ПРОДОЛЖЕН МОЗОК – (Medulla oblongata)

1. Вовед и општи карактеристики

Медула облонгата (лат. Medulla oblongata), позната и како продолжен мозок, претставува најкаудален (најдолен) дел од мозочното стебло и е една од најважните структури на централниот нервен систем. Таа има исклучително значајна улога во одржувањето на основните животни функции, бидејќи содржи нервни центри кои ја регулираат работата на кардиоваскуларниот, респираторниот и дигестивниот систем, како и голем број рефлексни активности.

Продолжениот мозок претставува директно продолжение на 'рбетниот мозок кон черепната празнина. Се наоѓа помеѓу 'рбетниот мозок и мостот (pons), односно претставува анатомска и функционална врска помеѓу 'рбетниот мозок и повисоките мозочни структури. Медула облонгата е дел од мозочното стебло, заедно со:

• Средниот мозок (Mesencephalon).
• Мостот (Pons).

Мозочното стебло има особено важна улога во пренесувањето на нервните импулси помеѓу мозокот и 'рбетниот мозок. Преку него поминуваат нервни патишта кои носат сензорни информации од периферните делови на телото кон мозокот, како и моторни импулси кои се пренесуваат од мозокот кон мускулите и другите ефекторни органи. Продолжениот мозок е одговорен за регулирање на некои од најважните функции без кои човечкиот организам не би можел да опстане. Особено значајни се контролата на дишењето, регулирањето на срцевата работа, крвниот притисок и одбранбените рефлекси, како што се кашлањето, кивањето, голтањето и повраќањето. За разлика од некои повисоки мозочни центри, кои учествуваат во свесното однесување, учењето, размислувањето и волевите активности, голем дел од функциите на продолжениот мозок се одвиваат автоматски, без свесна контрола.

2. Анатомска положба и граници на продолжениот мозок

Медула облонгата се наоѓа во задната черепна јама и претставува долниот дел од мозочното стебло. Нејзината горна граница се наоѓа на преминот кон мостот (Pons), додека долната граница е на ниво на преминот кон 'рбетниот мозок, приближно во пределот на големиот тилен отвор (Foramen magnum). Продолжениот мозок има приближно конусна форма, со поширок горен и потесен долен дел. Неговата должина кај возрасен човек изнесува околу 3 cm, иако димензиите може да варираат.

На продолжениот мозок се разликуваат предна (вентрална), задна (дорзална) и странични површини.

Предна површина (facies anterior)

На предната површина се забележуваат неколку важни анатомски структури:

1. Предна средишна бразда (sulcus medianus anterior) – претставува надолжна бразда која се наоѓа во средишната линија на продолжениот мозок. Таа е продолжение на истоимената бразда од 'рбетниот мозок.
2. Мозочни пирамиди (pyramides medullae oblongatae) – две надолжни испакнувања кои се наоѓаат од двете страни на предната средишна бразда. Тие се формирани главно од нервни влакна кои потекнуваат од моторниот кортекс и се насочени кон 'рбетниот мозок.
3. Пирамидна декусација (decussatio pyramidum) – претставува вкрстување на најголемиот дел од моторните нервни влакна од едната на другата страна во долниот дел на продолжениот мозок. Околу 85–90% од влакната од кортикоспиналниот пат се вкрстуваат на ова ниво и продолжуваат како латерален кортикоспинален тракт. Останатите влакна главно продолжуваат како преден кортикоспинален тракт.
4. Маслинести испакнувања (olivae) – две овални испакнувања сместени странично од мозочните пирамиди. Тие се поврзани со долното маслинесто јадро (nucleus olivaris inferior), кое има важна улога во координацијата и моторното учење.

Задна површина (facies posterior)

На задната површина на продолжениот мозок се наоѓаат структури поврзани со пренесувањето на сензорните информации. Особено важни се:

• Тенко јадро (nucleus gracilis) – прима информации за финиот допир, вибрациите и свесната проприоцепција од долните делови на телото.
• Клинесто јадро (nucleus cuneatus) – прима информации од горните делови на телото, вклучувајќи ги горните екстремитети.
• Тенок сноп (fasciculus gracilis) – претставува нервен пат кој пренесува сензорни информации од долниот дел на телото.
• Клинест сноп (fasciculus cuneatus) – пренесува сензорни информации од горниот дел на телото.

Овие структури учествуваат во пренесувањето на информациите за положбата на телото, допирот и вибрациите кон повисоките мозочни центри.

3. Внатрешна градба на продолжениот мозок

Внатрешната градба на медула облонгата е сложена и се состои од сива и бела мозочна маса. Сивата мозочна маса е составена претежно од телата на нервните клетки, нивните дендрити и почетните делови на аксоните. Таа е организирана во групи на нервни клетки наречени јадра (nuclei). Белата мозочна маса е составена претежно од нервни влакна (аксони), од кои голем дел се обвиткани со миелинска обвивка. Овие влакна формираат нервни патишта преку кои се пренесуваат нервните импулси.

Во продолжениот мозок се наоѓаат повеќе функционално значајни нервни јадра:

1. Јадра на черепните нерви

Во продолжениот мозок се наоѓаат јадра поврзани со неколку черепни нерви, особено:

• IX черепен нерв – јазично-ждрелен нерв (Nervus glossopharyngeus).
• X черепен нерв – вагусен нерв (Nervus vagus).
• XI черепен нерв – дополнителен нерв (Nervus accessorius), со напомена дека неговото спинално јадро се протега во горните сегменти на 'рбетниот мозок.
• XII черепен нерв – подјазичен нерв (Nervus hypoglossus).

Овие нерви учествуваат во контролата на голтањето, говорот, движењата на јазикот, чувствителноста на одредени делови од усната шуплина и ждрелото, како и во регулирањето на функциите на внатрешните органи.

2. Ретикуларна формација (Formatio reticularis)

Ретикуларната формација претставува мрежа од нервни клетки и нервни влакна која се протега низ мозочното стебло, вклучувајќи го и продолжениот мозок. Таа има важна улога во:

• Регулирањето на будноста и нивото на свесност.
• Контролата на автономните функции.
• Регулирањето на мускулниот тонус.
• Координацијата на рефлексните реакции.
• Модулацијата на болката.

Ретикуларната формација претставува функционална врска помеѓу различните делови на централниот нервен систем.

3. Долно маслинесто јадро (Nucleus olivaris inferior)

Ова јадро има важна улога во моторната координација. Тоа испраќа нервни импулси до малиот мозок преку долното мозочномало-мозочно ноженце (pedunculus cerebellaris inferior). Неговата функција е поврзана со моторното учење, приспособувањето на движењата и усовршувањето на моторните активности.

4. Физиолошки функции на продолжениот мозок

Продолжениот мозок има неколку основни физиолошки функции кои се неопходни за нормално функционирање на организмот.

4.1. Регулација на дишењето

Една од најважните функции на продолжениот мозок е учеството во контролата на дишењето. Во него се наоѓаат групи нервни клетки кои создаваат и го регулираат основниот ритам на дишењето. Овие нервни структури се дел од респираторната мрежа на мозочното стебло. Особено значајни се:

• Дорзалната респираторна група (DRG) – се наоѓа во пределот на јадрото на солитарниот тракт (nucleus tractus solitarii). Учествува во интеграцијата на сензорните информации и во регулирањето на инспирацијата.
• Вентралната респираторна група (VRG) – содржи неврони кои учествуваат во контролата на инспираторните и експираторните активности, особено при зголемени потреби за вентилација.
• Пре-Боцингеров комплекс (pre-Bötzinger complex) – претставува важна нервна мрежа во вентролатералниот дел на продолжениот мозок, која има централна улога во создавањето на ритамот на дишењето.

