ПОВИК ЗА СЕРИЈА ПРЕДАВАЊА ЗА ВЕШТАЧКА ИНТЕЛИГЕНЦИЈА

Интеграција на вештачката интелигенција во високото образование

Предавањата се реализират како дел од проектот на Филозофскиот факултет финансиран од Министерство за образование и наука со наслов:

„Потенцијали и предизвици на примената на вештачката интелигенција во наставата, учењето и истражувањата во општествените и хуманистичките науки: Студија на случај – Филозофски факултет – Скопје“


Предавачи: доц. д-р Стефан Васев, магистрантката по родови студии Мартина Најдоска Лозаноска, проф. д-р. Боби Бадаревски

Место: Филозофски факултет – Скопје предавална 19 (долу, до Библиотеката за родови студии)

Термин: во 11:00 часот


РАСПОРЕД НА ПРЕДАВАЊАТА

21 април 2026 (вторник)

Предавање 1: Критичко размислување и дигитална писменост во ерата на ВИ

Развој на дигиталната писменост како основа за критичка употреба на ВИ алатки. Ќе се разгледаат пристрасностите и ограничувањата на ВИ системите, како и влијанието на генеративните модели врз академската етика и научниот интегритет. Особено внимание ќе се посвети на примери од хуманистичко-општествените науки и родовите студии.

28 април 2026 (вторник)

Предавање 2: Етички и филозофски аспекти на вештачката интелигенција

Разбирањето на етичките и филозофските прашања поврзани со ВИ. Ќе се разгледаат основите на етиката на технологијата и биоетиката, со посебен осврт на автономијата, приватноста и одговорноста при користење на ВИ алатки. Ќе се дискутираат етичките дилеми во образованието и истражувањата.

05 мај 2026 (вторник)

Предавање 3: Практична примена на ВИ алатки во наставата и истражувањата

Конкретни примери и методи за интеграција на генеративни и други ВИ модели во академскиот процес. Ќе се разгледаат начини за користење на ВИ во креирање наставни материјали, анализа на големи текстуални корпуси, како и примена во родовите студии и интерсекционални истражувања.

12 мај 2026 (вторник)

Предавање 4: Регулативи, институционални политики и методологија за истражување на ВИ

Националните и меѓународните регулативи за етичка употреба на ВИ, како и развојот и имплементацијата на институционални политики. Ќе се дискутира улогата на академските институции во креирањето одговорни практики и стратегии за одржлив развој на ВИ технологии.


Теми на предавањата

1. Вовед во вештачката интелигенција: теоретски и методолошки основи

- Преглед на основните концепти и технологии на ВИ.

- Историја и развој на ВИ во контекст на хуманистичките и општествените науки.

- Интерактивна работилница: демонстрација на основни ВИ алатки и чет-ботови.

- Цел: надминување на почетните бариери и создавање основа за понатамошно учење.

2. Развој на дигитална писменост и критичко размислување за ВИ

- Работилници за препознавање на предизвиците и можностите на ВИ.

- Вежби за критичка анализа на информации и алгоритми.

- Дискусии за скептицизмот кон новите технологии и начини за негово надминување.

- Цел: јакнење на дигиталната компетентност и критичката свест.

3. Практични сесии: користење на ВИ алатки во наставата и истражувањата

- Обука за примена на чет-ботови како поддршка на студентите и наставниците.

- Вежби за автоматизирана анализа на текстуални и визуелни податоци.

- Демонстрации на платформи за генерација на содржини и образовна интеракција.

- Цел: практична примена и зголемување на ефективноста во академскиот процес.

4. Етички аспекти на ВИ: развој на одговорна етичка рамка

- Предавање за етичките дилеми и предизвици поврзани со ВИ.

- Дебати и дискусии за транспарентност, приватност и автономија на ВИ системите.

- Работилница за креирање на етички кодекс за употреба на ВИ во академската средина.

- Цел: формирање на етичка свест и одговорност кај учесниците.

5. Национални и меѓународни регулативи и стандарди за етичка употреба на ВИ

- Преглед на постојните политики и регулативи.

- Анализа на примери од пракса каде етичките прашања се решавани.

- Интерактивна дискусија за имплементација на овие стандарди во локалниот контекст.

