емпилепсија најчесто кај девојчиња.

6. Синдромски епилепсии

Епилепсија како дел од поширок синдром.

Tuberous sclerosis complex гени: TSC1 и TSC2. Чести: инфантилни спазми, аутизам

Angelman syndrome ген: UBE3A

Rett синдром

Fragile X синдром

Метаболни епилепсии

7. Генетски метаболни дефекти.

Примери: Пиридоксин-зависна епилепсија. Терапија: витамин B6

GLUT1 дефицит синдром. Терапија: кетогена диета

8. Copy Number варијации

CNV може да предизвикаат епилепсија. Чести региони:

• 15q13.3
• 16p13.11
• 1q21.1

9. De novo мутации

Многу тешки епилептични енцефалопатии се резултат на de novo мутации. Тие не се присутни кај родителите. Модели на наследување

Автозомно доминантно пример: SCN1A

Автозомно рецесивно пример: ALDH7A1

X-врзано пример: PCDH19

10. Генетско тестирање

Прва линија: генски панел за епилепсија.

Втора линија: хромозомски микрочипови, WES.

Дополнителни: WGS,  митохондријално тестирање

Клиничка корист генетската дијагноза овозможува: етиолошка потврда, избор на терапија, избегнување неефикасни лекови.

11. Прогноза

Генетско советување, фармакогенетика. Одредени генотипови влијаат врз одговорот на терапија. 

Пример: кај SCN1A мутации треба да се избегнуваат: carbamazepine, lamotrigine (во одредени случаи).

12. Прецизна медицина кај епилепсии

Терапија според генетскиот дефект. Примери: SCN2A добивање во функција

Натриумски блокатори кај GLUT1 дефицит

Кетогена диета кај TSC

Генска терапија

Современи истражувања.

Таргетирани терапии за: Dravet синдром, CDKL5, Angelman синдром

13. Етички аспекти

Тестирање кај деца, случајни наоди, репродуктивно советување

14. Генетско советување

Важно за: процена на ризик, фамилијарно тестирање, планирање бременост.

15. Идни перспективи

Развој во: секвенционирање со долго читање, RNA секвенционирање, функционална геномика, CRISPR терапии.

16. Заклучок

Генетиката на епилепсиите претставува фундаментална област во современата неврогенетика. Разбирањето на генетските механизми овозможува попрецизна дијагностика, индивидуализиран третман и подобра прогностичка процена. За студентите изучувањето на генетиката на епилепсиите е од суштинско значење, бидејќи претставува модел за примена на молекуларната генетика во клиничката неврологија и прецизната медицина.

Генска терапија

1. Вовед

Хуманата генетика и молекуларната медицина во последните децении доживеаја значителен развој, а едно од најреволуционерните достигнувања претставува генската терапија. Генската терапија е современ биомедицински пристап кој има за цел третман, превенција или потенцијално излекување на заболувања преку директна модификација на генетскиот материјал.

За разлика од традиционалната фармакотерапија, која претежно ги третира симптомите или биохемиските последици на болеста, генската терапија е насочена кон основниот молекуларен причинител – дефектниот ген или нарушената генска експресија. Развојот на генската терапија претставува еден од најголемите чекори кон ерата на прецизната медицина.

2. Дефиниција

Генската терапија претставува терапевтска интервенција при која генетскиот материјал се внесува, модифицира или отстранува од клетките на пациентот со цел:

• корекција на генетски дефект
• супституција на нефункционален ген
• регулација на генска експресија
• елиминација на патолошки клетки
• модулација на клеточни функции

3. Историски развој

Концептот на генска терапија започнал во 1970-тите.

Значајни пресвртници - 1972.

Прв теоретски предлог за терапевтска примена на гени -1990.

Првата успешна клиничка генска терапија кај пациент со дефицит на аденозин деаминаза - 1999.

