ЕЛЕКТРОЛИТИ ВО ЧОВЕКОВИОТ ОРГАНИЗАМ

1. Вовед во физиологијата на електролитите

Електролитите претставуваат хемиски супстанции што во воден раствор се дисоцираат на позитивно или негативно наелектризирани честички, наречени јони. Тие имаат суштинско значење за одржување на хомеостазата, односно на релативно стабилната внатрешна средина на организмот. Нивното присуство е неопходно за нормално функционирање на нервниот систем, скелетните и мазните мускули, срцевиот мускул, клеточните мембрани, бубрезите и бројните ензимски системи.

Во физиолошки услови, електролитите учествуваат во регулирањето на распределбата на водата во организмот, осмотскиот притисок, киселинско-базната рамнотежа, создавањето и спроведувањето на нервните импулси, мускулната контракција и клеточниот метаболизам.

Од особено значење за студентите по специјална едукација и рехабилитација е разбирањето на врската меѓу електролитната рамнотежа и функционирањето на нервниот и мускулниот систем. Нарушувањата на концентрацијата на електролитите можат да предизвикаат замор, мускулна слабост, грчеви, нарушувања на свеста, промени во однесувањето и намалена способност за учество во секојдневните и рехабилитациските активности.

Иако електролитните нарушувања не се специфични за лицата со попреченост, нивното препознавање е важно во работата со деца и возрасни лица кои имаат тешкотии во комуникацијата, ограничена способност за самостојно изразување на потребите или придружни невролошки и моторни нарушувања.

2. Основни поими и поделба на електролитите

Електролитите во организмот се присутни во различни телесни течности: крвната плазма, интерстицијалната течност, интрацелуларната течност, лимфата и другите биолошки течности.

Според електричниот полнеж, тие се поделени на две основни групи.

Катјони се позитивно наелектризирани јони. Најзначајни се: Натриум (Na⁺), Калиум (K⁺), Калциум (Ca²⁺), Магнезиум (Mg²⁺).

Анјони се негативно наелектризирани јони. Најзначајни се: Хлориди (Cl⁻), Бикарбонати (HCO₃⁻), 

Фосфати (на пр., HPO₄²⁻), Протеински анјони и органски анјони.

Електричната неутралност на телесните течности се одржува преку рамнотежата на позитивните и негативните полнежи. Тоа не значи дека концентрациите на сите поединечни јони се еднакви, туку дека вкупниот електричен полнеж во одреден волумен течност е приближно неутрален.

Концентрацијата на електролитите најчесто се изразува во милимоли на литар (mmol/L). За јони со едновалентен полнеж, како Na⁺ и K⁺, вредностите изразени во mmol/L бројчено се еднакви на вредностите во mEq/L. Кај двовалентните јони, како Ca²⁺ и Mg²⁺, овие вредности се разликуваат.

2.1. Екстрацелуларна и интрацелуларна распределба

Телесната вода се дели на два главни оддели:

• Интрацелуларна течност – течноста што се наоѓа во внатрешноста на клетките.
• Екстрацелуларна течност – течноста надвор од клетките, која ги опфаќа интерстицијалната течност и крвната плазма.

Кај возрасен човек со просечна телесна градба, вкупната телесна вода често изнесува околу 50–60% од телесната маса, но вредноста зависи од возраста, полот, уделот на масното ткиво и други фактори. Кај новороденчињата уделот на водата е поголем, додека со стареењето често се намалува. Приближно две третини од вкупната телесна вода се наоѓаат интрацелуларно, а една третина екстрацелуларно. Распределба на телесната вода: Интрацелуларна течност ≈ ⅔ со главен катјон: калиум (K⁺). Екстрацелуларна течност ≈ ⅓ со главен катјон: натриум (Na⁺).

Распределбата на електролитите не е еднаква во двата оддели. Во екстрацелуларната течност доминира натриумот, додека во интрацелуларната течност доминира калиумот. Оваа разлика е неопходна за создавање на мембранскиот потенцијал и за нормално функционирање на клетките.

Клеточната мембрана селективно пропушта различни јони. Натриум-калиумовата пумпа (Na⁺/K⁺-ATPаза), користејќи енергија од АТП, пренесува три натриумови јони надвор од клетката и два калиумови јони во клетката во текот на еден циклус. На тој начин се одржуваат концентрационите градиенти што се основа за нормалната електрична активност на клетките.

3. Физиолошки функции на електролитите

Електролитите имаат повеќе меѓусебно поврзани функции.

3.1. Одржување на осмотскиот притисок и распределбата на водата

Осмозата претставува движење на водата низ селективно пропустлива мембрана кон страната со поголема ефективна концентрација на растворени честички. Осмотскиот притисок зависи од бројот на растворените честички, а не само од нивната маса.

Натриумот и неговите придружни анјони се главни фактори што ја определуваат осмолалноста на екстрацелуларната течност. Поради тоа, промените на концентрацијата на натриумот имаат важни последици за движењето на водата меѓу клетките и нивната околина.

Ако екстрацелуларната течност стане хипертонична, водата излегува од клетките и тие се намалуваат. Ако стане хипотонична, водата навлегува во клетките и тие отекуваат. Овие промени се особено значајни во мозочното ткиво, каде што брзите промени во волуменот на клетките можат да предизвикаат сериозни невролошки последици.

3.2. Создавање и спроведување на нервните импулси

Нервните клетки комуницираат преку електрични и хемиски сигнали. Разликите во концентрацијата на натриумот и калиумот од двете страни на клеточната мембрана овозможуваат создавање на мембрански потенцијал.

Кога невронот ќе достигне праг на возбудување, се отвораат напонски зависни натриумови канали и натриумот брзо навлегува во клетката. Ова предизвикува деполаризација. Потоа се активираат калиумовите канали, преку кои калиумот излегува од клетката, овозможувајќи реполаризација.

Овој процес е основа на акцискиот потенцијал, преку кој нервниот систем пренесува информации до мускулите и другите ефекторни органи.

Калциумот, пак, е неопходен за ослободување на невротрансмитерите од нервните завршетоци. На тој начин, различни електролити имаат специфични, но меѓусебно зависни улоги во нервната комуникација.

3.3. Мускулна контракција

Мускулната контракција зависи од координираната активност на нервниот систем, јонските канали, калциумот и контрактилните протеини.

Кај скелетните мускули, нервниот импулс предизвикува ослободување на ацетилхолин на невромускулната спојка. Се создава мускулен акциски потенцијал, кој предизвикува ослободување на калциум од саркоплазматскиот ретикулум. Калциумот се врзува за тропонинот, овозможувајќи интеракција меѓу актинските и миозинските филаменти и создавање сила.

Натриумот и калиумот се неопходни за електричната возбудливост на мускулните клетки, а магнезиумот учествува во ензимските реакции и метаболизмот на АТП.

Нарушувањата на електролитната рамнотежа може да предизвикаат намалена мускулна сила, грчеви, тремор, замор или, во потешки случаи, парализа.

3.4. Одржување на киселинско-базната рамнотежа

Нормалното функционирање на клетките зависи од одржувањето на pH-вредноста на крвта во тесни граници, приближно 7,35–7,45. Во регулирањето на киселинско-базната рамнотежа учествуваат:

• Бикарбонатниот пуферски систем.
• Протеинските пуфери, вклучувајќи го хемоглобинот.
• Фосфатниот пуферски систем.
• Белите дробови, преку регулирање на излачувањето на јаглеродниот диоксид.
• Бубрезите, преку излачување на киселини и регулирање на бикарбонатите.

Нарушувањата на киселинско-базната рамнотежа често се поврзани со промените на калиумот, хлорот и бикарбонатите. Затоа, електролитите и pH-вредноста треба да се разгледуваат како меѓусебно поврзани физиолошки системи.

3.5. Учество во ензимските и метаболичките процеси

Многу ензими зависат од присуството на одредени јони. Магнезиумот е неопходен кофактор во бројни реакции поврзани со АТП, синтезата на протеини и нуклеински киселини. Фосфатите учествуваат во енергетскиот метаболизам, додека калциумот има улога и како интрацелуларен сигнален молекул. Електролитите, според тоа, не се само супстанции што ја одржуваат водната рамнотежа, туку и активни регулатори на клеточната функција.

4. Натриум (Na⁺)

Натриумот е главниот катјон на екстрацелуларната течност. Референтен опсег во серум кај возрасни: приближно 135–145 mmol/L, зависно од лабораторијата. Натриумот има клучна улога во одржувањето на осмолалноста на екстрацелуларната течност, распределбата на водата, крвниот волумен и крвниот притисок. Тој е важен и за создавањето на акцискиот потенцијал во нервните и мускулните клетки.

4.1. Физиолошки функции на натриумот

Главните функции на натриумот се:

• Регулација на водната рамнотежа. Натриумот и неговите придружни анјони се главни определувачи на осмотските својства на екстрацелуларната течност.
• Одржување на циркулирачкиот волумен. Вкупната количина на натриум во организмот значително влијае врз екстрацелуларниот волумен и артерискиот притисок.
• Нервна спроводливост. Влегувањето на Na⁺ низ напонски зависните канали е клучно за деполаризацијата на нервните клетки.
• Транспорт низ клеточните мембрани. Натриумовиот градиент овозможува секундарен активен транспорт на гликоза, аминокиселини и други супстанции.
• Одржување на хомеостазата. Преку бубрезите, хормоните и механизмите за жед, организмот ја регулира концентрацијата и вкупната количина на натриум и вода.