- Цел: информирање и подготовка за одговорна употреба на ВИ.

6. Методологија за спроведување студии на случај и анализа на ефектите од ВИ

- Предавање за методолошки пристапи во истражувањето на ВИ интеграцијата.

- Презентација и дискусија на конкретни студии на случај од хуманистичко-општествените науки.

- Вежби за мерење на индикатори за успешност и евалуација на резултатите.

- Цел: развој на научен пристап и критичка анализа.

7. Машинска свест, автономија и филозофија на технологијата

- Разгледување на филозофските аспекти на ВИ.

- Дискусии за импликациите на автономните системи и нивната улога во општеството.

- Вежби за примена на филозофски концепти во анализа на ВИ технологии.

- Цел: продлабочување на теоретското разбирање и критичката перспектива.

8. Симулации и сценарија за интеграција на ВИ во академскиот процес

- Практични симулации за користење на ВИ во наставата и истражувањата.

- Развој на компетенции за етичка и ефикасна употреба на технологијата.

- Работилници за решавање на конкретни проблеми и предизвици во академската средина.

- Цел: подготовка за реална примена и одржливост на стекнатите знаења.

проф д-р. Боби Бадаревски

Niemann-Pick болест

Niemann-Pick болест претставува хетерогена група на наследни лизозомални складишни заболувања кои се карактеризираат со акумулација на липиди во клетките, особено во ретикулоендотелниот систем и централниот нервен систем. Има сложена патофизиологија и клиничка варијабилност.

1. Дефиниција и класификација

Niemann-Pick болеста не е една болест, туку група од неколку типови:

Тип A и Тип B: дефект во ензимот сфингомиелиназа, акумулација на сфингомиелин

Тип C (и поретко D): дефект во транспортот на холестерол, акумулација на: холестерол и гликосфинголипиди.

2. Биохемиски механизам

Тип A и B: недостаток на кисела сфингомиелиназа (ASM), сфингомиелин не се разградува

Акумулација во: макрофаги, хепатоцити, неврони

Тип C: дефект во протеините NPC1 или NPC2, нарушен транспорт на холестерол од лизозоми.

Резултат: акумулација на липиди, клеточна дисфункција.

3. Патофизиологија

1. Лизозомална акумулација: зголемени клетки („foam cells“)

2. Органомегалија: хепатоспленомегалија

3. Невродегенерација: кај тип A и особено тип C

4. Клеточна дисфункција: нарушена мембранска функција.

5. Генетика и наследување

Автосомно-рецесивно, Гени: SMPD1 → тип A и B, NPC1 / NPC2 → тип C.

6. Епидемиологија

Ретка болест, тип C е најчест меѓу типовите.

7. Клиничка слика

Тип A (акутен невропатски)

Рано детство: тешка хепатоспленомегалија, губење на моторни вештини, „cherry-red spot“.

Брза прогресија, краток животен век.

Тип B (хроничен висцерален): нема значајна невролошка зафатеност. Карактеристики: хепатоспленомегалија, респираторни проблеми, преживување до зрелост.

Тип C (невровисцерален)

Детство: атаксија, вертикална супрануклеарна погледна парализа. Прогресија: когнитивно опаѓање, дистонија и дисфагија.

8. Дијагностика

1. Ензимска анализа: намалена сфингомиелиназа (тип A/B)

2. Генетска анализа: SMPD1, NPC1, NPC2

3. Биохемиски тестови: акумулација на липиди

4. Филипинов тест: за тип C (детекција на холестерол)

9. Терапија

1. Тип A: нема специфичен третман, поддржувачка терапија

2. Тип B: ензимска терапија (во развој/ограничена)

3. Тип C: миглустат (субстрат редукција), симптоматска терапија.

10. Прогноза

Тип A: многу тешка

Тип B: поблага

Тип C: прогресивна

10. Значење за хумана генетика

Niemann-Pick болеста е важна бидејќи: демонстрира различни механизми (ензимски vs транспортни дефекти), покажува клиничка варијабилност, модел за липидни нарушувања.