Случајот со Jesse Gelsinger доведе до сериозни етички и безбедносни преиспитувања - 2012

Прво одобрена генска терапија во Европа 2017–денес

Експлозивен развој со: CRISPR, AAV технологии, клеточни терапии.

4. Основен принцип

Генската терапија се базира на внесување или уредување на генетски материјал во таргет клетките. Ова може да се постигне преку:

• внесување функционален ген
• замена на мутиран ген
• корекција на мутација
• инхибиција на штетен ген
• активација на супресиран ген

5. Видови генска терапија

1. Соматска генска терапија

Генетската модификација се врши во соматски клетки. Промените не се наследуваат, се ограничени на пациентот. Ова е единствениот клинички дозволен тип.

2. Герминативна генска терапија

Модификација на гамети, зигот, ембрион. Промените се наследуваат. Поради етички ризици, во најголем дел од светот е забранета.

Според начинот на апликација

Ex vivo генска терапија

Клетките се земаат од пациентот, генетски се модифицираат во лабораторија, повторно се враќаат. Предности: подобра контрола и поголема безбедност. Пример: Леукемија CAR-T терапија

In vivo генска терапија

Генетскиот материјал директно се внесува во организмот. Предности: помалку инвазивна. Недостатоци: помала контрола.

6. Терапевтски стратегии

Зголемување на генската функција преку внесување функционален ген. Пример: Спинална мускулна атрофија.

Генска корекција: Директна поправка на мутацијата. Најчесто со: CRISPR-Cas9

Стишување на генот: супресија на патолошки ген. Методи: siRNA, олигонуклеотиди со антисенс дејство, генска терапија со индуцирање клеточна смрт.

Внесување ген што индуцира клеточна смрт: најчесто во онкологија.

Имуногенеска терапија: генетска модификација на имуниот систем.

7. Вектори во генска терапија

Генетскиот материјал мора да биде доставен до клетката преку вектор.

Вирусни вектори: 

Аденовирусни  вектори предности: висок трансфер. Недостатоци: силен имун одговор

Аденоасоцирани вируси (AAV) најчесто користени. Предности: добра безбедност, ниска патогеност. Ограничување: мал капацитет.

Лентивирусни вектори: овозможуваат интеграција во геномот. Предности: долготрајна експресија. Недостатоци: ризик од инсерциска мутагенеза.

Ретровирусни вектори историски важни.

Невирусни вектори

Липозоми, нанопартикули, електропорација. Предности: побезбедни. Недостатоци: помала ефикасност.

CRISPR-Cas систем претставува револуционерна технологија. Овозможува: прецизно сечење на DNA, вметнување секвенци, делеција, корекција на мутации. Компоненти: водич RNA, Cas ензим, едитирање на бази. Овозможува промена на една база без двојно сечење.

Примарно уредување напредна форма на геномско уредување. Поголема прецизност. Клинички апликации: Моногенски заболувања, Спинална мускулна атрофија. Терапија: Zolgensma: Наследна ретинална дистрофија

Терапија: Luxturna: Бета таласемија, Српеста анемија

CRISPR терапии во онкологија.

CAR-T cell therapy генетска модификација на Т-клетки. Примена кај: леукемии, лимфоми

Невролошки заболувања истражувања за: Huntington болест, Duchenne мускулна дистрофија. 

Предности: генската терапија овозможува: таргетиран третман, долготраен ефект, потенцијално излекување, третман на инаку неизлечиви болести.

Ограничувања: имунолошки реакции, организмот може да реагира против векторот.

Инсерциска мутагенеза може да доведе до: Леукемија. Ограничен капацитет на векторите. Висока цена некои терапии чинат повеќе од 2 милиони евра. Нееднаква достапност.

8. Етички аспекти

Герминативна модификација сериозни етички дилеми. Прашање на правична распределба.

9. Генска терапија и иднината

Идните насоки: персонализирани терапии, RNA уредување, епигеномско уредување, комбинирани клеточно-генски терапии.