Респираторните центри ја регулираат активноста на дијафрагмата и меѓуребрените мускули преку моторните нервни патишта. При нормално вдишување, нервните импулси се пренесуваат преку френичниот нерв (nervus phrenicus) до дијафрагмата, предизвикувајќи нејзина контракција. Со тоа се зголемува волуменот на градната празнина, се намалува притисокот во белите дробови и воздухот навлегува во нив. При издишување, дијафрагмата се релаксира, градниот кош се враќа кон почетната положба и воздухот излегува од белите дробови.

Респираторната активност се приспособува според концентрацијата на јаглерод диоксид (CO₂), концентрацијата на кислород (O₂) и pH-вредноста на крвта и цереброспиналната течност. Особено важна е концентрацијата на CO₂, бидејќи зголемувањето на неговата концентрација доведува до зголемување на концентрацијата на водородните јони и намалување на pH-вредноста. Овие промени ги активираат хеморецепторните механизми и доведуваат до зголемување на вентилацијата. Периферните хеморецептори, сместени во каротидните и аортните телца, исто така испраќаат информации до респираторните центри во продолжениот мозок.

Значење: Продолжениот мозок овозможува автоматско одржување на дишењето и приспособување на респираторната активност кон метаболичките потреби на организмот.

4.2. Регулација на срцевата работа

Продолжениот мозок содржи автономни нервни центри кои учествуваат во регулирањето на срцевата функција. Нивната активност е поврзана со два основни дела на автономниот нервен систем:

• Симпатички нервен систем.
• Парасимпатички нервен систем.

Симпатичкиот нервен систем ја зголемува срцевата фреквенција, ја зголемува силата на контракција на срцевиот мускул и ја забрзува спроводливоста на електричните импулси низ срцето.

Парасимпатичкиот нервен систем, преку вагусниот нерв (nervus vagus), главно ја намалува срцевата фреквенција и ја забавува спроводливоста низ атриовентрикуларниот јазол.

Продолжениот мозок ги интегрира информациите од рецепторите во крвните садови и другите органи и врз основа на нив ја приспособува активноста на автономниот нервен систем. На тој начин се овозможува одржување на релативно стабилна срцева активност во мирување и при физички напор, емоционални реакции и промени во физиолошките потреби на организмот.

4.3. Регулација на крвниот притисок

Продолжениот мозок има значајна улога во контролата на артерискиот крвен притисок. Во оваа регулација особено учествуваат:

• Јадрото на солитарниот тракт (nucleus tractus solitarii).
• Ростралната вентролатерална медула.
• Каудалната вентролатерална медула.

Овие структури учествуваат во интеграцијата на информациите од барорецепторите и во контролата на симпатичката и парасимпатичката активност. Барорецепторите претставуваат специјализирани рецептори чувствителни на промени во растегнувањето на ѕидовите на крвните садови. Тие се наоѓаат особено во каротидниот синус и аортниот лак. Кога крвниот притисок се зголемува, барорецепторите испраќаат повеќе нервни импулси кон продолжениот мозок. Како одговор, се зголемува парасимпатичката и се намалува симпатичката активност, што доведува до намалување на срцевата фреквенција и периферниот васкуларен отпор. Кога крвниот притисок се намалува, активноста на барорецепторите се намалува, а симпатичката активност се зголемува. Како резултат на тоа, се зголемува срцевата фреквенција, се засилува срцевата контракција и доаѓа до стеснување на крвните садови. Овој механизам се нарекува барорецепторски рефлекс и претставува еден од најважните механизми за краткорочно регулирање на крвниот притисок.

4.4. Контрола на рефлексите

Продолжениот мозок содржи нервни центри кои учествуваат во контролата на повеќе заштитни и дигестивни рефлекси. Рефлексот претставува брза, автоматска и стереотипна реакција на организмот на одреден надворешен или внатрешен стимул. Најзначајни рефлекси поврзани со продолжениот мозок се:

1. Рефлекс на голтање (deglutition)

Голтањето е сложен рефлексен процес преку кој храната и течностите се пренесуваат од усната празнина кон желудникот. Во неговата контрола учествуваат централни нервни мрежи во продолжениот мозок, особено јадрото на солитарниот тракт и соседните ретикуларни структури.

Во процесот на голтање учествуваат повеќе черепни нерви, особено:

• V – тригеминален нерв.
• VII – фацијален нерв.
• IX – јазично-ждрелен нерв.
• X – вагусен нерв.
• XII – подјазичен нерв.

Голтањето се одвива во три фази:

• Орална фаза – храната се обработува и со помош на јазикот се пренесува кон ждрелото. Оваа фаза главно е под волева контрола.
• Фарингеална фаза – се активира рефлексниот механизам на голтање, се затвораат дишните патишта и храната се насочува кон хранопроводникот.
• Езофагеална фаза – храната се пренесува низ хранопроводникот кон желудникот со помош на перисталтички движења.

Продолжениот мозок има особено важна улога во координацијата на фарингеалната фаза, кога мора да се обезбеди правилна координација помеѓу голтањето и дишењето. Нарушувањата на овој механизам можат да предизвикаат дисфагија (отежнато голтање), аспирација на храна и течности во дишните патишта и зголемен ризик од аспирациона пневмонија.

2. Рефлекс на кашлање (tussis)

Кашлањето претставува заштитен рефлекс чија цел е отстранување на слуз, туѓи тела и други надразнувачки материи од дишните патишта. Рецепторите за кашлање се наоѓаат во гркланот, душникот и бронхиите. Информациите се пренесуваат преку вагусниот нерв до нервните структури во мозочното стебло. При кашлање, по длабоко вдишување следува затворање на глотисот, зголемување на притисокот во градниот кош и нагло отворање на глотисот со силно исфрлање на воздухот.

3. Рефлекс на кивање (sternutatio)

Кивањето претставува заштитен рефлекс кој се активира при надразнување на слузницата на носната празнина. Сензорните информации се пренесуваат главно преку тригеминалниот нерв до централните структури во мозочното стебло, кои ја координираат рефлексната реакција. При кивање се јавува нагло и силно исфрлање на воздухот преку носот и устата, со што се отстрануваат надразнувачките материи.

4. Рефлекс на повраќање (vomitus)

Повраќањето претставува сложен заштитен рефлекс преку кој содржината на желудникот се исфрла преку устата. Нервните механизми кои го координираат повраќањето се наоѓаат во мозочното стебло, особено во продолжениот мозок. Во процесот учествуваат повеќе нервни структури, вклучувајќи го јадрото на солитарниот тракт и дорзалниот вагален комплекс. Повраќањето може да биде предизвикано од различни фактори, како што се токсични материи, инфекции, нарушувања на вестибуларниот систем, гастроинтестинални заболувања и одредени лекови.

5. Рефлекс на плунковна секреција

Плунковните жлезди ја создаваат и лачат плунката, која има важна улога во навлажнувањето на храната, започнувањето на варењето и олеснувањето на голтањето. Плунковните рефлексни механизми се поврзани со плунковните јадра во мозочното стебло, особено со горното и долното плунково јадро.

4.5. Улога во варењето на храната

Продолжениот мозок учествува во регулирањето на дигестивните активности преку автономниот нервен систем. Особено важна е улогата на вагусниот нерв, кој обезбедува парасимпатичка инервација на голем дел од органите во градната и стомачната празнина. Преку вагусниот нерв се регулираат:

• Моториката на желудникот.
• Секрецијата на желудочните жлезди.
• Перисталтиката на дигестивниот тракт.
• Активноста на одредени дигестивни рефлекси.
• Координацијата на голтањето и дигестивните активности.

Парасимпатичката активност најчесто ги поттикнува процесите на варење и апсорпција на хранливите материи.