11. Заклучок

Niemann-Pick болеста претставува комплексна група на лизозомални нарушувања со различни генетски и биохемиски основи. Таа е важен пример за мултисистемска болест со значајни невролошки и висцерални манифестации. Разбирањето на нејзината патогенеза е клучно за развој на нови терапевтски пристапи и подобрување на исходот кај пациентите.

Tay-Sachs болест

Tay-Sachs болест претставува тешка наследна лизозомална складишна болест која припаѓа во групата на сфинголипидози и GM2 ганглиозидози. Има изразена и брза невродегенерација.

1. Дефиниција и етиологија

Tay-Sachs болеста е автосомно-рецесивно заболување предизвикано од дефицит на ензимот β-хексозаминидаза A (Hex-A).

Последица: неможност за разградба на GM2 ганглиозид и акумулација во невроните.

2. Биохемиски механизам

Во нормални услови: GM2 ганглиозид се разградува во лизозомите со помош на Hex-A

Кај Tay-Sachs: недостаток на Hex-A → акумулација на GM2

Резултат: зголемени лизозоми, нарушена невронска функција.

3. Патофизиологија

1. Невронска акумулација: GM2 се таложи во невроните

2. Невродегенерација: прогресивно уништување на нервни клетки

3. Нарушена синаптичка функција: губење на невролошки функции

4. Генетика и наследување

Автосомно-рецесивно, ген: HEXA (хромозом 15)

Мутации: доведуваат до намалена или отсутна активност на Hex-A

5. Епидемиологија

Ретка болест, повисока фреквенција кај одредени популации (на пр. Ашкенази Евреи).

6. Клиничка слика

Инфантилна форма (најчеста). Симптомите започнуваат на 3–6 месеци: губење на моторни вештини, хипотонија → подоцна хипертонус, намалена реакција. Карактеристичен знак: „cherry-red spot“ на ретината.

Напредна фаза: конвулзии, слепило, глувост, парализа.

Јувенилна форма: побавна прогресија, когнитивно влошување.

Адултна форма: ретка, невролошки симптоми (атаксија, слабост).

7. Дијагностика

1. Ензимска анализа: намалена или отсутна Hex-A активност

2. Генетска анализа: мутации во HEXA

3. Офталмолошки преглед: cherry-red spot

8. Терапија

Нема дефинитивен лек

1. Симптоматска терапија: контрола на конвулзии, поддршка.

2. Истражувачки пристапи: генска терапија, ензимска терапија.

9. Прогноза

Инфантилна форма: тешка, често фатална во рано детство.

Други форми: варијабилна.

10. Значење за хумана генетика

Tay-Sachs болеста е важна бидејќи е класичен пример за сфинголипидоза, демонстрира невронска акумулација на липиди, модел за генетски скрининг.

11. Заклучок

Tay-Sachs болеста е тешка, прогресивна невродегенеративна болест со јасна биохемиска основа. Таа претставува класичен пример за лизозомално нарушување со доминантно зафаќање на нервниот систем. И покрај ограничените терапевтски можности, раната дијагноза и генетското советување имаат клучно значење.

Krabbe болест

Krabbe болест претставува ретка, но тешка наследна лизозомална складишна болест која припаѓа во групата на сфинголипидози и леукодистрофии. Изразено го зафаќа централниот и периферниот нервен систем.

1. Дефиниција и етиологија

Krabbe болеста е автосомно-рецесивно заболување предизвикано од дефицит на ензимот галактозилцерамидаза (GALC).

Последица: нарушена разградба на: галактозилцерамид и психозин. Акумулација на психозин → силно токсично дејство врз олигодендроцитите.

2. Биохемиски механизам

Во нормални услови: GALC го разградува галактозилцерамидот

Кај Krabbe болест: дефицит на GALC → акумулација на психозин.

Резултат: уништување на клетки кои продуцираат миелин, демиелинизација.

3. Патофизиологија

1. Демиелинизација го зафаќа централниот нервен систем и периферниот нервен систем.

2. Глобоидни клетки акумулација на абнормални макрофаги, карактеристични за болеста.

3. Невродегенерација прогресивно оштетување на мозокот.

4. Генетика и наследување

Автосомно-рецесивно, ген: GALC (хромозом 14)

Мутации: водат до намалена или отсутна ензимска активност

5. Епидемиологија

~1:100.000 новороденчиња, ретка болест.