10. Заклучок

Генската терапија претставува една од најголемите револуции во современата медицина. Таа нуди можност не само за контрола, туку и за потенцијално трајно лекување на бројни наследни и стекнати заболувања. За студентите разбирањето на принципите, механизмите, ограничувањата и етичките аспекти на генската терапија е суштинско за разбирање на иднината на медицината и прецизната геномска практика.

Генетско советување

1. Вовед

Хуманата генетика претставува една од најдинамичните области на современата биомедицина, а генетското советување претставува нејзина клучна клиничка и применета компонента. Со развојот на молекуларната генетика, геномиката и современите дијагностички технологии, генетското советување добива сè поголемо значење во превенцијата, раната дијагностика, клиничкото одлучување и поддршката на пациентите и нивните семејства.

Генетското советување претставува интердисциплинарен процес кој комбинира медицински, психолошки, етички и комуникациски аспекти, со цел поединците и семејствата да добијат релевантни информации за природата, наследувањето, ризикот, дијагностиката и можностите за третман на генетските заболувања.

2. Дефиниција

Генетското советување е професионален процес на комуникација преку кој обучен здравствен професионалец му помага на поединецот или семејството да:

• ја разбере медицинската дијагноза
• ја разбере генетската основа на заболувањето
• го процени ризикот за појава или повторување
• ги разбере достапните генетски тестови
• донесе информирани одлуки
• се адаптира психолошки и социјално на состојбата

Овој процес не претставува само пренесување информации, туку и психолошка поддршка и етичко насочување.

3. Историски развој

Генетското советување како професија започнува во средината на 20 век, паралелно со развојот на клиничката генетика.

Значајни пресвртници:

• 1950-ти – почетоци на медицинската генетика
• 1969 – прва формална програма за генетско советување
• 1980-ти – интеграција во пренатална медицина
• 2003 – завршување на проектот за хуманиот геном 

Современа ера – примена на секвенционирање од новата генерација

4. Основни цели на генетското советување

Генетското советување има повеќе цели:

1. Информативна цел: обезбедување точни и разбирливи информации.

2. Дијагностичка цел: помош при избор и интерпретација на тестирања.

3. Превентивна цел: проценка на ризик и превентивни стратегии.

4. Поддржувачка цел: психолошка и емоционална поддршка.

5. Одлучувачка цел: помош во носење автономни одлуки.

5. Основни принципи

Автономија: пациентот самостојно носи одлуки.

Ненасочување (non-directiveness): советникот не наметнува одлуки.

Информирана согласност: тестирањето се врши по целосно информирање.

Доверливост: заштита на генетските информации.

Почитување на индивидуалните вредности

6. Индикации за генетско советување

Генетско советување се препорачува кај:

• Репродуктивни индикации
• фамилијарна историја
• повторливи абортуси
• инфертилитет
• возраст на мајка над 35 години
• Педијатриски индикации
• конгенитални малформации
• развојно доцнење
• интелектуална попреченост
• аутизам
• Онкогенетика
• фамилијарни канцери
• Неврогенетика
• наследни невропатии
• мускулни дистрофии
• Кардиогенетика
• наследни кардиомиопатии

7. Процес на генетско советување

1. Собирање анамнеза вклучува:

• Лична анамнеза
• симптоми
• возраст на почеток
• претходни тестови
• Фамилијарна анамнеза

2. Конструирање родослов се зема најмалку три генерации. Родословно стебло претставува графички приказ на семејната структура. Се користат стандардизирани симболи. Овозможува: анализа на модел на наследување, идентификација на ризик.

3. Клиничка процена е анализсира: фенотип, дисморфологија, невролошки статус.

4. Проценка на ризик: ризикот може да биде: емпириски врз база на популациски податоци, Менделов врз основа на модел на наследување.