4.6. Улога во моторната контрола и координацијата на движењата

Продолжениот мозок учествува во контролата на моторните активности преку нервните патишта кои ги поврзуваат мозочната кора, малиот мозок и 'рбетниот мозок. Особено значајни се мозочните пирамиди, кои содржат влакна на кортикоспиналниот тракт. Овој тракт е еден од најважните патишта за контрола на волевите движења, особено на прецизните движења на екстремитетите. Пирамидната декусација овозможува најголемиот дел од моторните команди од едната мозочна хемисфера да ја контролираат спротивната страна на телото.

На пример, левата мозочна хемисфера во голема мера ги контролира волевите движења на десната половина од телото, а десната мозочна хемисфера – на левата половина. Продолжениот мозок учествува и во пренесувањето на информациите кон малиот мозок, кој е одговорен за координацијата, рамнотежата, прецизноста и временското усогласување на движењата.

4.7. Одржување на мускулниот тонус и положбата на телото

Преку ретикуларната формација и ретикулоспиналните патишта, продолжениот мозок учествува во регулирањето на мускулниот тонус и постуралните реакции. Мускулниот тонус претставува постојана, умерена напнатост на скелетните мускули во мирување, која овозможува одржување на положбата на телото и подготвеност за движење. Ретикулоспиналните патишта влијаат врз активноста на моторните неврони во 'рбетниот мозок и учествуваат во контролата на:

• Постуралниот тонус.
• Автоматските постурални реакции.
• Одржувањето на рамнотежата.
• Координацијата на автоматските движења.
• Приспособувањето на мускулната активност при промена на положбата на телото.

Овие механизми имаат големо значење во секојдневните активности, како што се седењето, стоењето, одењето и одржувањето на стабилноста на телото.

5. Черепни нерви поврзани со продолжениот мозок

Во продолжениот мозок се наоѓаат јадрата на повеќе черепни нерви кои имаат значајна улога во сетилните и моторните функции.

Важно е да се нагласи дека јадрата на черепните нерви се наоѓаат во различни делови на мозочното стебло. Во продолжениот мозок се наоѓаат најголем дел од јадрата на IX, X и XII нерв, како и дел од функционалните структури поврзани со XI нерв.

6. Продолжениот мозок и автономниот нервен систем

Автономниот нервен систем претставува дел од нервниот систем кој ја регулира работата на внатрешните органи, крвните садови, срцето и жлездите. Тој се дели на:

• Симпатички нервен систем.
• Парасимпатички нервен систем.

Продолжениот мозок има особено важна улога во интеграцијата и контролата на автономните реакции.

Симпатичкиот нервен систем главно се активира при физички напор, стрес и опасност. Тој ја зголемува срцевата фреквенција, ја зголемува активноста на одредени органи и ги подготвува мускулите за активност.

Парасимпатичкиот нервен систем има доминантна улога во услови на одмор и варење. Тој ја намалува срцевата фреквенција и ги поттикнува дигестивните активности.

Продолжениот мозок преку автономните нервни центри овозможува соодветно приспособување на функциите на организмот во зависност од надворешните и внатрешните услови.

7. Клиничко значење на продолжениот мозок

Продолжениот мозок е една од најважните структури за преживување на човекот. Неговите нервни центри ги регулираат основните животни функции, па затоа неговите оштетувања можат да предизвикаат сериозни невролошки нарушувања. Оштетувањето на продолжениот мозок може да настане како последица на:

• Мозочен удар.
• Трауматска повреда на мозокот.
• Тумори на мозочното стебло.
• Инфективни и воспалителни заболувања.
• Демиелинизирачки заболувања.
• Компресија на мозочното стебло.

7.1. Нарушувања на дишењето

Оштетувањето на респираторните центри може да доведе до нарушување на ритамот и длабочината на дишењето. Во тешки случаи може да настане респираторна инсуфициенција или целосен прекин на спонтаното дишење. Ова претставува состојба опасна по живот која бара итна медицинска интервенција и поддршка на респираторната функција.

7.2. Нарушувања на срцевата работа и крвниот притисок

Оштетувањето на автономните центри може да предизвика:

• Брадикардија (забавена срцева фреквенција).
• Тахикардија (забрзана срцева фреквенција).
• Нарушување на регулацијата на крвниот притисок.
• Нарушена автономна контрола на кардиоваскуларниот систем.

7.3. Дисфагија и нарушување на голтањето

Доколку се оштетат нервните јадра и патиштата поврзани со голтањето, може да се појави дисфагија. Оваа состојба се карактеризира со отежнато или нарушено голтање на храна, течности и плунка. Кај лицата со невролошки оштетувања, дисфагијата може да предизвика:

• Аспирација на храна и течности.
• Аспирациона пневмонија.
• Дехидратација.
• Неухранетост.
• Намален квалитет на живот.

7.4. Нарушувања на говорот

Оштетувањето на моторните патишта и јадрата на черепните нерви може да предизвика дизартрија, односно нарушување на моторното изведување на говорот. Може да се јават:

• Нејасен и неразбирлив говор.
• Намалена артикулациска прецизност.
• Нарушена контрола на јазикот.
• Нарушена координација на мускулите вклучени во говорот.
• Промени во гласот.

Овие нарушувања се особено значајни за специјалните едукатори и рехабилитатори, бидејќи можат да влијаат врз комуникацијата, социјалната интеракција и учеството на лицето во секојдневните активности.

7.5. Нарушувања на моториката

Оштетувањето на пирамидните патишта во продолжениот мозок може да предизвика слабост или парализа на спротивната страна од телото, во зависност од тоа дали оштетувањето се наоѓа над или под местото на пирамидната декусација. Ако оштетувањето настане пред вкрстувањето на моторните влакна, моторниот дефицит најчесто се јавува на спротивната страна на телото. Ако оштетувањето е под местото на вкрстување, моторниот дефицит се јавува на истата страна.

8. Важноста на продолжениот мозок во специјалната едукација и рехабилитација

Познавањето на структурата и функцијата на продолжениот мозок има големо значење за студентите по специјална едукација и рехабилитација, бидејќи оваа структура учествува во регулирањето на физиолошките функции кои се неопходни за нормално функционирање, комуникација и учество во секојдневниот живот. Особено важни се следните аспекти:

1. Контрола на голтањето и исхраната

Специјалните едукатори и рехабилитатори кои работат со лица со невролошки оштетувања треба да ги познаваат механизмите на голтање. Нарушувањето на функцијата на продолжениот мозок може да доведе до дисфагија и аспирација, што бара соодветна процена и интердисциплинарен пристап.

2. Контрола на говорот и комуникацијата

Јадрата на черепните нерви во продолжениот мозок имаат значајна улога во моторната контрола на јазикот, ждрелото и гркланот. Нивното оштетување може да предизвика нарушувања во артикулацијата, фонацијата и разбирливоста на говорот.

3. Моторна контрола и постурална стабилност

Преку нервните патишта кои минуваат низ продолжениот мозок се овозможува пренесување на моторните команди и регулирање на мускулниот тонус. Овие процеси се важни за развојот и одржувањето на моторните способности, постуралната контрола и функционалната независност.

4. Безбедност и здравствена заштита

Познавањето на основните автономни функции е важно при работата со лица со тешки невролошки оштетувања. Промените во дишењето, срцевата работа, голтањето и нивото на свесност може да бидат знаци на сериозно невролошко нарушување и бараат навремено препознавање и упатување на медицинска процена.

5. Интердисциплинарна рехабилитација

Работата со лица со оштетување на мозочното стебло бара соработка помеѓу невролози, физиотерапевти, логопеди, специјални едукатори и рехабилитатори, медицински сестри и други здравствени професионалци. Рехабилитациските активности можат да вклучуваат работа на моторната контрола, постуралната стабилност, функционалната мобилност, комуникацијата и безбедноста при исхраната, во зависност од индивидуалните потреби на лицето.