6. Клиничка слика

Инфантилна форма (најчеста и најтешка): Симптоми почнуваат во првите месеци: раздразливост, хипертонус, губење на развојни вештини, 

Напредна фаза: конвулзии, слепило, глувост, тешка невродегенерација.

Подоцнежни форми: (јувенилна и адултна), побавна прогресија, моторни и когнитивни нарушувања.

7. Дијагностика

1. Ензимска анализа: намалена GALC активност.

2. Генетска анализа: мутации во GALC.

3. МНР: демиелинизација на бела маса.

4. Нервна проводливост: нарушена

8. Терапија

1. Трансплантација на хематопоетски матични клетки најдобар ефект ако се направи пред симптоми.

2. Симптоматска терапија контрола на конвулзии: поддршка.

Нема дефинитивен лек

9. Прогноза

Инфантилна форма: тежок тек, краток животен век

Подоцнежни форми: варијабилна прогноза

10. Значење за хумана генетика

Krabbe болеста е важна бидејќи: демонстрира улога на миелинот, пример за токсичност на метаболити, модел за леукодистрофии.

11. Заклучок

Krabbe болеста претставува тешка невродегенеративна лизозомална болест со рана појава и прогресивен тек. Таа има особено значење за разбирање на метаболизмот на миелинот и патогенезата на леукодистрофиите. Раната дијагноза, особено преку неонатален скрининг, е клучна за можен терапевтски ефект.

Гошеова болест (Gaucher disease)

Гошеова болест (Gaucher disease) е најчестата лизозомална складишна болест. Таа припаѓа во групата на сфинголипидози и се карактеризира со акумулација на липиди во клетките на ретикулоендотелниот систем.

1. Дефиниција и етиологија

Гошеовата болест е автосомно-рецесивно наследно заболување предизвикано од дефицит на ензимот β-глукоцереброзидаза (glucocerebrosidase).

Последица: неможност за разградба на глукоцереброзид (glucosylceramide) и акумулација на липиди во макрофагите. Овие клетки се познати како: „Gaucher клетки“.

2. Биохемиски механизам

Во нормални услови: глукоцереброзид се разградува во лизозомите

Кај Гошеова болест: дефицит на ензим → акумулација на супстрат и макрофагите се полнат со липиди.

Резултат: клеточна дисфункција и инфилтрација на органи.

3. Патофизиологија

1. Акумулација во макрофаги: црн дроб, слезина, коскена срцевина.

2. Хематолошки ефекти: анемија, тромбоцитопенија.

3. Скелетни промени: остеопороза, болка во коски, фрактури.

4. Невролошки ефекти: кај одредени типови.

4. Генетика и наследување

Автосомно-рецесивно, ген: GBA (хромозом 1). Постојат многу мутации: различна тежина на болеста.

5. Класификација (типови)

Тип 1 – невропатски (најчест) нема зафатеност на ЦНС. Карактеристики: хепатоспленомегалија, анемија, коскени симптоми. 

Тип 2 – акутен невропатски тешка форма и рана појава.

Карактеристики: тешка невролошка деградација, краток животен век

Тип 3 – хроничен невропатски постепена прогресија.

6. Клиничка слика

Општи симптоми: замор, бледило, крварење.

Органски: зголемен црн дроб и слезина.

Коскени: болка, деформации.

7. Дијагностика

1. Ензимска анализа намалена β-глукоцереброзидаза

2. Генетска анализа мутации во GBA

3. Биомаркери chitotriosidase

8. Терапија

1. Ензимска супституциона терапија имиглуцераза, велаглуцераза

Многу ефикасна

2. Субстрат редукциона терапија намалување на синтеза на липиди

3. Симптоматска терапија ортопедска и хематолошка грижа

9. Прогноза

тип 1: добра со терапија

тип 2: лоша

тип 3: варијабилна

10. Значење за хумана генетика

Гошеовата болест е важна бидејќи: најчеста лизозомална болест, пример за успешна ензимска терапија, модел за персонализирана медицина

11. Заклучок

Гошеовата болест претставува прототип на лизозомална складишна болест со јасна биохемиска основа и клиничка варијабилност. Благодарение на современата терапија, особено ензимската супституција, значително е подобрен исходот кај пациентите. Таа има клучна улога во разбирањето на метаболичките болести и развојот на современите терапевтски стратегии.