Модели на наследување:

Автозомно доминантно карактеристики: вертикален пренос, 50% ризик. Пример: Marfan синдром.

Автозомно рецесивно: хоризонтален модел, 25% ризик. Пример: Цистична фиброза

X-врзано наследување пример: Duchenne мускулна дистрофија

Митохондријално наследување: пренос исклучиво од мајка.

8. Генетски тестирања во советувањето

• Цитогенетски тестови
• кариотип
• FISH
• Молекуларни тестови
• PCR
• MLPA
• Геномски тестови
• CMA
• WES
• WGS
• Интерпретација на резултати

Резултатите може да бидат: позитивни патогена варијанта, негативни VUS (варијанта со неизвесно значење). VUS претставува еден од најголемите предизвици.

9. Психолошки аспекти

Дијагнозата може да предизвика: анксиозност, вина, страв, несигурност. Советникот мора да обезбеди: емпатична комуникација, психолошка поддршка. Етички аспекти: Право да се знае / да не се знае, тестирање на деца се врши само кога има клиничка корист.

Пренатално тестирање отвора сложени биоетички дилеми.

Генетска дискриминација

Потребна е законска заштита.

Генетско советување во пренатална медицина опфаќа: скрининг, амниоцентеза, биопсија на хорионски ресички. Цел проценка на фетален ризик.

Онкогенетско советување кај фамилии со ризик за наследен карцином на дојка и овариуми. Опфаќа: тестирање, превенција, следење.

10. Генетско советување кај ретки болести

Особено важно бидејќи дијагнозата често доцни, семејствата имаат голема психолошка оптовареност.

11. Генетско советување кај невроразвојни нарушувања

Кај аутизам, интелектуална попреченост, епилепсија. Овозможува: етиолошка дијагноза, процена на ризик за повторување.

12. Современи трендови

• Геномска медицина
• Прецизна медицина
• Фармакогеномика
• Теле-генетско советување
• Примена на дигитални платформи.

13. Улога на генетскиот советник

Современиот генетски советник треба да поседува:

• Медицинско знаење
• Аналитички способности
• Комуникациски вештини
• Етичка чувствителност
• Психолошка компетентност

Ограничувања

• недоволна достапност
• висока цена
• недостиг на кадар
• сложена интерпретација.

14. Заклучок

Генетското советување претставува фундаментален сегмент на современата хумана генетика. Тоа овозможува интеграција на научните сознанија со клиничката практика, поддршка на пациентите и донесување информирани медицински и репродуктивни одлуки.

Генетика на аутистичен спектар на нарушување

Аутистичен спектар на нарушување претставува комплексно невроразвојно нарушување кое се карактеризира со перзистентни дефицити во социјалната комуникација и интеракција, како и ограничени, репетитивни обрасци на однесување, интереси и активности. Во последните децении, генетските истражувања покажаа дека аутизмот има силна наследна компонента и дека неговата етиологија е резултат на сложена интеракција помеѓу повеќе генетски и средински фактори.

Генетиката на аутизмот претставува едно од најинтензивно истражуваните подрачја во современата неврогенетика, бидејќи овозможува подобро разбирање на патофизиологијата, порана дијагностика и развој на персонализирани терапевтски пристапи.

1. Наследност на аутизмот

Бројни студии врз близнаци и фамилијарни истражувања покажуваат висока наследливост. Проценките за наследност се движат од: 60% до над 90%. Ова значи дека генетските фактори играат доминантна улога во развојот на нарушувањето. 

Кај монозиготни близнаци, конкордантноста за аутизам е значително повисока отколку кај дизиготни близнаци.

Доколку едно дете во семејството има аутизам, ризикот за појава кај следно дете е зголемен во споредба со општата популација.

Аутизмот е генетски исклучително хетероген. Тоа значи дека не постои „еден ген за аутизам“. Досега се идентификувани стотици гени поврзани со ризик за аутизам.