9. Заклучок

Медула облонгата или продолжениот мозок претставува една од најважните структури на централниот нервен систем. Таа е сместена помеѓу мостот и 'рбетниот мозок и претставува важна врска за пренесување на нервните импулси помеѓу мозокот и периферните делови на организмот.

Нејзината најзначајна улога е регулирањето на основните животни функции, како што се дишењето, срцевата работа, крвниот притисок и дигестивните активности. Дополнително, таа учествува во контролата на голтањето, кашлањето, кивањето, повраќањето, моторната активност и мускулниот тонус.

Оштетувањата на продолжениот мозок можат да предизвикаат сериозни нарушувања, особено на респираторната, кардиоваскуларната, моторната и булбарната функција. Поради тоа, познавањето на неговата анатомска градба и физиолошки функции е од суштинско значење за идните специјални едукатори и рехабилитатори.

10. Прашања за проверка на знаењето

1. Што претставува медула облонгата и каде е сместена?
2. Кои се трите основни делови на мозочното стебло?
3. Кои се анатомските граници на продолжениот мозок?
4. Што претставуваат мозочните пирамиди?
5. Што е пирамидна декусација и какво е нејзиното функционално значење?
6. Што претставуваат маслинестите испакнувања?
7. Кои се основните функции на долното маслинесто јадро?
8. Кои се основните респираторни центри во продолжениот мозок?
9. Каква улога има пре-Боцингеровиот комплекс?
10. Како продолжениот мозок ја регулира срцевата фреквенција?
11. Што претставуваат барорецепторите и каде се наоѓаат?
12. Како се регулира крвниот притисок преку барорецепторскиот рефлекс?
13. Кои се најважните заштитни рефлекси поврзани со продолжениот мозок?
14. Кои се трите фази на голтањето?
15. Кои черепни нерви учествуваат во механизмот на голтање?
16. Што претставува дисфагија и кои се нејзините можни последици?
17. Каква улога има вагусниот нерв?
18. Како продолжениот мозок учествува во регулирањето на мускулниот тонус?
19. Што е ретикуларна формација?
20. Зошто продолжениот мозок е особено важен за специјалната едукација и рехабилитација?

Editorial Responsibility, Scientific Integrity, and the True Value of Scholarly Publishing

Editorial work in scholarly publishing is not merely a professional obligation, an administrative responsibility, or a routine function within the academic system. Rather, it is a complex, demanding, and often largely invisible process that requires an exceptional commitment to science, intellectual curiosity, professional dedication, perseverance, and, above all, a profound sense of responsibility. Genuine editorial work is driven by a love of science and the conviction that the advancement of knowledge must be founded on credibility, transparency, ethical conduct, and academic excellence. It requires a continuous investment of time, expertise, intellectual energy, and personal commitment, frequently extending far beyond the boundaries of formally assigned professional duties.

Behind every high-quality scholarly publication, alongside the authors and peer reviewers, stands an editorial team whose contribution is indispensable. Editors carefully assess submissions, identify scientific and methodological weaknesses, coordinate the peer-review process, communicate with authors and reviewers, verify compliance with publication standards, and make decisions that directly influence the scientific quality of the journal. Much of this work remains unseen by readers and is rarely fully appreciated. Nevertheless, without conscientious and competent editorial work, the scholarly publishing process would lose an essential mechanism for quality assurance and scientific accountability.

However, the contemporary academic environment is facing increasingly serious challenges concerning scientific ethics, academic integrity, and the credibility of scholarly communication. One particularly troubling development is the growing commercialization of academic achievements, manifested through the production, brokering, and buying and selling of scientific papers, term papers, undergraduate theses, master's theses, and even doctoral dissertations. These practices are not simply isolated violations of institutional regulations or individual ethical standards. They represent a profound threat to the credibility of higher education institutions, scientific journals, academic qualifications, and the entire research ecosystem.

It is particularly alarming that academic qualifications, which should represent the outcome of years of education, intellectual development, critical thinking, independent research, and original scholarly contribution, are increasingly vulnerable to being transformed into commercial products that can be ordered, purchased, and presented as one's own work. Such practices undermine the fundamental purpose of higher education, devalue the achievements of honest students and researchers, and create an unfair academic environment in which individuals who invest years of genuine effort compete with those who seek academic recognition through dishonest means. Ultimately, the commercialization of academic dishonesty threatens the very meaning of scientific achievement and professional competence.

Another important concern is the increasing pressure on researchers and academic institutions to publish continuously, often under the principle of "publish or perish." Although scientific productivity is an important component of academic development, the excessive emphasis on publication numbers, citation counts, journal rankings, and other quantitative indicators may encourage questionable practices. When the quantity of publications becomes more important than their scientific contribution, the conditions are created for fragmented research, redundant publications, inappropriate authorship arrangements, citation manipulation, and the proliferation of low-quality or insufficiently substantiated studies. Scientific excellence cannot be measured exclusively by the number of papers published or the databases in which a journal is indexed. The originality, methodological rigor, reproducibility, relevance, and ethical foundation of research must remain the primary criteria of scholarly value.

The expansion of predatory publishing represents another serious challenge. Journals and publishing organizations that prioritize financial gain over scientific quality may exploit researchers' professional ambitions and institutional pressures by promising rapid publication, guaranteed acceptance, or prestigious-sounding indexing. Such practices distort the principles of legitimate open-access publishing and damage public confidence in scholarly communication. It is therefore essential to distinguish responsible open-access publishing, which promotes the unrestricted dissemination of knowledge, from commercial publishing models that compromise editorial independence and peer-review standards for financial benefit. Open access should be understood as an opportunity to democratize scientific knowledge, not as an excuse to weaken editorial scrutiny or transform publication into a purely commercial transaction.

Under these circumstances, the responsibility of editors-in-chief becomes more important than ever. An editor-in-chief must not simply function as an intermediary between authors and reviewers, nor should editorial work be reduced to a superficial examination of manuscripts or the management of an online submission system. The editor-in-chief has a fundamental responsibility to safeguard the scientific and ethical standards of the journal. This includes critically assessing the originality, relevance, methodological soundness, and scientific contribution of submitted manuscripts, as well as identifying potential irregularities such as plagiarism, self-plagiarism, data fabrication, data falsification, image manipulation, inappropriate authorship attribution, undisclosed conflicts of interest, duplicate publication, and other forms of research misconduct.

Editorial responsibility also involves recognizing situations in which the scientific content of a manuscript appears questionable, even when its presentation is professionally prepared and its language is polished. A well-written manuscript is not necessarily a scientifically sound manuscript. Similarly, an extensive reference list, numerous statistical analyses, or an impressive number of authors cannot compensate for methodological weaknesses, insufficient evidence, or a lack of genuine scientific contribution. Editors must therefore look beyond the formal appearance of a manuscript and assess its actual scientific substance.

The increasing availability of artificial intelligence tools introduces additional opportunities and challenges for scholarly publishing. AI-assisted technologies can support language editing, improve clarity, facilitate literature organization, and assist researchers with certain analytical tasks. However, their use must remain transparent, responsible, and consistent with established publication ethics. Artificial intelligence cannot assume authorship, scientific accountability, or responsibility for the validity of research findings. Editors must remain vigilant regarding fabricated references, inaccurate information, undisclosed AI-generated content, and the inappropriate use of automated tools. Technology may support editorial judgment, but it must never replace critical thinking, professional expertise, or human responsibility. The final responsibility for editorial decisions must remain with qualified editors.