Муколипидози

Муколипидози претставуваат ретка група на наследни лизозомални складишни болести кои имаат карактеристики на двете групи – мукополисахаридози и липидози. Тие се значајни како пример за нарушена интрацелуларна транспортна и ензимска функција.

1. Дефиниција

Муколипидозите се наследни заболувања при кои постои дефект во таргетирањето и транспортот на лизозомалните ензими, што доведува до акумулација на различни макромолекули (гликозаминогликани, липиди и гликопротеини) во клетките.

Клучна разлика од мукополисахаридози: проблемот не е само во еден ензим, туку во системот за транспорт на повеќе ензими.

2. Биохемиски механизам

Во нормални услови: лизозомалните ензими се синтетизираат во ендоплазматски ретикулум

се маркираат со маноза-6-фосфат (M6P), се транспортираат до лизозомите.

Кај муколипидози: дефект во создавање на M6P ознаката, ензимите не стигнуваат до лизозомите

се излачуваат надвор од клетката.

Резултат: лизозомите остануваат без ензими, се акумулираат недеградирани супстрати

3. Генетика и наследување

Најчесто автосомно-рецесивно, мутации во гени кои кодираат ензими за M6P сигнализација

Најважен ген: GNPTAB (кодира ензим за фосфорилација).

4. Главни типови на муколипидози

Муколипидоза тип II – I-cell болест најтешка форма, тешка клиничка слика

Муколипидоза тип III – pseudo-Hurler polydystrophy, поблага форма, подоцна појава

Муколипидоза тип IV различен механизам (дефект во мембрански транспорт), доминантно невролошки симптоми.

5. Патофизиологија

1. Лизозомална дисфункција: недостаток на ензими во лизозомите

2. Акумулација на супстрати: гликолипиди, гликозаминогликани

3. Клеточна и органска дисфункција: мултисистемско зафаќање.

6. Клиничка слика

Муколипидоза II (I-cell болест)

Рано детство: тешка психомоторна ретардација, груби црти на лицето, скелетни абнормалности.

Дополнително: ограничена подвижност, гингивална хиперплазија, чест респираторен морбидитет.

Муколипидоза III поблага форма, симптоми во детство

Карактеристики: скелетни деформации, ограничена подвижност, бавна прогресија

Муколипидоза IV невролошки доминантна

Карактеристики: развојно доцнење, оштетување на вид, интелектуална попреченост.

7. Дијагностика

1. Биохемиска: зголемена активност на лизозомални ензими во крв (поради нивно излачување)

2. Клеточна анализа инклузии („I-cells“)

3. Генетска анализа мутации во GNPTAB или други гени

8. Терапија

Ограничени опции:

1. Симптоматска терапија: мултидисциплинарен пристап

2. Поддржувачка нега: физиотерапија, ортопедска грижа.

Специфична ензимска терапија не е широко достапна.

9. Прогноза

тип II: тешка, често краток животен век

тип III: поблага, подолг живот

тип IV: варијабилна

10. Значење за хумана генетика

Муколипидозите се важни бидејќи: демонстрираат дефект во ензимска транспортна сигнализација, покажуваат разлика помеѓу ензимски и транспортни нарушувања и се пример за сложена клеточна патофизиологија

11. Заклучок

Муколипидозите претставуваат ретка, но важна група на наследни метаболички болести со комплексен патогенетски механизам. Тие ја нагласуваат улогата на правилното таргетирање на ензимите во клетката и последиците од нивниот дефект. Иако терапевтските можности се ограничени, разбирањето на овие болести има големо значење за развојот на современата молекуларна медицина.

Morquio синдром

Morquio синдром (мукополисахаридоза тип IV) претставува наследно лизозомално складишно заболување кое се карактеризира со изразени скелетни абнормалности и релативно зачувана интелигенција. Овој синдром има посебно значење поради специфичниот фенотип и разликата во однос на другите мукополисахаридози.

