Создавање на гласот (фонација)

1. Вовед

Создавањето на гласот, или фонацијата, претставува физиолошки процес при кој механичката енергија на издишаниот воздух се трансформира во звучна енергија преку вибрација на гласните жици во ларинксот. Фонацијата е централна компонента на говорната продукција и основа за вербална комуникација, пеење и парајазична експресија. Таа е резултат на прецизна координација помеѓу респираторниот систем, ларингеалниот апарат и централниот нервен систем.

2. Анатомско-функционална основа на гласот

2.1 Ларинкс (грклан)

Ларинксот се наоѓа помеѓу фаринксот и трахејата и има тројна функција:

• создавање на глас,
• заштита на долните дишни патишта,
• регулирање на дишењето.

Основни анатомски структури:

• Тироидна ‘рскавица
• Крикоидна ‘рскавица
• Епиглотис
• Аритеноидни ‘рскавици

2.2 Гласни жици (вокални набори)

Гласните жици се парни мукозни структури составени од:

• мукоза,
• лигамент,
• мускул (m. vocalis).

Тие можат да се:

• аддуцираат (затворат),
• абдуцираат (отворат),
• напнат или релаксираат,
• издолжат или скратат.

3. Респираторна поддршка на фонацијата

Фонацијата е експираторен процес и зависи од:

• количината на издишан воздух,
• субглотичниот притисок,
• контролата на издишувањето.

3.1 Субглотичен притисок

Субглотичниот притисок е притисокот на воздухот под гласните жици и е клучен фактор за:

• иницирање на вибрацијата,
• јачина на гласот,
• стабилност на фонацијата.

Недоволен притисок → слаб, тивок глас

Преголем притисок → напнат, форсиран глас

4. Механизам на создавање на гласот

Најприфатената теорија за фонација е миоеластично-аеродинамичката теорија.

4.1 Миогена компонента

Внатрешните ларингеални мускули ги приближуваат гласните жици.

Се создава соодветна напнатост и позиција за вибрација.

4.2 Аеродинамична компонента

• Воздухот од белите дробови го зголемува субглотичниот притисок.
• Кога притисокот ја надминува мускулната напнатост, жиците се отвораат.
• Воздухот поминува нагоре, притисокот паѓа и жиците повторно се затвораат.
• Овој циклус се повторува стотици пати во секунда.

5. Акустични карактеристики на гласот

5.1 Висина на гласот (pitch)

Одредена од фреквенцијата на вибрација.

Повисок тон → побрзи вибрации.

Зависи од должината, дебелината и напнатоста на гласните жици.

5.2 Јачина на гласот (loudness)

Одредена од амплитудата на вибрацијата.

Директно поврзана со субглотичниот притисок.

5.3 Боја на гласот (timbre)

Индивидуална карактеристика.

Зависи од резонаторните простори (фаринкс, усна и носна празнина).

6. Неврофизиолошка контрола на фонацијата

Фонацијата е под контрола на:

• моторната кора,
• мозочното стебло,
• кранијалните нерви.

Најважни нерви:

• n. vagus (X) – инервација на ларинксот,
• n. laryngeus superior,
• n. laryngeus recurrens.

Оштетување на овие нерви → парализа или дисфонија.

7. Резонанца и модификација на гласот

Примарниот глас создаден во ларинксот е слаб и без јасна боја. Резонаторните шуплини го засилуваат и модифицираат:

• фаринкс,
• усна празнина,
• носна празнина.

Нарушувања во резонанцата доведуваат до:

• хиперназалност,
• хипоназалност,
• променет квалитет на глас.

8. Развој на гласот низ животниот век

• Детство – кратки и тенки гласни жици, повисок глас.
• Пубертет – хормонски промени → мутација на гласот.
• Возрасен период – стабилизација на гласот.
• Старост – намалена еластичност, тремор, слабеење на гласот.

9. Патофизиологија на фонацијата

Нарушувања во создавањето на гласот:

• дисфонија,
• афонија,
• вокални нодули,
• полипи,
• спастична дисфонија.

Причини:

• функционални,
• органски,
• неврогени,
• психогени.

10. Клиничко и терапевтско значење

Разбирањето на создавањето на гласот е основа за:

• логопедска гласовна терапија,
• вокална рехабилитација,
• работа со професионални говорници и пејачи,
• третман кај деца со невроразвојни нарушувања.

11. Заклучок

Создавањето на гласот е сложен биомеханички и неврофизиолошки процес кој зависи од прецизна координација на дишењето, мускулната активност и аеродинамичките сили. Секое нарушување во овој систем може да резултира со промени во квалитетот, јачината или стабилноста на гласот, што ја нагласува важноста на неговото темелно проучување и клиничка примена.