Equally important is the principle of editorial independence. Editorial decisions must be based on scientific merit, ethical compliance, methodological quality, and relevance to the journal's scope, rather than personal relationships, institutional affiliations, professional status, financial considerations, or external pressure. Established researchers, internationally recognized academics, and early-career scientists should be evaluated according to the same transparent and consistently applied criteria. The credibility of a journal depends not only on the quality of the papers it publishes but also on the fairness and impartiality of the processes through which publication decisions are made.

Peer review remains one of the fundamental pillars of scholarly publishing. Reviewers voluntarily contribute their time, knowledge, and professional expertise to evaluate the scientific quality of submitted manuscripts. Their role is essential, but it must be accompanied by professionalism, objectivity, confidentiality, constructive criticism, and respect for authors. Editors, in turn, have a responsibility to select appropriate reviewers, manage potential conflicts of interest, evaluate the quality of received reports, and ensure that reviewer recommendations are considered carefully rather than accepted uncritically. Peer review should be understood as a process of scientific improvement and quality assurance, not as an instrument of personal criticism, professional competition, or arbitrary rejection.

A scientific journal should never serve merely as a platform for accumulating publications, increasing citation indicators, or improving institutional rankings. Its fundamental mission is to contribute to the creation, critical evaluation, validation, and responsible dissemination of reliable scientific knowledge. The value of a journal is determined not only by its visibility or international recognition but also by the trust it earns among authors, reviewers, readers, academic institutions, and the wider scientific community.

Consequently, editors-in-chief must sometimes make difficult and unpopular decisions. Rejecting a manuscript, requesting substantial methodological revisions, questioning the validity of reported findings, or preventing the publication of a paper with a questionable scientific or ethical foundation may cause dissatisfaction among authors. Nevertheless, editorial decisions must be guided by professional principles rather than the desire to maintain popularity or maximize submission and publication numbers. Accepting a scientifically inadequate manuscript simply to increase the number of published papers represents a failure to fulfill the journal's responsibility to its readers and the scientific community.

It is equally important to recognize that editorial work is not solely about identifying errors and rejecting unsuitable manuscripts. A responsible editor also has an educational and developmental role. Constructive editorial feedback can help early-career researchers improve their scientific writing, strengthen their methodological approaches, understand publication ethics, and develop a more rigorous approach to research. By maintaining high standards while providing clear and constructive guidance, editors contribute not only to the quality of individual publications but also to the development of a more responsible research culture.

The sustainability and reputation of a scholarly journal depend on the collective commitment of its editorial board, reviewers, authors, publisher, and institutional partners. Clear editorial policies, transparent publication procedures, responsible handling of complaints and appeals, appropriate correction and retraction mechanisms, and adherence to internationally recognized standards are essential components of trustworthy scholarly publishing. These are not merely formal requirements intended to satisfy indexing databases. They represent the ethical foundations upon which a credible scientific journal must operate.

Ultimately, scientific publishing cannot thrive without trust, integrity, transparency, and personal responsibility. International indexing, journal rankings, impact factors, citation counts, and other bibliometric indicators have value only when they are underpinned by genuine scientific quality and ethical publishing practices. Being indexed in prestigious international databases should be regarded as recognition of a journal's commitment to quality, not as its ultimate purpose or sole measure of success.

We must also remember that science is a long-term collective endeavour. Its progress depends on individuals who are willing to invest their knowledge, time, and professional integrity in the pursuit of truth, often without immediate recognition or material reward. Editorial work is one such contribution. It may be demanding, time-consuming, and at times discouraging, particularly when editors encounter unethical practices, unrealistic expectations, or insufficient appreciation of their efforts. Nevertheless, the responsibility to protect scientific integrity must remain stronger than commercial interests, personal ambitions, and the pressure to achieve short-term academic recognition.

Our responsibility—as editors, researchers, reviewers, educators, and academics—is to safeguard the dignity of science and preserve the fundamental values of scholarly communication. We must ensure that academic qualifications remain the result of genuine intellectual achievement, that scientific publications represent authentic research, and that scholarly journals remain trustworthy platforms for the advancement and dissemination of knowledge.

Science deserves dedication, not commercialization; integrity, not manipulation; and genuine intellectual contribution, not purchased academic recognition.

This is not merely an editorial principle. It is a professional, ethical, and moral obligation that every member of the academic community should embrace.

Editor-in-Chief

Journal of Health and Rehabilitation Sciences (JHRS)

Р'БЕТЕН МОЗОК (MEDULLA SPINALIS)

1. Вовед и основни карактеристики

Рбетниот мозок (Medulla spinalis) претставува дел од централниот нервен систем (ЦНС), заедно со големиот и малиот мозок. Тој е издолжена, цилиндрична нервна структура сместена во 'рбетниот канал (Canalis vertebralis), формиран од пршлените на 'рбетниот столб. Рбетниот мозок претставува главен пат за пренесување на нервните импулси помеѓу периферниот нервен систем и мозокот. Покрај тоа, тој е центар на многубројни рефлексни активности кои овозможуваат брзи и автоматизирани реакции на организмот на различни надворешни и внатрешни дразби. Функционално, рбетниот мозок има три основни улоги:

• Спроводна функција – пренесува нервни импулси од периферијата кон мозокот и од мозокот кон периферијата.
• Рефлексна функција – овозможува изведување на рефлекси без неопходно претходно учество на мозочната кора.
• Вегетативна функција – учествува во регулацијата на автономните функции, како што се контролата на крвните садови, потењето, мокрењето, дефекацијата и сексуалните реакции.

Рбетниот мозок е од особено значење за одржувањето на хомеостазата, движењето, телесната положба и адаптацијата на организмот кон околината.

2. Топографска анатомија и местоположба

Рбетниот мозок се наоѓа во 'рбетниот канал, кој се протега од големиот тилен отвор (Foramen magnum) до приближно нивото на првиот или вториот слабински пршлен (L1–L2) кај возрасен човек. Кај новороденчињата рбетниот мозок се протега подолу, приближно до нивото на L2–L3, бидејќи растот на 'рбетниот столб е побрз од издолжувањето на рбетниот мозок. Основни морфолошки карактеристики:

• Должина: приближно 42–45 cm кај возрасен човек.
• Облик: издолжен, цилиндричен, малку сплескан во предно-задна насока.
• Тежина: приближно 30–35 g.
• Горен крај: продолжува во продолжениот мозок (Medulla oblongata).
• Долен крај: завршува со конусно проширување наречено Conus medullaris.

Под Conus medullaris се наоѓаат нервни коренчиња кои се спуштаат низ 'рбетниот канал и ја формираат структурата наречена Cauda equina (коњска опашка).

2.1. Задебелувања на рбетниот мозок

На рбетниот мозок се забележуваат две карактеристични задебелувања:

1. Вратна задебеленост – Intumescentia cervicalis

Се наоѓа во вратниот регион и претставува место од каде што излегуваат нервите кои го инервираат рамениот појас и горните екстремитети.

2. Слабинско-крсна задебеленост – Intumescentia lumbosacralis

Се наоѓа во долниот дел на рбетниот мозок и е поврзана со инервацијата на карличниот појас и долните екстремитети. Овие задебелувања се резултат на зголемениот број неврони потребни за контролирање на сложените моторни и сензитивни функции на екстремитетите.

3. Сегментална градба на рбетниот мозок

Рбетниот мозок е поделен на 31 сегмент. Секој сегмент е поврзан со еден пар спинални нерви.

Секој сегмент дава по еден пар спинални нерви – десен и лев. Важно е да се разликуваат сегментите на рбетниот мозок од пршлените на 'рбетниот столб. Поради различниот раст на овие структури, сегментите не се наоѓаат секогаш на исто ниво со истоимените пршлени. Секој сегмент е функционално поврзан со одредени делови од телото преку сензитивни и моторни нервни влакна.