1. Дефиниција и етиологија

Morquio синдромот опфаќа два главни подтипа:

Тип IVA – дефицит на галактозамин-6-сулфатаза (GALNS)

Тип IVB – дефицит на β-галактозидаза

Последица:

нарушена разградба на: кератан сулфат, хондроитин-6-сулфат и нивна акумулација во ткивата

2. Биохемиски механизам

Во нормални услови: гликозаминогликаните се разградуваат во лизозомите

Кај Morquio синдром: ензимски дефект → блокада на разградба и акумулација на кератан сулфат

Резултат: нарушување на структурата на 'рскавицата и коските

3. Патофизиологија

Главната карактеристика е:

1. Скелетна дисфункција: нарушен раст и развој на коски, абнормална осификација

2. Сврзноткивни промени: слабост на лигаменти, хипермобилност

3. Органски ефекти: помалку изразени од другите MPS

4. Генетика и наследување

Автосомно-рецесивно, гени: GALNS (тип A), GLB1 (тип B).

5. Епидемиологија

Ретка болест (~1:200.000 – 1:300.000)

6. Клиничка слика

Рано детство: нормален развој при раѓање, симптомите се јавуваат подоцна.

Прогресија

1. Скелетни карактеристики: низок раст (диспропорционален), краток труп, деформации на 'рбет (кифоза, сколиоза).

2. Зглобови: хипермобилност и нестабилност.

3. Орофацијални: благи груби црти на лицето.

4. Респираторни: проблеми со дишење

5. Кардиоваскуларни: валвуларни нарушувања

Клучна карактеристика: интелигенцијата е нормална.

Специфична компликација е нестабилност на атлантоаксијалниот зглоб.

Ризик од компресија на 'рбетниот мозок.

7. Дијагностика

1. Биохемиска: зголемен кератан сулфат во урина

2. Ензимска: намалена активност на GALNS или β-галактозидаза

3. Генетска: мутации во релевантниот ген

4. Радиолошка: карактеристични скелетни промени

8. Терапија

1. Ензимска супституциона терапија: елосулфаза алфа (тип IVA)

2. Ортопедски третман: корекција на деформации

3. Хируршки интервенции: стабилизација на 'рбет

4. Поддржувачка терапија: физикална терапија

9. Прогноза

Варира според тежината, интелектот останува зачуван, физичките ограничувања прогресираат.

10. Значење за хумана генетика

Morquio синдромот е важен бидејќи: демонстрира селективна зафатеност на скелетот, покажува дека интелектот може да биде зачуван кај MPS и е пример за генотип–фенотип варијација

11. Заклучок

Morquio синдромот е специфична форма на мукополисахаридоза со доминантно скелетно зафаќање и зачувана интелигенција. Тој има значајна улога во хуманата генетика како модел за разбирање на нарушувањата на сврзното ткиво и метаболизмот на гликозаминогликаните. Раната дијагноза и мултидисциплинарниот пристап се клучни за подобрување на квалитетот на живот на пациентите.

Sanfilippo синдром

Sanfilippo синдром (мукополисахаридоза тип III) претставува група на наследни лизозомални складишни болести кои се карактеризираат со прогресивна невродегенерација. Овој синдром има посебно значење поради доминантната зафатеност на централниот нервен систем, за разлика од другите мукополисахаридози.

1. Дефиниција и етиологија

Sanfilippo синдромот опфаќа група од четири подтипови (A, B, C, D), кои се разликуваат според ензимскиот дефект, но имаат слична клиничка слика.

Заедничка карактеристика: дефект во разградбата на хепаран сулфат

Подтипови:

Тип A – дефицит на хепаран-N-сулфатаза

Тип B – дефицит на α-N-ацетилглукозаминидаза

Тип C – дефект во ацетилтрансфераза

Тип D – дефицит на N-ацетилглукозамин-6-сулфатаза

2. Биохемиски механизам

Во нормални услови: хепаран сулфат се разградува во лизозомите

Кај Sanfilippo синдром: недостаток на специфичен ензим → блокада на деградација и акумулација на хепаран сулфат

Резултат: зголемени лизозоми, клеточна дисфункција.

4. Патофизиологија

Sanfilippo синдромот се одликува со:

1. Доминантна невродегенерација: акумулација во невроните и прогресивно оштетување на мозокот.

