Физиологија на говорот

1. Вовед

Говорот претставува една од најкомплексните човекови функции и резултат е на интегрирано дејство на повеќе физиолошки системи: нервниот систем, респираторниот систем, ларингеалниот (фонациски) апарат и артикулацискиот апарат. Физиологијата на говорот ги проучува механизмите преку кои мозокот планира, иницира, контролира и коригира говорна продукција, како и начинот на кој звучниот сигнал се создава, модулира и реализира во вербална комуникација.

2. Неврофизиолошка основа на говорот

Говорната продукција започнува во централниот нервен систем. Кортикалните и субкортикалните структури имаат клучна улога во планирањето, организацијата и моторната изведба на говорот.

2.1 Кортикални говорни центри

Брокина област (фронтален лобус) – одговорна за моторното планирање на говорот, синтаксичката структура и артикулациската програма.

Верникеова област (темпорален лобус) – одговорна за разбирање на говорот и семантичка обработка.

Премоторна и моторна кора – ја координира активноста на говорните мускули (усни, јазик, меко непце, ларинкс).

Суплементарна моторна област – учествува во иницирање и секвенционирање на говорните движења.

2.2 Субкортикални структури

• Базални ганглии – регулираат флуентност, ритам и автоматизација на говорот.
• Мал мозок (церебелум) – важен за прецизност, темпо и координација на артикулацијата.
• Таламус – пренос и интеграција на сензомоторни информации.

3. Респираторна физиологија на говорот

Говорот е експираторен процес, при кој воздухот од белите дробови претставува енергетска основа за создавање звук.

Дијафрагмата и меѓуребрените мускули ја контролираат количината и притисокот на издишаниот воздух.

За разлика од мирното дишење, говорното дишење е волунтарно, продолжено и контролирано.

Соодветниот субглотичен притисок е неопходен за стабилна фонација и јасен говор.

Нарушувања во респираторната контрола можат да доведат до тивок говор, кратки фрази или нарушена интонација.

4. Фонација и физиологија на ларинксот

4.1 Ларингеална структура

Ларинксот е централниот орган за создавање на гласот и се состои од:

• гласни жици (вокални набори),
• тироидна, крикоидна и аритеноидни ‘рскавици,
• внатрешни и надворешни ларингеални мускули.

4.2 Механизам на фонација

Фонацијата настанува кога:

• Воздухот од белите дробови минува низ затворените гласни жици,
• Се создава вибрација (myoelastic-aerodynamic theory),
• Се формира примарен гласен звук.

Фреквенцијата на вибрациите ја определува висината на гласот, а амплитудата – јачината.

5. Артикулациска физиологија

Артикулацијата го трансформира гласниот звук во разбирлив говор преку обликување на резонаторниот простор.

5.1 Активни артикулациски органи

• Јазик
• Усни
• Меко непце
• Долна вилица

5.2 Пасивни артикулациони структури

• Забите
• Тврдо непце
• Алвеоларен гребен

Прецизната координација на овие структури овозможува продукција на самогласки и согласки. Нарушувањата во артикулацијата се поврзуваат со дислалија, дизартрија и апраксија на говор.

6. Резонанца и супрасегментални карактеристики

Резонаторните шуплини (фаринкс, усна и носна празнина) ја модифицираат бојата и квалитетот на гласот.

• Орална резонанца – доминантна кај повеќето гласови
• Назална резонанца – присутна кај назалните гласови
• супрасегменталните карактеристики вклучуваат:
• интонација,
• акцент,
• ритам,
• темпо.

Тие се клучни за пренос на емоции, значење и комуникативна намера.

7. Сензорна повратна спрега (feedback)

Говорот се контролира преку:

• Аудитивен фидбек – слушање на сопствениот говор
• Соматосензорен фидбек – информации од мускулите и зглобовите

Нарушена повратна спрега може да доведе до нарушена флуентност, неправилна артикулација или промени во јачината и висината на гласот.

8. Развојна физиологија на говорот

Физиологијата на говорот се развива постепено:

• рана вокализација,
• брборење,
• појава на први зборови,
• развој на сложени говорни структури.

Развојот зависи од невролошката зрелост, слухот, моторната контрола и социјалната интеракција.

9. Клиничко значење

Разбирањето на физиологијата на говорот е основа за:

• логопедска дијагностика и терапија,
• невролошка рехабилитација,
• работа со деца со аутизам, афазија, дизартрија и апраксија,
• развој на асистивни комуникациски технологии.

10. Заклучок

Физиологијата на говорот претставува сложен и високо координиран процес кој ги интегрира невролошките, респираторните, фонациските и артикулациските механизми. Секоја дисфункција во овие системи може да резултира со нарушувања во говорот, што ја нагласува важноста на мултидисциплинарен пристап во неговото проучување и третман.