4. Надворешна морфологија на рбетниот мозок

На површината на рбетниот мозок се забележуваат неколку надолжни бразди и пукнатини. Најзначајни се:

• Fissura mediana anterior – предна средишна пукнатина.
• Sulcus medianus posterior – задна средишна бразда.
• Sulcus anterolateralis – предно-странична бразда, поврзана со излегувањето на предните коренчиња.

Sulcus posterolateralis – задно-странична бразда, поврзана со влегувањето на задните коренчиња.

Од секој сегмент излегуваат предни и задни нервни коренчиња.

4.1. Преден корен – Radix anterior

Предниот корен содржи претежно моторни (еферентни) нервни влакна. Нивната функција е да ги пренесуваат нервните импулси од рбетниот мозок кон ефекторните органи:

• Скелетни мускули.
• Мазна мускулатура.
• Срцев мускул (преку автономните патишта).

Моторните неврони чии аксони излегуваат преку предните коренчиња се наоѓаат во предните рогови на сивата маса, додека автономните преганглионски неврони се наоѓаат во соодветните автономни региони.

4.2. Заден корен – Radix posterior

Задниот корен содржи сензитивни (аферентни) нервни влакна. Тие пренесуваат информации од периферните рецептори кон рбетниот мозок, како што се:

• Допир.
• Притисок.
• Болка.
• Температура.
• Вибрации.
• Положба и движење на зглобовите и мускулите.

На задниот корен се наоѓа спиналниот ганглион (Ganglion spinale), кој ги содржи телата на сензитивните псевдоуниполарни неврони.

4.3. Спинален нерв – Nervus spinalis

Предниот и задниот корен се спојуваат и формираат мешан спинален нерв. Спиналниот нерв содржи и сензитивни и моторни влакна. Тоа значи дека преку истиот нерв се пренесуваат информации од периферијата кон ЦНС и моторни команди од ЦНС кон периферијата.

5. Внатрешна градба на рбетниот мозок

На попречен пресек на рбетниот мозок се разликуваат две основни компоненти:

• Сива маса (Substantia grisea).
• Бела маса (Substantia alba).

5.1. Сива маса – Substantia grisea

Сивата маса се наоѓа централно и на попречен пресек има форма на латинската буква H или форма на пеперутка. Таа е составена од:

• Тела на нервни клетки (неврони).
• Дендритски продолжетоци.
• Почетни делови на аксоните.
• Синапси.
• Невроглијални клетки.
• Нервни влакна, претежно немиелинизирани.

Сивата маса претставува главен центар за обработка и интеграција на нервните информации на ниво на рбетниот мозок. Се дели на три основни групи на рогови:

А. Предни рогови – Cornua anteriora

Се наоѓаат во предниот дел на сивата маса. Во нив се наоѓаат телата на моторните неврони кои ги инервираат скелетните мускули. Овие неврони се нарекуваат долни моторни неврони. Нивните аксони преку предните коренчиња го напуштаат рбетниот мозок и стигнуваат до скелетните мускули. Моторните неврони може да се поделат на:

• Алфа-моторни неврони – ги инервираат екстрафузалните мускулни влакна и предизвикуваат мускулна контракција.
• Гама-моторни неврони – ги инервираат интрафузалните мускулни влакна во мускулните вретена и учествуваат во регулирањето на мускулниот тонус и чувствителноста на истегнување.

Б. Задни рогови – Cornua posteriora

Се наоѓаат во задниот дел на сивата маса. Во нив завршуваат голем број сензитивни нервни влакна кои влегуваат преку задните коренчиња. Задните рогови имаат значајна улога во обработката на:

• Болни дразби.
• Температурни дразби.
• Допир.
• Други сензитивни информации.

Тука се наоѓаат интерневрони и неврони кои ги пренесуваат сензитивните информации кон повисоките центри во мозокот.

В. Странични рогови – Cornua lateralia

Страничните рогови се најизразени во одредени сегменти на рбетниот мозок. Тие содржат неврони поврзани со автономниот нервен систем. Особено се изразени во сегментите T1–L2, каде што се наоѓаат преганглионските симпатички неврони. Во сегментите S2–S4 се наоѓаат преганглионски парасимпатички неврони во сивата маса, иако тие не формираат типично изразени странични рогови како во торакалниот регион.

5.2. Централен канал – Canalis centralis

Во средишниот дел на сивата маса се наоѓа централен канал. Тој претставува тесен канал исполнет со цереброспинална течност (ликвор) и е обложен со епендимни клетки. Централниот канал е анатомски поврзан со системот на мозочните комори.

5.3. Бела маса – Substantia alba

Белата маса се наоѓа периферно, околу сивата маса. Нејзината бела боја се должи на присуството на миелинска обвивка околу нервните влакна. Таа е составена претежно од миелинизирани аксони кои формираат нервни патишта. Белата маса е поделена на три основни врвци:

• Преден врвец – Funiculus anterior.
• Страничен врвец – Funiculus lateralis.
• Заден врвец – Funiculus posterior.

Овие врвци содржат нервни патишта кои ја поврзуваат периферијата со мозокот и различните сегменти на рбетниот мозок меѓусебно.

6. Нервни патишта на рбетниот мозок

Нервните патишта претставуваат организирани групи нервни влакна кои пренесуваат специфични информации. Тие се поделени на:

• Асцендентни (восходни) патишта.
• Десцендентни (нисходни) патишта.

6.1. Асцендентни патишта

Асцендентните патишта пренесуваат сензитивни информации од периферните рецептори кон мозокот. Најзначајни се:

1. Fasciculus gracilis и Fasciculus cuneatus

Овие патишта се дел од задните столбови и пренесуваат:

• Фина дискриминативна осетливост.
• Вибрации.
• Свесна проприоцепција.
• Прецизно препознавање на допир.

Fasciculus gracilis пренесува информации од долниот дел на телото, додека Fasciculus cuneatus пренесува информации од горниот дел на телото и е присутен над приближно T6. Овие влакна се искачуваат во истата страна на рбетниот мозок и се вкрстуваат во продолжениот мозок.

2. Tractus spinothalamicus

Овој пат е дел од антеролатералниот систем и пренесува:

• Болка.
• Температура.
• Груб допир и притисок.

Првите сензитивни неврони се наоѓаат во спиналните ганглии. Нивните аксони влегуваат во задниот рог, каде што стапуваат во синапса со вторите неврони. Аксоните на вторите неврони се вкрстуваат преку предната бела комисура и продолжуваат кон таламусот.

3. Tractus spinocerebellaris

Овие патишта пренесуваат информации за несвесната проприоцепција кон малиот мозок. Имаат значајна улога во координацијата на движењата, одржувањето на рамнотежата и контролата на мускулниот тонус.

6.2. Десцендентни патишта

Десцендентните патишта пренесуваат моторни команди од мозокот кон рбетниот мозок. Најважни се:

1. Tractus corticospinalis

Овој пат е главниот пат за волева контрола на скелетните мускули. Потекнува од моторните и други кортикални области на мозокот. Се дели на:

• Латерален кортикоспинален пат – Tractus corticospinalis lateralis.
• Преден кортикоспинален пат – Tractus corticospinalis anterior.

Латералниот кортикоспинален пат е особено важен за прецизни и фини движења на екстремитетите.

2. Tractus vestibulospinalis

Учествува во одржувањето на рамнотежата и постуралната стабилност.

3. Tractus reticulospinalis

Учествува во регулирањето на мускулниот тонус, држењето на телото и автоматизираните движења.

4. Tractus rubrospinalis

Има улога во моторната регулација, особено во контролата на движењата на екстремитетите.

7. Физиологија на рбетниот мозок

Физиологијата на рбетниот мозок се однесува на механизмите преку кои тој ги прима, обработува и пренесува нервните информации. За правилно разбирање на неговата функција, потребно е да се познаваат основните физиолошки својства на невроните.