2. Невротрансмитерски дисбаланс: нарушување на мозочната функција.

3. Ограничено соматско зафаќање: помалку изразени органски симптоми

4. Генетика и наследување

Автосомно-рецесивно различни гени за секој подтип.

5. Епидемиологија

Ретка болест (~1:70.000), тип A е најтежок.

6. Клиничка слика

Рано детство (2–6 години): нормален развој во почеток, постепено доцнење во говор

Прогресија

1. Невролошки симптоми: губење на стекнати вештини, интелектуална попреченост.

2. Бихејвиорални промени: хиперактивност, агресија, нарушувања на спиење.

3. Движења: нестабилен од, моторна регресија.

4. Соматски карактеристики: благи „coarse facies“, хепатомегалија (лесна).

7. Дијагностика

1. Биохемиска: зголемен хепаран сулфат во урина

2. Ензимска: специфичен ензимски дефицит

3. Генетска: потврда на мутација

8. Терапија

Ограничени опции:

1. Симптоматска терапија: невролошка и бихејвиорална поддршка

2. Истражувачки терапии: генска терапија, ензимска терапија (ограничена ефективност во CNS)

9. Прогноза

Прогресивна болест, значајно намален животен век, тешка невродегенерација

10. Значење за хумана генетика

Sanfilippo синдромот е важен бидејќи: покажува селективна зафатеност на мозокот, демонстрира лизозомална невродегенерација и е предизвик за современата терапија.

11. Заклучок

Sanfilippo синдромот претставува тешка наследна болест со доминантна невролошка деградација. Иако соматските симптоми се помалку изразени, невродегенеративниот тек има сериозни последици. Овој синдром е од особено значење за разбирање на улогата на лизозомалниот метаболизам во функцијата на централниот нервен систем и претставува важен предизвик за идните терапевтски стратегии.

Hunter синдром

Hunter синдром (мукополисахаридоза тип II) е наследно лизозомално складишно заболување кое се карактеризира со прогресивна акумулација на гликозаминогликани во клетките и ткивата. Претставува класичен пример за X-врзано рецесивно наследување и ензимска дисфункција.

1. Дефиниција и етиологија

Hunter синдромот е предизвикан од дефицит на ензимот идуронат-2-сулфатаза (I2S).

Последица: нарушена разградба на: дерматан сулфат, хепаран сулфат и нивна акумулација во лизозомите.

2. Биохемиски механизам

Во нормални услови: гликозаминогликаните се разградуваат преку серија ензими во лизозомите

Кај Hunter синдром: недостаток на I2S → блокада на метаболизмот, акумулација на GAGs.

Резултат: клеточна дисфункција, прогресивно оштетување на органите.

3. Патофизиологија

Акумулацијата на GAGs доведува до:

1. Органомегалија: хепатомегалија, спленомегалија.

2. Скелетни промени: дисостоза мултиплекс и ограничена подвижност.

3. Кардиоваскуларни нарушувања: валвуларни болести и кардиомиопатија.

4. Респираторни проблеми: опструкција на дишни патишта.

5. Невролошки ефекти (во тешки форми): когнитивна деградација.

4. Генетика и наследување

X-врзано рецесивно наследување, ген: IDS (X хромозом).

5. Карактеристики:

Заболуваат речиси исклучиво машки, а жените се носители.

6. Епидемиологија

~1:100.000 – 1:170.000 новородени, ретка болест

7. Клиничка слика

Рано детство (2–4 години): груби црти на лицето, чест респираторен морбидитет, хепатомегалија.