4.2. Регулација на натриумот

Натриумовата рамнотежа се регулира главно преку бубрезите. Поголемиот дел од филтрираниот натриум повторно се апсорбира во бубрежните тубули. Важни регулаторни механизми се:

• Ренин-ангиотензин-алдостеронскиот систем (RAAS) – се активира при намалена бубрежна перфузија, намалена испорака на натриум хлорид до одредени делови од нефронот или симпатичка стимулација. Алдостеронот ја зголемува реапсорпцијата на натриумот во дисталните делови на нефронот и истовремено го поттикнува излачувањето на калиумот.
• Антидиуретски хормон (ADH, вазопресин) – го зголемува задржувањето на водата во бубрезите. Неговото дејство е особено важно за регулирање на концентрацијата на натриумот во крвта.
• Жед – го зголемува внесувањето вода кога се зголемува осмолалноста или кога се активираат одредени механизми поврзани со намален ефективен циркулирачки волумен.
• Натриуретични пептиди – придонесуваат за зголемено излачување на натриум и вода во определени физиолошки услови.

Важно е да се разликува концентрацијата на натриумот во серумот од вкупната количина натриум во телото. Серумскиот натриум првенствено ја одразува рамнотежата меѓу натриумот и водата, а не само количеството внесена сол.

4.3. Хипонатремија

Хипонатремија е состојба при која концентрацијата на натриум во серумот е пониска од 135 mmol/L. Можни причини се:

• Прекумерно задржување на вода.
• Губење натриум преку повраќање, дијареја или одредени бубрежни нарушувања.
• Употреба на одредени диуретици.
• Синдром на несоодветно лачење на антидиуретски хормон (SIADH).
• Срцева слабост, цироза и некои други состојби поврзани со нарушен ефективен циркулирачки волумен.
• Прекумерен внес на вода во однос на способноста на организмот да ја излачи.

Симптомите зависат од степенот, брзината на настанување и причината за нарушувањето. Може да се појават главоболка, гадење, нарушена концентрација, летаргија, конфузија, грчеви и намалено ниво на свест. Тешката или брзо настаната хипонатремија може да предизвика мозочен едем и да биде животозагрозувачка.

4.4. Хипернатремија

Хипернатремија е состојба при која серумскиот натриум е повисок од 145 mmol/L. Најчесто настанува поради недостиг на вода во однос на натриумот, на пример при недоволен внес на течности, зголемени загуби преку кожата и дишењето, осмотска диуреза или нарушена секреција или дејство на ADH. Поретко, може да биде предизвикана од прекумерен внес на натриум.

Можни симптоми се интензивна жед, слабост, раздразливост, нарушување на свеста, мускулни грчеви и невролошки симптоми. Ризикот е особено значаен кај доенчиња, постари лица и лица кои не можат самостојно да побараат или да земат вода.

Корекцијата на изразените нарушувања на натриумот мора да биде медицински контролирана. Пребрзото намалување на натриумот при хронична хипернатремија може да предизвика мозочен едем, додека пребрзата корекција на хронична хипонатремија може да доведе до осмотска демиелинизација.

5. Калиум (K⁺)

Калиумот е главниот катјон на интрацелуларната течност. Референтен опсег во серум кај возрасни: приближно 3,5–5,0 mmol/L; точните граници зависат од лабораторијата. Калиумот е неопходен за одржување на мембранскиот потенцијал, нормалната нервна спроводливост, мускулната контракција и електричната активност на срцето.

5.1. Распределба и физиолошки функции

Околу 98% од вкупниот калиум во организмот се наоѓа во клетките, а само мал дел се наоѓа во екстрацелуларната течност. Поради оваа нерамномерна распределба, дури и релативно мали промени на концентрацијата на калиумот во серумот можат да имаат значајни физиолошки последици. Калиумот има неколку основни функции:

• Учествува во создавањето и одржувањето на мембранскиот потенцијал во мирување.
• Го регулира прагот на возбудување на нервните и мускулните клетки.
• Овозможува нормална работа на скелетната мускулатура.
• Учествува во регулирањето на срцевиот ритам.
• Придонесува за одржување на интрацелуларната осмолалност.
• Учествува во киселинско-базната рамнотежа и клеточниот метаболизам.

5.2. Регулација на калиумот

Бубрезите се главниот орган за долгорочно регулирање на калиумовата рамнотежа. Излачувањето на калиумот се приспособува во зависност од неговиот внес, концентрацијата во плазмата, алдостеронот и функционирањето на нефронот. Калиумот може брзо да се преместува меѓу екстрацелуларната и интрацелуларната течност. Инсулинот и β₂-адренергичната стимулација го поттикнуваат неговото навлегување во клетките. Алкалемијата може да придонесе за преместување на калиумот во клетките, но ефектот на промените на pH не е секогаш предвидлив и зависи од причината на нарушувањето. Овие механизми објаснуваат зошто концентрацијата на калиумот во крвта не ја покажува секогаш целосно вкупната количина калиум во организмот.

5.3. Хипокалемија

Хипокалемија е состојба при која концентрацијата на калиумот во серумот е пониска од 3,5 mmol/L. Причини можат да бидат:

• Продолжено повраќање или дијареја.
• Употреба на одредени диуретици.
• Недоволен внес во комбинација со други фактори.
• Зголемено бубрежно губење на калиум.
• Преместување на калиумот од екстрацелуларната во интрацелуларната течност.
• Одредени хормонални и метаболички нарушувања.

Клиничките манифестации вклучуваат мускулна слабост, замор, грчеви, запек, намалени рефлекси и нарушувања на срцевиот ритам. При тешка хипокалемија може да се развие изразена мускулна слабост, па дури и парализа.

5.4. Хиперкалемија

Хиперкалемија е состојба при која серумскиот калиум е повисок од горната референтна граница, која често е околу 5,0–5,5 mmol/L, зависно од лабораторијата и клиничкиот контекст. Можни причини се:

• Намалена бубрежна функција.
• Лекови што го намалуваат излачувањето на калиумот, вклучувајќи некои RAAS-инхибитори и калиум-задржувачки диуретици.
• Зголемено ослободување калиум од клетките при одредени ткивни оштетувања.
• Метаболички нарушувања.
• Прекумерен внес на калиум во присуство на нарушено бубрежно излачување.

Хиперкалемијата може да предизвика мускулна слабост, парестезии и опасни нарушувања на срцевиот ритам. Понекогаш е асимптоматска и се открива само со лабораториска анализа. При земање крв, хемолизата може лажно да ја зголеми измерената концентрација на калиумот. Ова се нарекува псевдохиперкалемија и понекогаш бара повторување на анализата, но резултатот не смее да се игнорира кога постои сомневање за вистинска хиперкалемија.

Клиничко значење: изразените нарушувања на калиумот можат да бидат итни состојби, бидејќи можат да предизвикаат аритмии и ненадејни компликации. При сомневање за сериозно нарушување потребни се медицинска проценка и, според состојбата, електрокардиограм (ЕКГ).

6. Калциум (Ca²⁺)

Калциумот е основен минерал за коските, мускулите и нервната функција. Вкупен калциум во серум кај возрасни: често околу 2,15–2,55 mmol/L, со зависност од лабораторијата. Калциумот е неопходен за минерализација на коските и забите, невромускулната спроводливост, мускулната контракција, коагулацијата на крвта и интрацелуларната сигнализација.

6.1. Распределба и физиолошки функции

Најголемиот дел од калциумот во организмот се наоѓа во коските и забите. Само мал дел се наоѓа во телесните течности и меките ткива, но токму тој дел е неопходен за голем број физиолошки процеси. Во крвта калциумот се наоѓа во три форми:

• Јонизиран калциум – биолошки активната форма.
• Калциум врзан за протеини, особено албумин.
• Калциум комплексно врзан за мали анјони.

Калциумот учествува во:

• Контракцијата на скелетните и мазните мускули и на срцевиот мускул.
• Ослободувањето на невротрансмитери од нервните завршетоци.
• Активирањето на процесите на коагулација на крвта.
• Интрацелуларната сигнализација.
• Изградбата и одржувањето на коскеното ткиво.
• Регулацијата на активноста на различни ензими.

6.2. Регулација на калциумот

Концентрацијата на калциумот се регулира преку координирано дејство на паратироидниот хормон (PTH), активната форма на витаминот D и, во определени услови, калцитонинот.

Паратироидниот хормон (PTH) се лачи од паратироидните жлезди при намалување на концентрацијата на јонизираниот калциум. Тој ја зголемува реапсорпцијата на калциумот во бубрезите, го стимулира создавањето на активниот витамин D и, преку дејство врз коските и индиректно врз цревната апсорпција, придонесува за зголемување на калциумот во крвта. Истовремено, го зголемува бубрежното излачување на фосфатите.

Витаминот D, во својата активна форма калцитриол, ја зголемува апсорпцијата на калциумот и фосфатите во тенкото црево и е важен за нормална минерализација на коските.

6.3. Хипокалцемија

Хипокалцемија е намалена концентрација на калциумот во крвта. При проценката е важно да се разликува вкупниот од јонизираниот калциум, бидејќи намалениот албумин може да го намали вкупниот калциум без значително намалување на биолошки активната форма. Причини можат да бидат:

• Недостиг на витамин D.
• Хипопаратироидизам.
• Хронично бубрежно заболување.
• Недостиг на магнезиум.
• Одредени нарушувања на апсорпцијата и метаболизмот.

