1. Вовед
Артикулацијата претставува сложен физиолошки и фонетски процес преку кој се создаваат говорните гласови со координирано движење на говорните органи. Во македонскиот јазик, артикулацијата на самогласките и согласките се одвива преку прецизна интеракција помеѓу респираторниот систем, ларинксот и супраглоталните говорни органи. Разбирањето на овие процеси е од клучно значење за лингвистиката, логопедијата и изучувањето на говорно-јазичниот развој.
2. Говорни органи и артикулациски апарат
Артикулацијата на говорните гласови се изведува со помош на:
Активни артикулациони органи: јазикот (врв, грб, корен), усните, мекото непце
Пасивни артикулациони органи: заби, алвеоларен гребен, тврдо непце
Резонаторни шуплини: усна, носна и ждрелна празнина
Јазикот е најважниот артикулациски орган поради неговата подвижност и способност за прецизна контрола на воздушниот тек.
3. Артикулација на самогласките во македонскиот јазик
3.1 Општи карактеристики
Самогласките се гласови што се создаваат без пречка во говорниот канал, при што воздушниот тек слободно минува. Македонскиот јазик има пет основни самогласки:
/а/, /е/, /и/, /о/, /у/
Тие се разликуваат според:
- положбата на јазикот (висина и предност)
- положбата на усните
- степенот на отворање на устата
3.2 Класификација на самогласките
а) Според висината на јазикот
Високи: /и/, /у/
Средни: /е/, /о/
Ниска: /а/
б) Според предноста на јазикот
Предни: /и/, /е/
Средни: /а/
Задни: /о/, /у/
в) Според положбата на усните
Незаоблени: /а/, /е/, /и/
Заоблени: /о/, /у/
3.3 Артикулациски опис на поединечните самогласки
/а/ – ниска, централна, незаоблена самогласка; устата широко отворена
/е/ – средна, предна, незаоблена; јазикот благо подигнат напред
/и/ – висока, предна, незаоблена; усните благо растегнати
/о/ – средна, задна, заоблена; усните кружно оформени
/у/ – висока, задна, силно заоблена; јазикот повлечен наназад
4. Артикулација на согласките во македонскиот јазик
4.1 Општи карактеристики
Согласките се гласови кај кои воздушниот тек се попречува или целосно се запира во одредена точка од говорниот канал. Македонскиот јазик има 26 согласки, кои се класифицираат според:
- место на артикулација
- начин на артикулација
- звучност (звучни и безвучни)
4.2 Класификација според местото на артикулација
- Билобијални: /п/, /б/, /м/
- Лабиодентални: /ф/, /в/
- Алвеоларни: /т/, /д/, /с/, /з/, /ц/, /н/, /л/, /р/
- Палатални: /ќ/, /ѓ/, /ј/, /љ/, /њ/, /ч/, /џ/
- Веларни: /к/, /г/, /х/
4.3 Класификација според начинот на артикулација
- Експлозивни (плозиви): /п/, /б/, /т/, /д/, /к/, /г/
- Фрикативни: /ф/, /в/, /с/, /з/, /ш/, /ж/, /х/
- Африкати: /ц/, /ч/, /џ/
- Назални: /м/, /н/, /њ/
- Латерални: /л/, /љ/
- Вибранти: /р/
- Полугласник: /ј/
4.4 Класификација според звучност
- Звучни согласки: /б/, /д/, /г/, /з/, /ж/, /в/, /м/, /н/, /л/, /р/
- Безвучни согласки: /п/, /т/, /к/, /с/, /ш/, /ф/, /х/, /ц/, /ч/
5. Коартикулација и динамика на говорот
Во реалниот говор, гласовите не се изговараат изолирано, туку се меѓусебно поврзани преку процесот на коартикулација. Положбата и артикулацијата на еден глас влијае врз соседните гласови, што е особено важно при изучување на говорни нарушувања и при логопедска интервенција.
6. Артикулациски развој и значење за логопедијата
Правилната артикулација на самогласките и согласките се развива постепено во детството. Нарушувања во артикулацијата (дислалија, дизартрија, апраксија на говорот) можат значително да ја нарушат разбирливоста на говорот. Затоа, познавањето на артикулациските карактеристики на македонскиот јазик е основа за ефективна дијагностика и терапија.
7. Заклучок
Артикулацијата на согласките и самогласките во македонскиот јазик е резултат на сложена координација помеѓу говорните органи и фонетските правила на јазикот. Прецизното разбирање на овие процеси е суштинско за лингвистиката, образованието и клиничката практика. Македонскиот фонолошки систем, со својата јасна и стабилна самогласка структура и богата согласка инвентарност, претставува солидна основа за говорно-јазичен развој.
No comments:
Post a Comment