Прогресија

1. Скелетни симптоми: краток раст, вкочанетост на зглобови

2. Кожни промени: задебелена кожа, карактеристични кожни лезии

3. Невролошки: блага до тешка интелектуална попреченост (во зависност од форма)

4. Кардиореспираторни: срцеви валвуларни дефекти, опструкција на дишни патишта

Важно:

за разлика од Hurler синдром → нема заматување на рожницата

8. Дијагностика

1. Биохемиска: зголемени GAGs во урина

2. Ензимска: намалена активност на идуронат-2-сулфатаза

3. Генетска: мутации во IDS ген

9. Терапија

1. Ензимска супституциона терапија: идурсулфаза подобрува соматски симптоми

2. Симптоматска терапија: мултидисциплинарен пристап

Ограничување: терапијата има слаб ефект врз CNS

10. Прогноза

варира:

тешка форма → прогресивна и скратен животен век

блага форма → подолг живот

11. Значење за хумана генетика

Hunter синдромот е важен бидејќи е пример за X-врзано рецесивно наследување, покажува варијабилност на фенотип и демонстрира лизозомална акумулација

12. Заклучок

Hunter синдромот е сложено наследно заболување со мултисистемско зафаќање и варијабилна клиничка слика. Тој има особено значење во хуманата генетика како модел за X-врзани рецесивни болести и лизозомални нарушувања. Раната дијагноза и современите терапевтски пристапи можат значително да го подобрат квалитетот на живот на пациентите.

Hurler синдром

Hurler синдром претставува најтешката форма на мукополисахаридоза тип I и е класичен пример за лизозомална складишна болест. Овој синдром се карактеризира со прогресивна акумулација на гликозаминогликани во ткивата, што доведува до мултисистемско оштетување.

1. Дефиниција и етиологија

Hurler синдромот е автосомно-рецесивно заболување предизвикано од дефицит на ензимот α-L-идуронидаза (IDUA).

Последица неможност за разградба на: дерматан сулфат, хепаран сулфат и нивна акумулација во лизозомите.

2. Биохемиски механизам

Во нормални услови:

гликозаминогликаните се разградуваат во лизозомите преку серија ензимски реакции

Кај Hurler синдром: дефект во IDUA → блокада на разградбата и акумулација на GAGs во клетките.

Резултат: зголемени лизозоми и нарушена клеточна функција

3. Патофизиологија

Акумулацијата на GAGs доведува до:

1. Клеточна дисфункција: оштетување на клетките во повеќе органи

2. Органомегалија: хепатомегалија, спленомегалија.

3. Скелетни промени: дисостоза мултиплекс и деформации на коски

4. Невролошко оштетување: прогресивна интелектуална попреченост

4. Генетика и наследување

Автосомно-рецесивно, ген: IDUA (хромозом 4).

Мутациите доведуваат до целосен или тежок дефицит на ензим.

5. Епидемиологија

~1:100.000 новороденчиња, ретка, но тешка болест.

6. Клиничка слика

Рано детство

Симптомите почнуваат во првите години: груби црти на лицето („coarse facies“), голема глава (макроцефалија), хронични инфекции.

Прогресија, 

1. Скелетни промени: краток раст, деформации на 'рбет, ограничена подвижност

2. Невролошки симптоми: доцнење во развој и интелектуална попреченост.

3. Окуларни: заматување на рожницата.

4. Кардиоваскуларни: валвуларни болести, кардиомегалија.

5. Респираторни: опструкција на дишни патишта, чести инфекции.

6. Абдоминални: хепатоспленомегалија.

7. Дијагностика

1. Скрининг зголемени GAGs во урина

2. Ензимска анализа намалена активност на α-L-идуронидаза

3. Генетска анализа мутации во IDUA

8. Терапија

1. Ензимска супституциона терапија: ларонидаза. Ја подобрува соматската состојба

2. Трансплантација на хематопоетски матични клетки: најдобар ефект ако се направи рано

може да го забави невролошкото оштетување.

3. Симптоматска терапија: мултидисциплинарен пристап

9. Прогноза

Без терапија: тежок тек, животен век често ограничен.

Со рана терапија: подобрен исход.

10. Значење за хумана генетика

Hurler синдромот е важен бидејќи: претставува класичен модел на лизозомална болест, покажува мултисистемско зафаќање и е пример за таргетирана терапија.

11. Заклучок

Hurler синдромот е тешка, прогресивна наследна болест која има значајни клинички последици. Раното препознавање и навремена терапија се од суштинско значење за подобрување на квалитетот на живот и преживувањето. Овој синдром е од особено значење во едукацијата по хумана генетика, бидејќи јасно ја демонстрира врската помеѓу ензимскиот дефект, акумулацијата на метаболити и клиничката слика.