Симптомите може да вклучуваат пецкање околу устата и во прстите, мускулни грчеви, тетанија, зголемена невромускулна возбудливост и, во тешки случаи, грчеви или срцеви аритмии.

6.4. Хиперкалцемија

Хиперкалцемија е зголемена концентрација на калциумот во крвта. Најчести причини се примарен хиперпаратироидизам и малигни заболувања, иако постојат и други причини, вклучувајќи одредени лекови и прекумерен внес на витамин D. Можните манифестации се:

• Мускулна слабост.
• Замор и намалена концентрација.
• Запек, гадење и намален апетит.
• Зголемена жед и мокрење.
• Камења во бубрезите.
• Нарушувања на срцевиот ритам при потешки состојби.

Калциумот има значајна улога во моторното функционирање и коскеното здравје. Во рехабилитациската практика, неговото значење е особено изразено кај лица со ограничена подвижност, кај кои здравјето на коските може да биде дополнително загрозено од намалено механичко оптоварување.

7. Магнезиум (Mg²⁺)

Магнезиумот е важен кофактор во стотици ензимски реакции. Референтен опсег во серум кај возрасни: приближно 0,70–1,00 mmol/L, зависно од лабораторијата. Тој е неопходен за енергетскиот метаболизам, синтезата на протеини, нормалната невромускулна функција и одржувањето на електричната стабилност на клетките.

7.1. Физиолошки функции

Магнезиумот учествува во:

• Реакциите во кои се користи АТП.
• Синтезата на ДНК, РНК и протеини.
• Регулацијата на нервно-мускулната возбудливост.
• Нормалната функција на срцевиот мускул.
• Одржувањето на коскената структура.
• Регулирањето на концентрациите на калиумот и калциумот.

Бидејќи магнезиумот е кофактор во голем број ензимски системи, неговиот недостиг може да предизвика широк спектар симптоми, кои не се ограничени само на мускулите.

7.2. Хипомагнеземија

Хипомагнеземија е намалена концентрација на магнезиумот во серумот. Може да настане при:

• Недоволен внес или нарушена апсорпција.
• Продолжена дијареја или други гастроинтестинални загуби.
• Зголемено бубрежно губење.
• Долготрајна употреба на одредени лекови, вклучувајќи некои диуретици.
• Хронична употреба на инхибитори на протонската пумпа кај подложни лица.
• Прекумерна употреба на алкохол.

Симптомите вклучуваат слабост, тремор, мускулни грчеви, зголемена невромускулна возбудливост и аритмии. Тешкиот недостиг може да биде придружен со хипокалемија и хипокалцемија, кои понекогаш тешко се коригираат додека не се надомести магнезиумот.

7.3. Хипермагнеземија

Хипермагнеземијата најчесто се јавува кај лица со нарушена бубрежна функција кои внесуваат магнезиум преку лекови, антациди или лаксативи. При значително зголемување на концентрацијата може да се појават намалени тетивни рефлекси, хипотензија, брадикардија, мускулна слабост и респираторна депресија. Кај лица со бубрежно заболување, употребата на препарати што содржат магнезиум треба да се процени од здравствен работник.

8. Хлориди (Cl⁻)

Хлоридот е главниот анјон на екстрацелуларната течност. Референтен опсег во серум кај возрасни: приближно 98–107 mmol/L. Хлоридот е важен за одржување на електричната неутралност, осмотската рамнотежа, водната распределба и киселинско-базната хомеостаза.

8.1. Физиолошки функции

Хлоридот има повеќе функции:

• Одржување на осмотскиот притисок на екстрацелуларната течност.
• Одржување на електричната неутралност во телесните течности.
• Учество во киселинско-базната рамнотежа.
• Формирање на хлороводородна киселина во желудникот.
• Учество во размената на бикарбонати и хлориди преку мембраните на еритроцитите, позната како хлориден поместувач.
• Во бубрезите, реапсорпцијата и излачувањето на хлоридите се поврзани со регулирањето на натриумот, калиумот и бикарбонатите.

8.2. Хипохлоремија и хиперхлоремија

Хипохлоремија претставува намалена концентрација на хлориди во серумот. Може да се јави при продолжено повраќање, губење на желудочна киселина, употреба на диуретици и метаболичка алкалоза.

Хиперхлоремија е зголемена концентрација на хлориди. Може да се јави при губење бикарбонати, одредени бубрежни нарушувања, дехидратација или примена на поголеми количества раствори што содржат натриум хлорид. Промените на хлоридите треба да се толкуваат заедно со натриумот, бикарбонатите, функцијата на бубрезите и клиничката состојба. Самостојната вредност на хлоридите обично не е доволна за да се утврди причината на нарушувањето.

9. Фосфати (PO₄³⁻ и други фосфатни форми)

Фосфатите се неопходни за клеточната енергија, коските и мембраните. Неоргански фосфат во серум кај возрасни: често приближно 0,80–1,45 mmol/L; референтните граници зависат од лабораторијата. Во физиолошки услови, фосфатот постои во повеќе хемиски форми, а неговата распределба зависи од pH-вредноста. Затоа не е целосно правилно да се претставува целиот неоргански фосфат само како PO₄³⁻.

9.1. Физиолошки функции

Фосфатите имаат особено значење за:

• Складирање и пренос на енергија преку АТП.
• Изградба на ДНК и РНК.
• Формирање на фосфолипидите во клеточните мембрани.
• Минерализација на коските и забите.
• Фосфорилација на протеините и регулирање на ензимската активност. 
• Одржување на интрацелуларниот пуферски систем.

9.2. Хипофосфатемија

Хипофосфатемија е намалена концентрација на фосфатите во серумот. Можни причини се:

• Недоволен внес или нарушена апсорпција.
• Зголемено бубрежно губење.
• Преместување на фосфатите во клетките, на пример при повторно започнување на исхрана кај тешко неухранети лица.
• Одредени хормонални нарушувања.
• Продолжена употреба на одредени антациди што врзуваат фосфати.

Тешката хипофосфатемија може да ја наруши продукцијата на АТП и да предизвика изразена мускулна слабост, рабдомиолиза, нарушена функција на дишната мускулатура и невролошки симптоми.

9.3. Хиперфосфатемија

Хиперфосфатемија најчесто се јавува при намалена бубрежна екскреција, но може да биде поврзана и со зголемено ослободување фосфати од клетките или со одредени ендокрини и метаболички нарушувања. Долготрајното нарушување на рамнотежата на калциумот и фосфатите може да придонесе за нарушувања на коскениот метаболизам и таложење калциум-фосфат во меките ткива, особено кај хронично бубрежно заболување.

10. Бикарбонати (HCO₃⁻) и киселинско-базна рамнотежа

Бикарбонатот е главен екстрацелуларен пуфер и има централна улога во одржувањето на pH-вредноста на крвта. Основната рамнотежа се прикажува со реакцијата:

CO2+H2O⇌H2CO3⇌H++HCO3−CO2​+H2​O⇌H2​CO3​⇌H++HCO3−​

Јаглеродниот диоксид се создава при клеточниот метаболизам и се отстранува преку белите дробови. Бубрезите го регулираат бикарбонатот и излачувањето на киселините.

Според Хендерсон-Хаселбалховата равенка, pH-вредноста на крвта зависи од односот меѓу бикарбонатот и растворениот јаглероден диоксид:

pH=6,1+log⁡[HCO3−]0,03×PaCO2pH=6,1+log0,03×PaCO2​[HCO3−​]​

Во оваа равенка, 𝑃𝑎𝐶𝑂2 е парцијалниот притисок на јаглеродниот диоксид во артериската крв, а концентрацијата на бикарбонатот се изразува во mmol/L.

Референтниот опсег за бикарбонатот во серум или за вкупниот CO₂, кој главно го претставува бикарбонатот, често е приближно 22–29 mmol/L. Кај анализата на артериските крвни гасови, референтниот опсег на пресметаниот бикарбонат може малку да се разликува.

10.1. Ацидоза и алкалоза

Ацидемија е состојба во која pH-вредноста на крвта е пониска од нормалната.

Алкалемија е состојба во која pH-вредноста на крвта е повисока од нормалната.

Ацидоза е физиолошки процес што ја намалува pH-вредноста.

Алкалоза е процес што ја зголемува pH-вредноста.

Нарушувањата може да бидат метаболички или респираторни. Организмот се обидува да ги компензира преку белите дробови или бубрезите, зависно од примарното нарушување.

На пример, губењето бикарбонати преку дијареја може да предизвика метаболичка ацидоза, додека продолженото повраќање со губење желудочна киселина може да придонесе за метаболичка алкалоза.

Овие нарушувања можат да влијаат врз срцевата работа, мускулната сила, нервната функција и метаболизмот. Нивната проценка бара интегрирано толкување на pH, 𝑃𝑎𝐶𝑂2​, бикарбонатот и клиничката состојба.

11. Водна и електролитна рамнотежа

Водната и електролитната рамнотежа претставуваат меѓусебно поврзани процеси преку кои организмот го одржува соодветниот волумен и состав на телесните течности. Овие процеси зависат од внесувањето вода и електролити, нивната распределба меѓу телесните одделенија и нивното излачување преку бубрезите, дигестивниот систем, кожата и белите дробови.