7.1. Нервен импулс и акционен потенцијал

Нервните клетки комуницираат преку електрични и хемиски сигнали. Во мирување, невронот има мембрански потенцијал кој обично изнесува околу -70 mV, иако вредноста варира зависно од типот на невронот. Кога стимулот ќе достигне праг на надразнување, се создава акционен потенцијал.

Акциониот потенцијал се одвива во неколку фази:

• Мирување – мембраната има негативен потенцијал во однос на надворешната средина.
• Деполаризација – се отвораат напонски зависните натриумови канали и Na⁺ навлегува во клетката.
• Реполаризација – се инактивираат натриумовите канали и се отвораат калиумовите канали, преку кои K⁺ излегува од клетката.
• Хиперполаризација – мембранскиот потенцијал краткотрајно станува понегативен од потенцијалот во мирување.
• Враќање во мирување – мембраната ја обновува почетната електрична состојба.

Кај миелинизираните нервни влакна, импулсот се пренесува со скоковита (салтаторна) спроводливост од еден Ранвиеов јазол до друг. Овој механизам овозможува побрзо пренесување на нервните импулси.

7.2. Синаптичко пренесување

Синапсата е функционална врска помеѓу два неврони или помеѓу неврон и ефекторна клетка. Во рбетниот мозок се среќаваат бројни синапси кои овозможуваат пренос и интеграција на информациите. Преносот во хемиската синапса се одвива во следните фази:

• Акциониот потенцијал пристигнува на пресинаптичкиот завршеток.
• Се отвораат калциумовите канали.
• Ca²⁺ навлегува во пресинаптичкиот завршеток.
• Се ослободува невротрансмитер во синаптичката пукнатина.
• Невротрансмитерот се врзува за рецепторите на постсинаптичката мембрана.
• Се создава постсинаптички одговор.

Најзначајни невротрансмитери во рбетниот мозок се:

• Глутамат – главен ексцитаторен невротрансмитер.
• ГАБА – главен инхибиторен невротрансмитер во многу региони.
• Глицин – значаен инхибиторен невротрансмитер, особено во рбетниот мозок.
• Ацетилхолин – важен за нервно-мускулната трансмисија и автономниот нервен систем.

8. Рефлексна функција на рбетниот мозок

Една од најважните функции на рбетниот мозок е рефлексната активност. Рефлекс претставува брза, автоматизирана и стереотипна реакција на организмот на одредена дразба. Рефлексите овозможуваат заштита на организмот и одржување на нормалната функција на мускулите и внатрешните органи.

8.1. Рефлексен лак – Arcus reflexus

Рефлексниот лак е анатомско-функционална основа на рефлексот. Се состои од пет основни елементи:

• Рецептор – ја прима дразбата.
• Аферентен неврон – го пренесува импулсот кон рбетниот мозок.
• Рефлексен центар – ја обработува информацијата во сивата маса.
• Еферентен неврон – ја пренесува моторната команда.
• Ефектор – мускул или жлезда што го извршува одговорот.

8.2. Поделба на рефлексите

Според бројот на синапси, рефлексите се делат на:

Моносинаптички рефлекси - имаат една синапса помеѓу сензитивниот и моторниот неврон. Најпознат пример е рефлексот на истегнување, односно миотатичкиот рефлекс.

Полисинаптички рефлекси - содржат еден или повеќе интерневрони помеѓу аферентниот и еферентниот неврон. Пример е флексорниот рефлекс при болна дразба.

8.3. Рефлекс на истегнување – миотатички рефлекс

Овој рефлекс се активира кога мускулот ќе биде пасивно истегнат. Рецептори се мускулните вретена, кои ја регистрираат промената на должината на мускулот и брзината на истегнување. Кога мускулот се истегнува:

• Се активираат рецепторите во мускулното вретено.
• Сензитивните влакна од групата Ia го пренесуваат импулсот кон рбетниот мозок.
• Се активира алфа-моторниот неврон.
• Мускулот се контрахира.
• Се спротивставува на претераното истегнување.

Пример е пателарниот рефлекс (коленски рефлекс).

При удар со рефлексниот чекан врз пателарната тетива се истегнува четириглавиот мускул на бутот. Како одговор се јавува контракција на квадрицепсот и екстензија во коленскиот зглоб. Рефлексот главно се интегрира преку сегментите L2–L4, особено L4.

8.4. Флексорен рефлекс

Флексорниот рефлекс претставува заштитен рефлекс кој се јавува при болна дразба. На пример, при допирање жежок предмет, рецепторите за болка испраќаат импулси кон рбетниот мозок. Потоа се активираат флексорните мускули, а се инхибираат екстензорните мускули на истата страна. Како резултат, екстремитетот се повлекува од изворот на болка. Овој рефлекс е полисинаптички.

8.5. Вкрстен екстензорен рефлекс

При повлекување на еден екстремитет од болна дразба, истовремено може да се активира екстензорната мускулатура на спротивниот екстремитет. Овој механизам се нарекува вкрстен екстензорен рефлекс. Неговата функција е одржување на рамнотежата и стабилноста на телото при повлекување на екстремитетот.

9. Контрола на мускулниот тонус и движењата

Рбетниот мозок има значајна улога во контролата на мускулниот тонус. Мускулниот тонус претставува постојана, ниска состојба на напнатост на скелетните мускули во мирување. Тој е резултат на сложената интеракција помеѓу:

• Мускулните вретена.
• Гама-моторните неврони.
• Алфа-моторните неврони.
• Интерневроните.
• Нисходните моторни патишта од мозокот.

Мускулните вретена регистрираат промени во должината на мускулот, додека Голџиевите тетивни органи регистрираат напнатост во тетивата. Овие рецептори испраќаат информации до ЦНС и учествуваат во регулацијата на мускулната активност.

9.1. Алфа-гама коактивација

При волево движење се активираат и алфа- и гама-моторните неврони. Алфа-моторните неврони ги контрахираат екстрафузалните мускулни влакна, додека гама-моторните неврони ја одржуваат чувствителноста на мускулните вретена за време на мускулната контракција. Овој механизам овозможува постојана сензитивна повратна информација за состојбата на мускулот.

10. Автономна функција на рбетниот мозок

Рбетниот мозок не учествува само во контролата на скелетните мускули, туку и во регулирањето на функциите на внатрешните органи. Тој содржи центри и неврони поврзани со симпатичкиот и парасимпатичкиот нервен систем.

10.1. Симпатички нервен систем

Симпатичките преганглионски неврони се наоѓаат во интермедиолатералната клеточна колона на сегментите T1–L2. Симпатичкиот нервен систем е активен при стрес, физички напор и опасност. Неговите ефекти вклучуваат:

• Забрзување на срцевата работа.
• Проширување на бронхиите.
• Проширување на зениците.
• Намалување на гастроинтестиналната подвижност.
• Зголемување на потењето.
• Прераспределба на крвотокот кон скелетните мускули.

10.2. Парасимпатички нервен систем

Сакралните парасимпатички преганглионски неврони се наоѓаат во сегментите S2–S4.

Парасимпатичкиот систем е поврзан со одржувањето на функциите на организмот во мирување. Неговите функции вклучуваат:

• Контрола на мокрењето.
• Регулација на дефекацијата.
• Учествување во сексуалните реакции.
• Регулација на функцијата на карличните органи.

11. Обвивки на рбетниот мозок – Meninges spinales

Рбетниот мозок е обвиткан со три заштитни мембрани наречени менинги. Тие се:

• Тврда мозочна обвивка – Dura mater.
• Пајакова мозочна обвивка – Arachnoidea mater.
• Мека мозочна обвивка – Pia mater.