Овие гени влијаат врз:

• синаптичка функција
• невронална миграција
• невронална диференцијација
• формирање на мозочни мрежи
• регулација на генска експресија
• пластичност на мозокот

2. Видови генетски варијанти кај аутизмот

1. Common variants (чести варијанти)

Ова се генетски варијанти присутни кај голем дел од популацијата. Секоја поединечно има мал ефект, но нивниот збирен ефект може значително да го зголеми ризикот. Ова претставува основа на полигенскиот модел на аутизам.

2. Rare variants (ретки варијанти)

Овие варијанти имаат поголем индивидуален ефект. Можат да бидат: наследени и de novo мутации. Тие често се асоцирани со:

• потежок аутистичен фенотип
• интелектуална попреченост
• епилепсија
• дисморфични карактеристики

3. Copy Number Variants (CNV)

Ова се делеции или дупликации на сегменти од ДНК.

Најпознати:

• 16p11.2 делеција/дупликација
• 15q11-q13 дупликација
• 22q11.2 делеција
• 1q21.1
• 7q11.23

Овие CNV често се асоцирани со синдромски аутизам. Најзначајни гени поврзани со аутизмот се: SHANK3 - клучен ген за синаптичка организација. Мутации водат кон Phelan-McDermid синдром. Често присутни: аутизам, хипотонија, говорни тешкотии

CHD8 - еден од најсилно поврзаните гени со аутизам. Карактеристики: макроцефалија, гастроинтестинални проблеми, специфичен аутистичен фенотип.

SCN2A - кодира натриумски канал. Асоциран со: аутизам, епилепсија, развојно задоцнување.

ADNP - поврзан со: Helsmoortel-Van der Aa syndrome

PTEN - мутации често кај деца со: аутизам, макроцефалија.

MECP2 - мутации предизвикуваат: Rett syndrome

FMR1 - експанзија во овој ген предизвикува Фрагилен X синдром. Најчеста моногенска причина за аутизам.

CNTNAP2 - важен за невронална конективност. Поврзан со: аутизам, говорни нарушувања.

NRXN1 - важен за синаптичка сигнализација.

3. Синдромски аутизам

Околу 10–20% од случаите се дел од генетски синдром.

Најчести:

• Фрагилен X синдром
• Rett синдром
• Туберозна склероза комплекс
• Angelman синдром
• Smith-Lemli-Opitz синдром
• Phelan-McDermid синдром
• De novo мутации

Голем број случаи на аутизам настануваат поради нови мутации кои не се присутни кај родителите. Ризикот се зголемува со: повисока таткова возраст, акумулација на мутации во сперматогенезата.

4. Епигенетика

Епигенетските механизми влијаат врз генската експресија без промена на ДНК секвенцата. Вклучуваат: DNA метилација, хистонска модификација, microRNA регулација. Овие механизми може да бидат под влијание на средински фактори.

5. Генетско тестирање кај аутизам

Современи препорачани испитувања:

Прва линија: хромозомски микрочипови

Втора линија: целосно егзомско секвенционирање 

Насочени тестови: FMR1, MECP2, PTEN.

Генетската дијагноза овозможува:

• етиолошка потврда
• прогностички информации
• генетско советување
• процена на ризик за следни бремености
• насочено следење за придружни состојби
• можност за персонализирана медицина

6. Генетика и персонализиран третман

Современите истражувања се насочени кон: генска терапија, RNA-базирани терапии, таргетирана молекуларна терапија, индивидуализирана медицина

7. Заклучок

Генетиката на аутизмот претставува комплексна интеракција на бројни гени и биолошки механизми. Аутизмот не е единствено генетско нарушување, туку спектар на состојби со различна молекуларна основа. Разбирањето на генетските механизми е клучно за рана дијагностика, подобра клиничка класификација и развој на персонализирани интервенции.