11.1. Внесување и губење вода

Водата во организмот се внесува преку пиење течности, храната и метаболичката вода што се создава при оксидацијата на хранливите материи. Се губи преку урината, столицата, потењето и испарувањето преку кожата и респираторниот систем. Приближните потреби за вода зависат од возраста, телесната маса, физичката активност, температурата на околината, исхраната, здравствената состојба и употребата на одредени лекови. Затоа, не постои една универзална количина што е оптимална за сите лица.

11.2. Улогата на бубрезите

Бубрезите се централни органи за регулирање на водната и електролитната рамнотежа. Преку филтрација на крвта и селективна реапсорпција и секреција во бубрежните тубули, тие го регулираат излачувањето на натриум, калиум, хлориди, калциум, фосфати и вода. Бубрезите исто така учествуваат во одржувањето на киселинско-базната рамнотежа преку излачување на водородни јони и реапсорпција или создавање бикарбонати. Намалената бубрежна функција може да предизвика задржување на вода, хиперкалемија, нарушувања на натриумот, фосфатите и киселинско-базната рамнотежа. Поради тоа, бубрежната функција е важен дел од проценката на секое позначајно електролитно нарушување.

11.3. Хормонална регулација

Во регулирањето на водната и електролитната рамнотежа учествуваат неколку хормони.

Овие хормони дејствуваат координирано. На пример, при намалување на циркулирачкиот волумен се активираат механизмите што го зголемуваат задржувањето натриум и вода. Наспроти тоа, при зголемен циркулирачки волумен, натриуретичните механизми придонесуваат за нивно излачување.

12. Лабораториско испитување на електролитите

Електролитната рамнотежа најчесто се проценува преку биохемиска анализа на крвта. Во зависност од клиничката состојба, се испитуваат натриум, калиум, хлориди, бикарбонати, калциум, магнезиум и фосфати.

Основни лабораториски параметри

Ориентациски референтни вредности за возрасни. Лабораториските граници може да се разликуваат.

12.1. Дополнителни испитувања

При сомневање за електролитно нарушување, лекарот може да побара и:

• Уреа и креатинин за проценка на бубрежната функција.
• Гликоза во крвта.
• Осмолалност на серумот и урината.
• Натриум и калиум во урината.
• Калциум, албумин и јонизиран калциум.
• Магнезиум и фосфати.
• Артериски или венски крвни гасови, кога постои сомневање за нарушување на киселинско-базната рамнотежа.
• Електрокардиограм при сомневање за значајно нарушување на калиумот или калциумот.

Лабораториските резултати секогаш треба да се толкуваат заедно со симптомите, медицинската историја, терапијата и физикалниот наод. Изолиран лабораториски резултат не е секогаш доволен за поставување дијагноза.

13. Електролитите и нервно-мускулното функционирање

Нервниот и мускулниот систем се особено чувствителни на промени во концентрацијата на електролитите. Ова е важно за разбирањето на физиолошките механизми што ја овозможуваат моториката, сензорната обработка, постуралната контрола и координацијата на движењата.

13.1. Мембрански потенцијал

Мембранскиот потенцијал претставува разлика во електричниот потенцијал меѓу внатрешната и надворешната страна на клеточната мембрана. Тој се создава поради различната концентрација на јоните, селективната пропустливост на мембраната и активниот транспорт на јоните.

Во мирување, внатрешноста на повеќето неврони е негативна во однос на надворешноста. Калиумот има значајна улога во создавањето на потенцијалот во мирување, додека натриумот е главен носител на брзата деполаризација во многу возбудливи клетки.

Промените на концентрацијата на калиумот надвор од клетките можат да ја изменат мембранската возбудливост. Изразените нарушувања можат да предизвикаат слабост, намалена моторна функција или абнормална електрична активност.

13.2. Невромускулна врска

Невромускулната врска е функционалното место на комуникација меѓу моторниот неврон и скелетното мускулно влакно. Кога акцискиот потенцијал ќе пристигне во нервниот завршеток, се отвораат калциумови канали. Влегувањето на калциум предизвикува ослободување ацетилхолин, кој се врзува за рецепторите на мускулната мембрана и иницира мускулен акциски потенцијал.

Потоа се ослободува калциум од саркоплазматскиот ретикулум, овозможувајќи контракција. За релаксација, калциумот активно се враќа во саркоплазматскиот ретикулум. Овој механизам покажува дека нормалната мускулна функција не зависи од еден електролит, туку од координираната активност на натриумот, калиумот, калциумот и магнезиумот.

13.3. Електролити и рефлекси

Рефлексите зависат од нормалната функција на рецепторите, сензорните неврони, интерневроните, моторните неврони и мускулите. Тешките електролитни нарушувања можат да влијаат врз рефлексната активност.

На пример, значајната хипомагнеземија и хипокалцемија можат да ја зголемат невромускулната возбудливост, додека изразената хипермагнеземија може да ги намали тетивните рефлекси.

Сепак, промената на рефлексите не е специфичен показател за одредено електролитно нарушување и мора да се толкува во рамките на целокупниот невролошки преглед.

14. Значењето на електролитите во специјалната едукација и рехабилитација

Познавањето на електролитната физиологија има практична вредност за специјалните едукатори и рехабилитаторите, бидејќи нивната работа често вклучува продолжено следење на функционалните способности, моторното однесување, учеството во активностите и промените во секојдневното функционирање. Електролитните нарушувања не можат да се дијагностицираат само врз основа на однесувањето или моторните симптоми. Сепак, физиолошкото знаење им помага на стручните лица да препознаат кога ненадејната промена во функционирањето може да укажува на здравствен проблем и кога е потребна медицинска проценка.

14.1. Деца со невроразвојни нарушувања

Кај некои деца со нарушувања на невроразвојот може да постојат дополнителни фактори што го зголемуваат ризикот од нарушена водна или електролитна рамнотежа. Тоа може да вклучува селективност во исхраната, ограничен внес на течности, тешкотии со голтањето, гастроинтестинални проблеми или употреба на лекови што влијаат врз метаболизмот и излачувањето на електролитите.

На пример, дете кое прифаќа многу ограничен број намирници може да има ризик од нутритивни недостатоци. Но, селективната исхрана сама по себе не докажува електролитно нарушување. Потребна е индивидуална проценка на исхраната, растот, симптомите и, кога е индицирано, лабораториските параметри. Кај деца кои имаат тешкотии во комуникацијата, жедта, слабоста, гадењето или главоболката можат да останат непрепознаени. Затоа е важно да се следат промените во вообичаеното однесување, нивото на активност, внесувањето течности, мокрењето и толеранцијата на физички активности.

14.2. Влијание врз моториката и рехабилитацијата

Електролитните нарушувања можат да предизвикаат симптоми што влијаат врз изведувањето на моторните задачи:

• Намалена мускулна сила.
• Замор и намалена издржливост.
• Мускулни грчеви.
• Нарушена координација.
• Тремор или парестезии.
• Намалена толеранција на физички напор.
• Нарушена будност и концентрација при потешки состојби.

Овие симптоми можат да ја намалат способноста за учество во физиотерапевтски, едукативни и други рехабилитациски активности. Ако се појават ненадејно или значително се разликуваат од вообичаеното функционално ниво, не треба автоматски да се припишат на основната попреченост.

14.3. Лица со ограничена подвижност

Кај лица со тешки моторни нарушувања, долготрајна неподвижност или зависност од туѓа помош, ризикот од дехидратација може да биде зголемен ако немаат лесен пристап до вода или не можат самостојно да ги изразат своите потреби.

Посебно внимание е потребно кај лица со дисфагија, односно нарушено голтање, бидејќи внесувањето течности може да бара приспособена конзистенција и стручно планирање. Не треба самостојно да се менува конзистенцијата на течностите без соодветна проценка на безбедноста на голтањето. Кај овие лица е важно да се следат:

• Вообичаениот внес на течности.
• Промените во уринирањето.
• Знаците на дехидратација.
• Ненадејната промена на мускулната сила или свеста.
• Толеранцијата на физичките и рехабилитациските активности.

15. Практични клинички примери

Следните примери се наменети за образовна дискусија и поврзување на физиологијата со практиката. Тие не се замена за клиничка дијагностика.

Случај 1. Дете со слабост и ограничен внес на течности

Дете на училишна возраст со тешкотии во комуникацијата одбива да пие вода во текот на денот. По неколку дена, родителите забележуваат намалено мокрење, замор и послабо учество во активностите.

Физиолошко толкување: недоволниот внес на течности може да доведе до дехидратација. Во зависност од односот меѓу загубата на вода и електролити, може да се развијат различни нарушувања на натриумот и осмолалноста.

Постапка: потребна е медицинска проценка, особено ако намаленото мокрење и слабоста се изразени. Не може да се заклучи дека детето има хипернатремија без соодветно испитување.

Случај 2. Мускулна слабост по гастроинтестинално заболување

Возрасно лице по неколкудневна дијареја се жали на замор, мускулни грчеви и намалена способност за одење.

Физиолошко толкување: преку дигестивниот систем може да се изгубат вода, калиум и бикарбонати. Можно е нарушување на волуменот на телесните течности и киселинско-базната рамнотежа.

Постапка: потребна е медицинска проценка и, зависно од тежината, лабораториско испитување. Симптомите не се доволни за да се утврди кој електролит е нарушен.

Случај 3. Ненадејно намалена моторна издржливост

Лице кое вообичаено учествува во рехабилитациски вежби одеднаш покажува изразена слабост, необичен замор и намалена способност за изведување на вообичаените движења.

Физиолошко толкување: причините може да бидат разновидни, вклучувајќи дехидратација, инфекција, несакани ефекти од лекови, анемија или електролитно нарушување.