11.1. Dura mater

Претставува најнадворешна и најцврста обвивка. Ја штити нервната структура од механички повреди. Меѓу неа и ѕидот на 'рбетниот канал се наоѓа епидуралниот простор. Епидуралниот простор содржи масно ткиво, сврзно ткиво и внатрешен венски плексус.

11.2. Arachnoidea mater

Се наоѓа под тврдата мозочна обвивка. Под неа се наоѓа субарахноидалниот простор, кој е исполнет со цереброспинална течност.

11.3. Pia mater

Претставува највнатрешна, тенка и нежна обвивка која непосредно ја следи површината на рбетниот мозок. Од неа се формираат денталните лигаменти и терминалниот конец, кои учествуваат во стабилизацијата на рбетниот мозок.

12. Цереброспинална течност – Liquor cerebrospinalis

Цереброспиналната течност е бистра, безбојна течност која ги исполнува мозочните комори и субарахноидалниот простор околу мозокот и рбетниот мозок. Нејзините основни функции се:

• Механичка заштита на ЦНС.
• Амортизација на механичките удари.
• Одржување на стабилна хемиска средина.
• Транспорт на одредени хранливи и метаболички материи.
• Отстранување на метаболички продукти.

Кај возрасен човек вкупниот волумен на ликворот е приближно 150 ml.

13. Крвоснабдување на рбетниот мозок

Рбетниот мозок има богато крвоснабдување кое е неопходно за неговата нормална функција. Главните артерии се:

• Предна спинална артерија (Arteria spinalis anterior).
• Две задни спинални артерии (Arteriae spinales posteriores).

Предната спинална артерија ја снабдува со крв поголемата предна површина на рбетниот мозок, додека задните спинални артерии ги снабдуваат задните региони.

Дополнителни гранки од регионалните артерии ја засилуваат циркулацијата преку радикуларните и медуларните артерии.

Особено важна е големата предна радикуломедуларна артерија, позната како Адамкевичева артерија (Arteria radicularis magna), која најчесто се вклучува во крвоснабдувањето на долните делови на рбетниот мозок. Нарушувањето на циркулацијата може да предизвика исхемично оштетување на нервното ткиво и сериозни невролошки последици.

14. Дерматоми и миотоми

Дерматом претставува област на кожата која прима сензитивна инервација претежно од едно спинално нервно коренче.

Миотом претставува група мускули или функционално движење кое е поврзано со моторната инервација од одреден спинален сегмент.

14.1. Клинички значајни дерматоми

Сегмент        Карактеристична регија

C5                  Латерална страна на надлактицата

C6                  Палец

C7                  Среден прст

C8                  Мал прст

T4                  Ниво на брадавиците

T10                Ниво на папокот

L1                  Слабинско-препонска регија

L4                  Медијална страна на потколеницата

L5                  Дорзална страна на стапалото и палецот

S1                  Латерален раб на стапалото

S2–S4            Перинеална регија

14.2. Клинички значајни миотоми

Сегмент        Карактеристично движење

C5                  Абдукција во рамото

C6                  Флексија во лактот и екстензија на рачниот зглоб

C7                  Екстензија во лактот

C8                  Флексија на прстите

T1                  Абдукција и аддукција на прстите

L2                  Флексија во колкот

L3                  Екстензија во коленото

L4                  Дорзална флексија на стапалото

L5                  Екстензија на палецот

S1                  Плантарна флексија на стапалото

Оваа сегментална организација има големо значење во невролошкиот преглед и локализацијата на повредите на нервните коренчиња.

15. Функционална поврзаност на рбетниот мозок со мозокот

Рбетниот мозок и мозокот функционираат како единствен интегриран систем. Мозокот испраќа моторни команди кон рбетниот мозок преку десцендентните патишта, а рбетниот мозок испраќа сензитивни информации кон мозокот преку асцендентните патишта. На овој начин се овозможува:

• Свесно препознавање на допир, болка и температура.
• Контрола на волевите движења.
• Одржување на рамнотежата.
• Контрола на држењето на телото.
• Координација на мускулната активност.
• Регулација на автономните функции.

Иако многу рефлекси можат да се реализираат на ниво на рбетниот мозок, нивната активност е под влијание на повисоките центри во мозокот.

16. Клиничко значење на рбетниот мозок

Оштетувањата на рбетниот мозок може да предизвикаат сериозни нарушувања на моторните, сензитивните и автономните функции.

16.1. Повреда на рбетниот мозок

Повредата може да настане при сообраќајни несреќи, падови, спортски повреди или други механички трауми. Последиците зависат од нивото и тежината на оштетувањето. Може да се појават:

• Пареза – делумно намалување на мускулната сила.
• Парализа – губење на волевата моторна функција.
• Губење на сензитивноста.
• Нарушување на контролата на мочниот меур и цревата.
• Нарушување на сексуалната функција.
• Нарушување на автономната регулација.

16.2. Параплегија и тетраплегија

Параплегија претставува парализа на двата долни екстремитети, најчесто при оштетување на рбетниот мозок под нивото на вратниот регион.

Тетраплегија претставува нарушување на моторната функција на сите четири екстремитети, кое се јавува при оштетувања на вратниот дел на рбетниот мозок.

16.3. Спинален шок

Спиналниот шок претставува привремено губење или намалување на рефлексната активност под нивото на акутната повреда на рбетниот мозок. Може да се манифестира со:

• Мускулна млитавост.
• Отсуство на рефлекси.
• Губење на моторната функција.
• Нарушена автономна регулација.

Со текот на времето, рефлексите може постепено да се вратат, а подоцна може да се развие зголемен мускулен тонус и хиперрефлексија. Важно е спиналниот шок да не се меша со невроген шок, кој претставува хемодинамска состојба поврзана со губење на симпатичкиот тонус.

16.4. Дискус хернија

Дискус хернија претставува испакнување или пролапс на интервертебралниот дискус, при што може да дојде до компресија на нервните коренчиња или, во одредени случаи, на рбетниот мозок. Најчесто се јавува во слабинскиот и вратниот регион. Симптомите може да вклучуваат:

• Болка во грбот или вратот.
• Болка што се шири кон екстремитетите.
• Трнење.
• Намалена сензитивност.
• Мускулна слабост.
• Промени во рефлексите.

17. Најважни разлики за совладување на материјалот

Структура	Основна функција
Сива маса	Обработка и интеграција на нервни информации
Бела маса	Спроведување на нервни импулси
Преден рог	Моторна функција
Заден рог	Сензитивна обработка
Страничен рог	Автономна функција
Преден корен	Еферентни импулси
Заден корен	Аферентни импулси
Спинален ганглион	Тела на сензитивни неврони
Асцендентни патишта	Пренос кон мозокот
Десцендентни патишта	Пренос од мозокот
Мускулно вретено	Регистрација на истегнување
Голџиев тетивен орган	Регистрација на мускулна напнатост

18. Заклучок

Рбетниот мозок претставува една од најважните структури на централниот нервен систем. Неговата анатомска организација е тесно поврзана со неговите физиолошки функции. 

Сивата маса е одговорна за интеграција на нервните информации и рефлексната активност, додека белата маса овозможува спроведување на нервните импулси преку асцендентните и десцендентните патишта. Преку предните и задните коренчиња, рбетниот мозок е поврзан со периферниот нервен систем и овозможува двонасочна комуникација помеѓу централниот нервен систем и телото.

Неговите рефлексни и автономни функции се неопходни за одржување на мускулниот тонус, движењето, рамнотежата и функциите на внатрешните органи. Затоа, познавањето на анатомијата и физиологијата на рбетниот мозок е основа за разбирање на нормалното функционирање на човечкиот организам, но и за разбирање на патофизиолошките механизми при различни невролошки заболувања и повреди.