15 ЕКТС поени - 07.05.2026

Почитувани студенти,

Ве поканувам во четврток на 7 мај во периодот од 11:30 до 12:30 часот да си ги завршите сите заостанати обврски во смисол на одговарање за 15 ЕКТС поени, за да можете да полагате во јунската сесија. Овие термини може да се искористат и за други видови на консултации. Имајте во вид дека ова е еден од последните вакви термини пред јунската сесија.

Предметен наставник

Список на освоени ЕКТС поени од семинарските работи по ХГ - 04.05.2026

Почитувани студенти,

Еве, за 4 дена успеав да прегледам 30-тина семинарски работи по предметот Хумана генетика. Ова е пресек на состојба заклучно со 4 мај 2026 година. Доколку имате 4 минуси по 2 од предавања или 2 од вежби, или ќе ги направите до 26 мај, а на семинарската работа имате освоено помалку од 4 поени, тогаш задолжително мора да земете дополнително задача во најскор временки период. Ако немате изработено семинарска работа, а имате минуси тогаш мора да добиете дополнителна задача. Кликнете на горниот линк за да си ги видите поените во ПДФ документот. Се гледаме утре на 11-тото предавање и вежби.

Со почит,

Предметен наставник

Генетски аспекти на Мијастенија гравис

1. Вовед

Myasthenia gravis претставува хронично автоимуно заболување на невромускулната врска кое се карактеризира со флуктуирачка слабост и заморливост на скелетната мускулатура. Основната патофизиолошка карактеристика е нарушена невромускулна трансмисија предизвикана од автоантитела насочени против постсинаптичките компоненти на невромускулната врска. Иако мијастенија гравис традиционално се смета за автоимуно, а не класично наследно генетско заболување, современите генетски истражувања покажуваат дека постои значајна генетска предиспозиција која влијае врз ризикот за развој на болеста, возраста на почеток, клиничкиот фенотип, тежината на болеста, одговорот на терапијата и асоцијацијата со други автоимуни заболувања.

Генетските аспекти на мијастенија гравис вклучуваат комплексна интеракција помеѓу: гените на имунорегулацијата, гените на главниот хистокомпатибилен комплекс, полиморфизмите поврзани со автоимуност, ретките моногенски синдроми што ја имитираат болеста. Основи на генетската предиспозиција. Мијастенија гравис не следи класичен Менделов модел на наследување. Се смета за мултифакторско заболување. Ова значи дека настанува како резултат на интеракција помеѓу генетски фактори, наследена подложност, имунолошки фактори, абнормална автоимуна активација, еколошки фактори: инфекции, вирусни тригери, хормонални влијанија, стрес и медикаменти.

Генетската предиспозиција создава терен за нарушена имунотолеранција. Иако најголемиот број случаи се спорадични, фамилијарни форми се опишани. Кај роднини од прв степен постои зголемен ризик. Фамилијарната агрегација укажува на: наследна имуногенетска подлога, заеднички HLA хаплотипови, заеднички автоимуни предиспозиции.заболувања

Во семејствата почесто се среќаваат и други автоимуни : Hashimoto тироидитис, системски лупус еритематозус, ревматоиден артритис, дијабетес мелитус тип 1.

Најсилната генетска асоцијација е со: HLA гените што се наоѓаат на хромозом 6p21. Тие кодираат молекули кои презентираат антигени на Т-лимфоцитите. Нивната варијабилност влијае врз автоимуниот одговор. Најзначајни HLA асоцијации е HLA-B8 често поврзан со: ран почеток, жени, хиперплазија на тимусот. HLA-DR3 силно асоциран со рана генерализирана мијастенија. HLA-DQ2 поврзан со автоимуна предиспозиција. HLA-DR14 поврзан со доцна мијастенија гравис кај некои популации

2. Генетска хетерогеност според подтипови

Мијастенија гравис е генетски хетерогена. Различни подтипови имаат различни генетски асоцијации. 