Постапка: активноста треба да се прекине и да се побара соодветна здравствена проценка. Не е оправдано симптомите автоматски да се припишат на недостиг од калиум или магнезиум.

16. Превенција и основни принципи на одржување електролитна рамнотежа

Одржувањето на нормалната електролитна рамнотежа се заснова на соодветна исхрана, внес на течности според индивидуалните потреби, нормална бубрежна функција и регулирање на загубите преку дигестивниот систем, кожата и урината. Важни принципи се:

• Разновидна и нутритивно балансирана исхрана.
• Соодветен внес на вода, приспособен на возраста, активноста и здравствената состојба.
• Навремено препознавање на повраќање, дијареја и други состојби што предизвикуваат загуба на течности.
• Следење на лицата со зголемен ризик поради бубрежни, срцеви или ендокрини заболувања.
• Внимателно следење на лековите што влијаат врз електролитите.
• Избегнување самостојна употреба на концентрирани електролитни препарати без медицинска индикација.

Посебно е важно да се нагласи дека електролитните суплементи не се неопходни за секое лице што чувствува замор или мускулни грчеви. Овие симптоми имаат многу можни причини, а непотребниот внес на калиум, натриум, магнезиум или други препарати може да биде штетен кај одредени здравствени состојби.

17. Заклучок

Електролитите претставуваат основа за одржување на внатрешната средина на организмот. Нивното дејство е тесно поврзано со распределбата на водата, електричната активност на клеточните мембрани, мускулната контракција, нервната спроводливост и метаболичките процеси.

Најважните физиолошки принципи се:

• Натриумот е главниот катјон на екстрацелуларната течност и има централна улога во регулирањето на водната рамнотежа.
• Калиумот е главниот катјон на интрацелуларната течност и е неопходен за мембранскиот потенцијал и срцевата функција.
• Калциумот учествува во мускулната контракција, ослободувањето невротрансмитери, коагулацијата и коскената минерализација.
• Магнезиумот е кофактор во бројни ензимски реакции и е важен за нормалната невромускулна функција.
• Хлоридите учествуваат во осмотската и киселинско-базната рамнотежа.
• Фосфатите се неопходни за енергетскиот метаболизам и структурата на коските.
• Бикарбонатите се главен екстрацелуларен пуфер и учествуваат во одржувањето на pH-вредноста на крвта.
• Бубрезите, белите дробови, хормоните и механизмите за жед заеднички ја регулираат хомеостазата.

Вредностите што ги ценам кај моите соработници и соработнички: професионалноста започнува од карактерот

Почитувани колешки и колеги, драги посетители,

Во текот на мојата професионална и академска кариера, имав и се` уште имам можност да соработувам со многу луѓе од различни области, институции и професионални средини. Тоа искуство ме научи дека успешната соработка не се темели само на знаењето, академските титули, професионалните достигнувања или добрите намери. Нејзината вистинска вредност се препознава преку карактерот, односот кон обврските и начинот на кој се однесуваме едни кон други.

Постојат особини што ги ценам особено кај моите соработници и соработнички, бидејќи верувам дека токму тие се темелот на довербата, ефикасноста и долгорочните професионални односи.

1. Исполнителност – зборот да има тежина

Го ценам човекот кој преземената обврска ја сфаќа сериозно и ја реализира во договорениот рок. Исполнителноста не значи само завршување на задачата, туку и преземање одговорност за нејзиниот квалитет. Во професионалната средина, ветувањето има вредност само кога зад него стои конкретно дејствување.

2. Лојалност – доследност кон заедничките вредности

Лојалноста ја разбирам како доследност, поддршка и почитување на заедничките цели и принципи. Таа не подразбира слепо согласување, прикривање грешки или откажување од сопственото критичко мислење. Напротив, вистински лојалниот соработник знае да понуди искрена критика, да укаже на проблем и да остане коректен и кога околностите се сложени.

3. Искреност – основа за вистинска доверба

Искреноста е особина што ја ценам затоа што овозможува отворена комуникација и реално согледување на состојбите. Подобро е навремено да се слушне непријатна, но добронамерна вистина отколку да се прифати пријатна информација што ја прикрива реалноста. Во академската работа, искреноста е неразделна од научниот интегритет.

4. Експедитивност – способност работите да се придвижуваат

Ја ценам ефикасноста во постапувањето, брзата реакција и навременото преземање активности. Експедитивноста не значи избрзаност или површност, туку способност да се препознаат приоритетите, да се донесат разумни одлуки и да не се дозволи непотребното одложување да ги загрозува заедничките цели.

5. Точност – почитување на времето и договорите

Точноста е многу повеќе од пристигнување на време или испраќање документ во рок. Таа покажува дека го почитуваме времето на другите, дека сме организирани и дека можеме да бидеме предвидливи во професионалните односи. Кога роковите се реално договорени, нивното почитување е знак на одговорност и меѓусебна почит.

6. Одговорност – подготвеност да се застане зад сопствените постапки

Го ценам соработникот кој не ги префрла сопствените обврски врз другите и не бара постојано оправдувања. Одговорноста се покажува и преку признавање на грешките, преземање мерки за нивно исправување и извлекување поуки од сопственото искуство. Грешките можат да бидат дел од секоја работа; избегнувањето одговорност не треба да биде.

7. Компетентност и професионален интегритет

Добрата волја е важна, но за квалитетна соработка се потребни и знаење, вештини и подготвеност за континуирано усовршување. Особено ја ценам комбинацијата на стручност и интегритет – човек што знае што работи, ги почитува професионалните стандарди и не ги жртвува принципите заради лична корист или краткорочен успех.

8. Комуникативност и транспарентност

Квалитетната соработка бара јасна, навремена и конструктивна комуникација. Го ценам соработникот кој навреме информира за напредокот, отворено ги споделува релевантните информации и не остава простор за непотребни недоразбирања. Многу проблеми не настануваат поради недостиг на знаење, туку поради недостиг на комуникација.

9. Иницијативност – да се понуди решение, а не само да се укаже на проблемот

Особено ги почитувам луѓето кои размислуваат однапред, препознаваат можности и самостојно предлагаат подобрувања. Иницијативноста не значи дејствување без консултација, туку подготвеност да се придонесе со идеи, предлози и конкретни решенија. Таквите соработници не чекаат секогаш некој друг да го направи првиот чекор.

10. Почитување и колегијалност

Ниту една професионална титула не е оправдување за потценување на другите. Го ценам човекот кој со почит се однесува кон колегите, студентите, административниот персонал и сите што придонесуваат за заедничката работа. Вистинската професионална зрелост се препознава и во начинот на кој се однесуваме кон луѓето од кои немаме непосредна корист.

11. Доверливост – сигурност дека договореното ќе остане професионално заштитено

Доверливоста е особено важна во академските, институционалните и проектните партнерства. Таа подразбира одговорно постапување со информации, почитување на приватноста и внимателност при споделување документи, идеи и интерни договори. Довербата се гради долго, а понекогаш може да се наруши со само еден непромислен потег.

12. Правичност и непристрасност

Ја ценам способноста луѓето да ги проценуваат постапките и резултатите според јасни критериуми, а не според лични симпатии, статус или моментален интерес. Правичноста значи да се препознае вистинскиот придонес, да се почитуваат заслугите и да се применуваат исти професионални стандарди за сите.

13. Благодарност и признавање на туѓиот придонес

Соработката никогаш не е само дело на еден човек. Зад успешен проект, научен труд, настан или институционална иницијатива често стојат многу луѓе чиј придонес не е секогаш видлив. Затоа ја ценам способноста да се препознае туѓата работа, искрено да се изрази благодарност и да не се присвојуваат заслуги што им припаѓаат и на другите.

14. Флексибилност и подготвеност за компромис

Во секоја соработка постојат различни ставови, работни навики и очекувања. Го ценам човекот кој знае да сослуша, да ги преиспита сопствените позиции и да бара прифатливо решение без да ги напушти основните професионални и етички принципи. Флексибилноста е знак на зрелост, а не на слабост.

15. Емоционална зрелост и конструктивно справување со несогласувањата

Несогласувањата се природен дел од професионалниот живот. Важна е способноста тие да се решаваат со аргументи, смиреност и меѓусебна почит, без лични дисквалификации, манипулации или непотребно продлабочување на конфликтите. Ја ценам комуникацијата во која проблемот се разгледува за да се најде решение, а не за да се бара виновник.

16. Доследност – истите принципи и кога околностите се менуваат

Доследноста ја препознавам кај луѓето чии зборови, одлуки и постапки се усогласени. Не е доволно некој да се залага за одредени вредности само кога тоа му одговара. Вистинскиот карактер се покажува токму во моментите кога доследноста бара дополнителен напор или лична жртва. 

На крајот, што навистина значи квалитетна соработка?

Не очекувам луѓето со кои соработувам да бидат безгрешни. Очекувам да бидат искрени, одговорни, коректни и подготвени да учат. Не очекувам секогаш да се согласуваат со мене, туку да комуницираат аргументирано, со заемна почит и јасна свест за заедничките цели.

За мене, квалитетниот соработник не е оној што секогаш се согласува, туку оној на кого можеш да му веруваш; не е оној што многу ветува, туку оној што преземеното го реализира; не е оној што е присутен само кога сè оди лесно, туку оној што останува коректен и одговорен и кога работите стануваат тешки.

Во академската и професионалната средина, знаењето отвора врати, но карактерот, интегритетот и односот кон другите одредуваат колку долго ќе трае довербата што ја изградивме.

Затоа, соработката за мене не е само размена на услуги, идеи или професионални ресурси. Таа е заедничка обврска кон квалитетот, етиката, меѓусебната почит и резултатите што имаат вистинска вредност.

Бидејќи на крајот, не се паметат само проектите што сме ги реализирале, трудовите што сме ги објавиле или функциите што сме ги извршувале. Се памети и како сме работеле, како сме се однесувале и дали луѓето што соработувале со нас можеле да ни веруваат.

Раскажувачот

10 правила за фер-плеј студирање

Почитувани студенти,

Студирањето не подразбира само стекнување знаење и освојување ЕКТС поени, туку и развивање академски интегритет, лична одговорност, дисциплина и почитување на другите. Фер-плеј студирањето значи еднакви правила за сите, чесен однос кон обврските и вреднување на знаењето и вложениот труд.

1. ТОЧНОСТА Е ИЗРАЗ НА ПОЧИТ

Доаѓајте навреме на предавањата, вежбите, консултациите и испитите. Почитувај го времето на наставникот и на колегите. Доцнењето не треба да стане навика, туку исклучок оправдан со реални околности.

2. РЕДОВНОСТА Е ОСНОВА НА УСПЕХОТ

Посетувајте ги предавањата и вежбите редовно и континуирано. Знаењето се гради постепено, преку следење на наставата, повторување и практична примена, а не со учење во последен момент.

3. БИДИ АКТИВЕН УЧЕСНИК, А НЕ ПАСИВЕН НАБЉУДУВАЧ

Слушајте внимателно, поставувај прашања, учествувај во дискусиите и покажувај интерес за материјата. Активното учење подразбира размислување, истражување и желба да се разбере суштината, а не само да се запамети информацијата.

4. ДОЈДИ ПОДГОТВЕН И БИДИ АНГАЖИРАН

Прочитајте ги однапред зададените материјали, подготви ги вежбите и исполнувајте ги обврските во предвидените рокови. Одговорниот студент не чека постојано да биде потсетуван, туку самостојно управува со своето учење.

5. МОБИЛНИОТ ТЕЛЕФОН НЕ СМЕЕ ДА БИДЕ ПРЕЧКА ЗА УЧЕЊЕТО

За време на наставата држи го мобилниот телефон на тивок режим и не го користи за приватни разговори, социјални мрежи, игри или други активности што го одвлекуваат вниманието. Користењето дигитални уреди е прифатливо кога е поврзано со наставата и е дозволено од наставникот.

6. БИДИ ИСКРЕН И АКАДЕМСКИ ЧЕСЕН

Не препишувајте на испити, не плагирајте семинарски трудови и не прикажувајте туѓ труд како свој. Користи ги изворите правилно и наведи ги авторите чии идеи ги преземаш. Сопственото знаење вреди повеќе од оценка добиена со нечесни средства.

7. ПОЛАГАЈТЕ ЧЕСНО, БЕЗ УРГЕНЦИИ И ПРИВИЛЕГИИ

Не барајте повластен третман, интервенции, лични услуги или ургенции за добивање оценка, положување испит или заобиколување на академските обврски. Прифатете дека оценката треба да биде резултат на покажаното знаење, вложениот труд и исполнетите критериуми.

8. ПОЧИТУВАЈТЕ ГИ НАСТАВНИКОТ И КОЛЕГИТЕ

Однесувајте се културно, професионално и со меѓусебно почитување. Не прекинувајте, не омаловажувајте и не попречувајте ја наставата. Различните мислења се добредојдени кога се изразуваат со аргументи и почит.

9. ПРЕЗЕМЕТЕ ОДГОВОРНОСТ ЗА СВОИТЕ ПОСТАПКИ

Почитувајте ги роковите, следете ги упатствата и навремено информирајте за оправданите отсуства или проблеми. Не ја префрлајте одговорноста врз наставникот или колегите. Ако направите грешка, признајте ја и настојувајте да ја исправите.

10. ГРАДЕТЕ ЗНАЕЊЕ, А НЕ САМО ОЦЕНКИ

Учете со разбирање, поврзувајте ја теоријата со практиката и настојувајте стекнатото знаење да го примените во идната професија. Особено во помагачките професии, стручноста, етичноста и одговорноста кон луѓето се поважни од формалното положување на испитите.

Порака до студентите

Највредната диплома е онаа зад која стојат вистинско знаење, личен интегритет и заслужен успех!

Со почит,

Предметен наставник

ИЗВЕСТУВАЊЕ ЗА СТУДЕНТИТЕ КОИ ТРЕБА ДА ГИ ОСТВАРАТ МИНИМУМ 15 ЕКТС ПОЕНИ

Почитувани вонредни студенти од тековната и претходните генерации кои сè уште немаат освоено минимум 15 ЕКТС поени,

Ве информирам дека сите студенти кои не ја следат редовно наставата, вонредните студенти, треба да ги исполнат предвидените обврски за остварување на минимум 15 ЕКТС поени, согласно условите за реализација на предметот.

За студентите кои нема да ги посетуваат редовно предавањата и вежбите, предвидена е изработка и одбрана на следните три задачи:

1. Семинарски труд – обработка на избрана тема поврзана со наставната материја.
2. Истражување и презентација на интернет-ресурси – пронаоѓање, критичка процена и соодветно користење релевантни електронски извори.
3. Анализа на научен труд објавен во списание – критичко разгледување на содржината, методологијата и главните заклучоци на избраниот научен труд.

За да ги добиете конкретните задачи и дополнителните насоки за нивната изработка, Ве молам навремено да ми испратите барање преку мојата службена е-пошта.

Важни рокови

• 30 ноември – краен рок за доставување на изработените задачи.
• 20 декември – краен рок за нивна одбрана.

Одбраната на задачите се реализира лично, во мојот кабинет, во претходно договорен термин.

Можност за редовно следење на наставата

Вонредните студенти кои имаат можност и сакаат да ги следат предавањата и вежбите можат да ја изберат оваа опција наместо изработка на трите дополнителни задачи. Во тој случај, потребно е редовно и континуирано да ја посетуваат наставата, со исполнување на предвидените обврски и услови за присуство. Доколку студентот има одреден број неоправдани отсуства, односно не ги исполни целосно предвидените обврски за присуство, ќе му биде доделена соодветна дополнителна задача за надополнување на обврските до потребниот минимум од 15 ЕКТС поени. Бројот и обемот на дополнителните задачи ќе зависат од степенот на исполнетост на обврските.

Студенти од претходните генерации

Сите студенти од претходните генерации кои сè уште немаат освоено минимум 15 ЕКТС поени треба да ги завршат и да ги одбранат преостанатите задачи најдоцна до 30 ноември, доколку сакаат да ги исполнат условите за полагање во јануарската испитна сесија.

Ве повикувам да ги сфатите овие обврски сериозно, да ги почитувате утврдените рокови и навремено да ја организирате својата работа. Навременото исполнување на академските обврски е важен дел од одговорниот однос кон студирањето и сопствениот професионален развој.

Ве молам да не го оставате исполнувањето на обврските за последниот момент.

Со почит,

Предметен наставник

Список на студенти за вежби по ФФА - 2026/2027

Почитувани студенти,

Повелете список за вежби по ФФА кои започнуваат денес 8 октомври. Менување на групи не е дозволено, освен ако немате замена и добра причина за тоа, а тоа морам да го одобрам јас.

I група
Четврток
10.45-12.15

26818/26 26800/26 26824/26 26805/26 26799/26 26804/26 26843/26 11970/26 11729/26 11725/26 26823/26 26812/26 26839/26 26803/26 26814/26 26841/26 10727/20 II група Четврток 12.15-13.45 26855/26 11968/26 26834/26 26817/26 26849/26 26832/26 11952/26 11953/26 11967/26 11960/26 11949/26 26837/26 26831/26 26813/26 10734/20 11696/25 Предметен наставник

Донанова рамнотежа

1. Вовед

Донанова рамнотежа (Donnan equilibrium) претставува физичко-хемиски принцип кој го објаснува распоредот на јоните помеѓу две течни компартменти разделени со полупропустлива мембрана, кога мембраната пропушта одредени јони, но не пропушта други, особено големи и електрично наелектризирани молекули. Во физиологијата, Донановата рамнотежа е особено важна за разбирање на:

• распределбата на Na⁺, K⁺, Cl⁻ и други јони во и надвор од клетката;
• создавањето и одржувањето на мембранскиот потенцијал;
• осмотскиот притисок и движењето на водата;
• клеточниот волумен;
• електрохемиските градиенти;
• функцијата на нервните и мускулните клетки;
• физиологијата на телесните течности;
• транспортот на јони преку клеточната мембрана.

За студентите по специјална едукација и рехабилитација, разбирањето на овој концепт е значајно затоа што нервниот систем, мускулниот систем и синаптичката комуникација зависат од прецизна регулација на јонската средина.

2. Што е полупропустлива мембрана?

За да ја разбереме Донановата рамнотежа, прво треба да го разбереме поимот селективна или полупропустлива мембрана. Полупропустливата мембрана дозволува преминување на одредени супстанции, но го ограничува или целосно го спречува преминувањето на други.