Рано-настаната мијастенија гравис со почеток пред 50 години. Карактеристики: почеста кај жени, хиперплазија на тимусот, AChR антитела.

Генетски асоцијации: HLA-B8, HLA-DR3, TNF полиморфизми.

Доцно-настаната мијастенија гравис почеток по 50 години. Генетски профил различен од раниот тип. Почести се асоцијации со: HLA-DR2, HLA-DR7, MuSK-позитивна мијастенија. Поврзана со антитела против: мускулно-специфична киназа. Има посебен генетски профил често асоцирана со: HLA-DQ5, HLA-DR14, гените поврзани со имунорегулација.

Покрај HLA, повеќе не-HLA гени се инволвирани. CTLA4 ген кодира инхибиторен регулатор на Т-клетките. Полиморфизмите можат да доведат до намалена имуносупресија, зголемена автоимуност. PTPN22 генот важен во регулација на Т-клеточната активација. Варијантите се поврзани со автоимуни заболувања, повисок ризик за мијастенија. Полиморфизмите на TNFA генот  влијаат врз продукција на цитокини, воспалителен одговор. FOXP3 генот клучен за регулаторните Т-клетки. Нарушувањата придонесуваат за автоимуност.

3. Генетика на ацетилхолинскиот рецептор

Главната автоимуна мета е ацетилхолинскиот рецептор. Иако мутациите во гените за рецепторот не се типична причина за автоимуната мијастенија, варијации во овие региони можат да влијаат врз антигенската презентација и автоимуна реактивност. Гени: CHRNA1, CHRNB1, CHRND, CHRNE.

Конгенитални мијастенични синдроми важно е да се разликуваат од автоимуната мијастенија. Конгениталните мијастенични синдроми претставуваат група наследни заболувања на невромускулната врска. Тие се: генетски, неавтоимуни, најчесто автозомно-рецесивни. Најчести гени кај конгенитални мијастенични синдроми CHRNE ген. Најчеста причина: RAPSN ген, DOK7 ген, COLQ ген, CHAT ген. Овие синдроми клинички можат да личат на мијастенија гравис, но имаат сосема различна генетска и терапевтска основа.

4. Генетика и тимус

Тимуост има централна улога. Генетските варијанти што влијаат врз тимичната селекција на Т-клетките можат да предизвикаат: нарушена централна толеранција, продукција на автореактивни Т-клетки, формирање автоантитела.

Епигенетски механизми современите истражувања покажуваат улога на: DNA метилација, microRNA. Овие механизми регулираат експресија на имунолошки гени, продукција на цитокини, автоимун одговор.

Фармакогенетика генетските варијации влијаат врз одговорот на: Pyridostigmine, Prednisone, Azathioprine, Rituximab. Ова е основа за персонализирана медицина.

5. Генетско тестирање

Кај класична автоимуна мијастенија гравис рутинско генетско тестирање обично не е неопходно. 

Индицирано е кога постои сомнеж за: конгенитален мијастеничен синдром, атипичен тек, фамилијарна појава, рана детска презентација.

6. Генетско советување

Кај автоимуна мијастенија ризикот за директно наследување е мал, но постои наследување на автоимуна предиспозиција. Кај конгениталните синдроми генетското советување е суштинско. 

Современите генетски истражувања се насочени кон: идентификација на нови сусцептибилни гени, геномски профили, прецизна имунотерапија, таргетирана молекуларна терапија.

7. Заклучок

Генетските аспекти на Myasthenia gravis се комплексни и вклучуваат мултифакторска наследна предиспозиција, доминантно поврзана со HLA системот и гените за имунорегулација. Иако болеста не е класично наследна, генетските фактори значајно влијаат врз ризикот, фенотипот и терапевтскиот одговор. Разликувањето помеѓу автоимуната мијастенија и генетските конгенитални мијастенични синдроми е од суштинско значење за правилна дијагноза, третман и генетско советување.