На пример, замислете два раствори:

Компартмент А | мембрана | Компартмент Б

Мембраната може да пропушта: Na⁺, K⁺, Cl⁻

но да не пропушта голем негативно наелектризиран протеин: P⁻

Ако P⁻ може да се наоѓа само во компартментот А, неговото присуство ќе влијае врз распределбата на сите други јони.

Токму ова е суштината на Донановиот ефект.

3. Што се Донанови јони?

Во еден физиолошки систем можеме да ги поделиме јоните на:

Дифузибилни јони - тоа се јони кои можат да ја преминат мембраната. На пример: Na⁺, K⁺, Cl⁻

во зависност од пропустливоста на конкретната мембрана.

Недифузибилни јони - тоа се јони или молекули кои не можат да ја преминат мембраната.

Најважни примери во клетките се:

• протеини со негативен полнеж;
• фосфатни соединенија;
• други големи органски анјони.

Овие недифузибилни јони се од особено значење бидејќи нивното присуство го условува распоредот на дифузибилните јони.

4. Основниот принцип на Донановата рамнотежа

Да замислиме два компартменти:

Лево: Na⁺, Cl⁻ и голем недифузибилен протеин P⁻

Десно: Na⁺ и Cl⁻

Мембраната ги пропушта Na⁺ и Cl⁻, но не го пропушта P⁻.

Бидејќи P⁻ е негативно наелектризиран, тој ќе влијае врз распределбата на дифузибилните јони.

Негативниот P⁻: привлекува катјони, како Na⁺; одбива аниони, како Cl⁻.

Затоа во компартментот со недифузибилни негативни јони се создава тенденција кон:

повисока концентрација на катјони и пониска концентрација на дифузибилни аниони.

Оваа распределба не е случајна. Таа произлегува од комбинацијата на:

• концентрациониот градиент;
• електричниот градиент;
• селективната пропустливост на мембраната;
• присуството на недифузибилни наелектризирани честички.

5. Електрохемискиот градиент

Овде е важно да се разликуваат хемискиот и електричниот градиент.

Хемиски градиент

Јонот има тенденција да се движи од местото со поголема кон местото со помала концентрација. 

На пример: Na⁺ → од висока кон ниска концентрација

Електричен градиент

Наелектризираните честички се движат под влијание на електричното поле.

позитивните јони се привлекуваат кон негативниот пол;

негативните јони се привлекуваат кон позитивниот пол.

Електрохемиски градиент

Во живите клетки движењето на јоните е резултат на заедничкото дејство на концентрациониот и електричниот градиент. Затоа за физиологијата не е доволно да се каже дека јонот „се движи од повисока кон пониска концентрација“. Треба да се земе предвид и мембранскиот потенцијал.

6. Донанова рамнотежа и електрична неутралност

Еден од најважните принципи е дека биолошките раствори во целина се електронeутрални.

Тоа значи дека вкупниот број позитивни и негативни полнежи во секој релативно голем волумен приближно се балансира. Меѓутоа, на двете страни на мембраната може да постои многу мала разлика во распределбата на полнежите непосредно до мембраната. Оваа многу мала просторна разлика во полнежите може да создаде значајна разлика во електричниот потенцијал. Тоа е основата на мембранскиот потенцијал.

7. Донанова рамнотежа во клетката

Клетката содржи голем број недифузибилни негативно наелектризирани молекули, особено: протеини; органски фосфати; нуклеотиди и други големи органски аниони. Овие честички не можат слободно да ја напуштат клетката преку липидниот двослој. Како последица, тие влијаат врз распределбата на дифузибилните јони.

Во клетката типично има:

• висока концентрација на K⁺;
• релативно ниска концентрација на Na⁺;
• релативно ниска концентрација на Cl⁻;
• висока концентрација на недифузибилни органски аниони.

Во екстрацелуларната течност има:

• висока концентрација на Na⁺;
• релативно висока концентрација на Cl⁻;
• ниска концентрација на K⁺.

Но, реалната клетка не е едноставен Донанов систем во рамнотежа. 

8. Зошто живата клетка не достигнува „чиста“ Донанова рамнотежа?

Ако клеточната мембрана била пропустлива за сите релевантни јони и немало активни транспортни механизми, Донановите сили би можеле да доведат до значителни промени во концентрацијата на јоните и клеточниот волумен. Во крајна последица, клетката би имала тенденција да:

• акумулира одредени јони;
• внесува вода;
• зголемува волумен;
• отекува;
• а во екстремни услови и да пукне.

Живите клетки го спречуваат ова преку активен транспорт, особено преку: Na⁺/K⁺-ATPазата. Овој мембрански транспортен механизам користи ATP и активно: исфрла 3 Na⁺ од клетката и внесува 2 K⁺ во клетката. На тој начин се одржуваат:

• јонските градиенти;
• клеточниот волумен;
• мембранскиот потенцијал;
• условите потребни за нервна и мускулна функција.

Затоа во физиологијата е попрецизно да зборуваме за динамичка состојба, а не за едноставна статична Донанова рамнотежа.

9. Донанов ефект и клеточниот волумен

Ова е една од најважните физиолошки последици. Недифузибилните протеини во клетката имаат осмотски ефект. Тие придонесуваат кон задржување на вода во клеточниот простор. Ако не постоеле механизми за регулирање на јоните, клетката би имала тенденција да прима вода. Затоа клеточниот волумен зависи од рамнотежата помеѓу: јоните + осмотски активните честички + водата + активниот транспорт. Na⁺/K⁺-ATPазата е особено важна бидејќи спречува прекумерна акумулација на осмотски активни честички во клетката.

10. Донановиот ефект и осмозата

Осмозата е движење на вода низ полупропустлива мембрана во зависност од разликите во ефективната концентрација на осмотски активните честички. Донановата распределба на јоните може да создаде разлика во осмотската концентрација помеѓу двата компартменти. Затоа Донановиот ефект е директно поврзан со:

• движењето на водата;
• клеточниот волумен;
• отекувањето на клетките;
• регулирањето на интрацелуларната течност.

11. Пример 

Замислете клетка која содржи големи негативно наелектризирани протеини. Тие не можат да ја напуштат клетката.

Чекор 1 Протеините имаат негативен полнеж.

Чекор 2 Тие привлекуваат позитивни јони, особено катјони.

Чекор 3 Се менува распределбата на Na⁺ и K⁺.

Чекор 4 Се создава електрична разлика преку мембраната.

Чекор 5 Се влијае врз осмотската рамнотежа.

Чекор 6 Водата има тенденција да се движи кон просторот со поголема ефективна осмотска концентрација.

Чекор 7 Клеточните транспортни механизми ја коригираат оваа тенденција.

Ова е причината зошто Донановиот ефект треба да се сфати како дел од комплексниот систем на клеточна хомеостаза.

12. Донанова рамнотежа и мембрански потенцијал

Донановиот ефект е поврзан со создавањето на електричен потенцијал преку мембраната, но Донановата рамнотежа не е исто што и мембранскиот потенцијал. Мембранскиот потенцијал е резултат на:

• нееднаква распределба на јоните;
• селективна пропустливост на мембраната;
• електрохемиски градиенти;
• јонски канали;
• активен транспорт;
• особено Na⁺/K⁺-ATPаза.

Кај невронот, на пример, мембранскиот потенцијал во мирување е приближно –70 mV, иако точната вредност зависи од клеточниот тип и физиолошките услови.

13. Врска со нервниот систем

Функцијата на нервниот систем се базира на способноста на невроните да:

• одржуваат мембрански потенцијал;
• реагираат на стимули;
• создаваат акциски потенцијал;
• го спроведуваат нервниот импулс;
• ослободуваат невротрансмитери.

Сите овие процеси зависат од контролираното движење на јони преку клеточната мембрана. Главните јони се: Na⁺, K⁺, Ca²⁺, Cl⁻

Затоа разбирањето на Донановиот принцип претставува основа за понатамошно разбирање на неврофизиологијата.

14. Врска со мускулната функција

И мускулните клетки зависат од јонските градиенти. За нормална мускулна контракција се потребни: мембрански потенцијал; акциски потенцијал; Ca²⁺; функционирање на јонските канали; ATP; нормална функција на мембраната.

Нарушувањето на електролитната рамнотежа може да доведе до:

• мускулна слабост;
• грчеви;
• нарушена нервно-мускулна трансмисија;
• промени во рефлексите;
• нарушена моторна функција.

Ова има директно значење за рехабилитацијата и моторното функционирање.

15. Донанова рамнотежа и телесните течности

Во организмот постојат различни течни компартменти: Интрацелуларна течност, Течноста во клетките. Екстрацелуларна течност. Течноста надвор од клетките, која вклучува: крвна плазма; интерстицијална течност.

Составот на овие компартменти не е идентичен. Разликите во концентрациите на јоните се неопходни за нормално функционирање на клетките. Во плазмата дополнителен фактор се плазматските протеини, особено албуминот. Тие се негативно наелектризирани и не можат слободно да ја преминуваат капиларната бариера. Затоа влијаат врз распределбата на дифузибилните јони. Овој феномен е познат како плазматскиот Донанов ефект.

16. Донанов ефект во крвната плазма

Плазматските протеини имаат негативен електричен полнеж. Тие:

• привлекуваат катјони;
• одбиваат аниони;
• влијаат врз јонската распределба помеѓу плазмата и интерстицијалната течност.

Ова е еден од факторите што придонесуваат кон разликите во составот на плазмата и интерстицијалната течност. Но, распределбата на течностите низ капиларите не зависи само од Донановиот ефект.

Важни се и: хидростатскиот притисок, колоидно-осмотскиот притисок, пропустливоста на капиларите и лимфниот систем.

17. Донанова рамнотежа и хомеостаза

Хомеостазата претставува способност на организмот да одржува релативно стабилна внатрешна средина. Донановиот принцип е еден од физичко-хемиските механизми кои учествуваат во оваа сложена регулација. За нормална клеточна функција мора да се одржуваат:

• концентрацијата на Na⁺;
• концентрацијата на K⁺;
• концентрацијата на Cl⁻;
• концентрацијата на Ca²⁺;
• осмоларноста;
• pH;
• клеточниот волумен;
• мембранскиот потенцијал.

Овие механизми се меѓусебно поврзани.

18. Донановата рамнотежа не е исто што и Нернстовата равенка

Студентите често ги мешаат овие поими.

Нернстова равенка го определува рамнотежниот потенцијал за одреден јон, земајќи ја предвид неговата концентрација од двете страни на мембраната.

Донанова рамнотежа го опишува распоредот на повеќе јони помеѓу компартменти разделени со мембрана која е селективно пропустлива и содржи недифузибилни јони.

Мембрански потенцијал претставува електрична разлика во потенцијалот помеѓу внатрешната и надворешната страна на клеточната мембрана. Трите концепти се поврзани, но не се синоними.

19. Најважните физиолошки последици

Донановиот ефект може да влијае врз:

1. Распределбата на јоните: различни јони се распределуваат нееднакво помеѓу компартментите.

2. Мембранскиот потенцијал: распределбата на наелектризираните честички придонесува кон создавање електрична разлика.

3. Осмозата: јоните и недифузибилните молекули влијаат врз движењето на водата.

4. Клеточниот волумен: промените во осмотската рамнотежа можат да предизвикаат клеточно отекување или собирање.

5. Нервната функција: јонските градиенти се неопходни за акциски потенцијали.

6. Мускулната функција: јонските градиенти и Ca²⁺ се неопходни за контракција.

7. Хомеостазата: клеточниот метаболизам и транспортните механизми ја одржуваат стабилноста на внатрешната средина.

20. Што се случува ако се наруши јонската рамнотежа?

Промените во концентрацијата на електролитите можат значително да влијаат врз нервниот и мускулниот систем. На пример: хиперкалемија е зголемен K⁺ во екстрацелуларната течност. Може да доведе до промени во мембранскиот потенцијал и нарушена нервно-мускулна функција.

Хипокалемија е намален K⁺ во екстрацелуларната течност. Може да предизвика: мускулна слабост, замор, нарушувања во нервно-мускулната функција.

Нарушувања на Na⁺: промените во концентрацијата на Na⁺ можат да влијаат врз: осмоларноста, распределбата на водата, клеточниот волумен, особено функцијата на нервниот систем.

Физиологија со функционална анатомија - електронска настава

Почитувани студенти,

За потребите на наставата по предметот „Физиологија со функционална анатомија“, потребно е сите студенти да се приклучат на официјалниот предмет во Microsoft Teams.

За пристап до предметот потребно е да ги користите вашите корисничко име и лозинка, односно официјалната студентска е-пошта преку УКИМ.

По најавувањето во Microsoft Teams, потребно е да побарате пристап до предметот, по што ќе Ве прифатам во тимот.

Очекувам целата генерација да се приклучи и активно да го користи Microsoft Teams како дополнителен ресурс во процесот на учење. На платформата се достапни материјали, дополнителни информации и други содржини поврзани со наставата, кои треба да Ви помогнат во систематското и продлабоченото совладување на предметната материја. Истата ќе може да се користи во случај да не може да се изведе настава со физичко присуство.

Ве охрабрувам оваа можност да ја искористите максимално. Знаењето не се стекнува само со присуство на предавањата, туку со континуирано читање, повторување, размислување и активно учество во процесот на учење.

Од моја страна, се обидувам да Ви ги обезбедам потребните ресурси и насоки за успешно совладување на материјалот. Сè Ви е ставено на располагање – потребни се само желба, посветеност и сериозен пристап кон учењето.

Ви посакувам успешна и продуктивна академска година!

Предеметен наставник

10 совети што секој родител треба да ги знае по поставувањето на дијагнозата аутистичен спектар на нарушување кај своето дете

Поставувањето на дијагнозата аутистичен спектар на нарушување (АСН) кај детето е момент што може да предизвика многу прашања, стравови, неизвесност, па дури и чувство на беспомошност кај родителите. Но, сакам да ви порачам нешто многу важно: дијагнозата не е крај на надежта, туку почеток на подобро разбирање на вашето дете и неговите потреби.

Како доктор по медицина, професор и долгогодишен истражувач во областа на аутизмот, ги издвојувам следните 10 совети што сметам дека секој родител треба да ги знае:

1. Вашето дете не е дијагноза – тоа е личност со свој идентитет

Аутизмот е дел од невроразвојниот профил на вашето дете, но не ја дефинира целата негова личност. Вашето дете има свои интереси, способности, емоции, желби, таленти и потенцијал. Не дозволувајте дијагнозата да ги засени неговите индивидуални квалитети.

2. Прифатете ја дијагнозата, но никогаш не се откажувајте од развојот

Прифаќањето не значи помирување со ограничувањата, туку реално согледување на потребите и можностите на детето. Не споредувајте го со другите деца. Споредувајте го со неговиот сопствен претходен развој. Секој нов збор, поглед, гест, самостојно облечено парче облека или успешно воспоставена интеракција е значаен чекор напред.

3. Раната интервенција е инвестиција во иднината

Не чекајте детето само да ги надмине развојните тешкотии. Навремената, индивидуализирана и научно заснована интервенција може значајно да ги подобри комуникацијата, социјалната интеракција, адаптивните способности и самостојноста. Раната интервенција не е трка со времето, туку процес што треба да започне веднаш штом се идентификуваат потребите.

4. Не постои една терапија што е најдобра за сите деца

Аутизмот е спектар, а потребите на децата се различни. Програмата треба да биде индивидуализирана и да вклучува, според потребите, специјално-едукативна и рехабилитациска поддршка, логопедски третман, развојни и бихевиорални интервенции, работна терапија, биомедицински третман и поддршка за учење. Избирајте интервенции со научна поткрепа, јасни цели и редовна проценка на напредокот.

5. Комуникацијата е многу повеќе од говорот

Не секое дете со аутизам комуницира преку зборови, но секое дете заслужува да биде разбрано. Гестовите, сликите, знаците, комуникациските табли и дигиталните асистивни средства можат да бидат важни алатки. Алтернативната и аугментативната комуникација не го попречува развојот на говорот, туку може да ја олесни функционалната комуникација и да ја намали фрустрацијата.

6. Не ги игнорирајте придружните здравствени состојби

Децата со АСН може да имаат и други состојби, како нарушувања на спиењето, епилепсија, ADHD, анксиозност, гастроинтестинални тегоби, проблеми со исхраната или слухот и др. Не секоја тешкотија треба автоматски да му се припише на аутизмот. Редовните педијатриски и специјалистички проценки се важни за правилно препознавање и третман на овие состојби.

7. Внимавајте на лажните ветувања за „лекување на аутизмот“

Бидете особено внимателни со лица и центри што ветуваат целосно излекување, брзи резултати или чудотворни терапии. Не постои докажан лек што го отстранува аутизмот. Исхраната, суплементите и медицинските интервенции треба да имаат конкретна индикација и да се спроведуваат во консултација со соодветен лекар. Не изложувајте го детето на непотребни, недокажани или потенцијално штетни третмани.

8. Вие сте најважниот партнер во развојот на вашето дете

Терапијата не завршува кога детето ќе ја напушти ординацијата. Научените вештини треба да се пренесуваат во домот, училиштето, игралиштето и секојдневниот живот. Создадете предвидлива рутина, користете јасни инструкции, поттикнувајте самостојност и препознавајте ги сигналите со кои детето ги изразува своите потреби. Не барајте совршенство – градете мали, остварливи чекори.

9. Соработувајте со училиштето и градете инклузивна средина

Вашето дете има право на образование, припаѓање и учество во заедницата. Бидете во постојана комуникација со наставниците, стручните соработници и специјалните едукатори и рехабилитатори. Барајте разумни приспособувања, индивидуализирана поддршка и активности што ќе му овозможат на детето да учи и да се чувствува прифатено. Инклузијата не е само присуство во училницата, туку вистинско учество и припаѓање.

10. Грижете се и за себе – на вашето дете му се потребни и вашата сила и вашата благосостојба

Не заборавајте дека и родителите имаат потреба од одмор, поддршка, разбирање и време за себе. Не сте виновни за аутизмот на вашето дете. Побарајте поддршка од семејството, стручните лица и родителските здруженија. Не мора сè да направите сами. Родителот кој се грижи за сопственото физичко и емоционално здравје има поголем капацитет да му помогне на своето дете.

Мојата најважна порака до родителите

Не го мерете успехот на вашето дете според тоа колку наликува на другите деца, туку според тоа колку напредува во однос на сопствените можности.

Не барајте совршено дете. Барајте среќно, прифатено, разбрано и поддржано дете.

Аутизмот не ја одзема вредноста на детството. Нашата задача како родители, професионалци и општество е да создадеме услови секое дете да го достигне својот максимален потенцијал, со достоинство, почит и љубов.

Дијагнозата е информација за потребите на детето, а не пресуда за неговата иднина.

Претседател на 

Македонско научно здружение за аутизам