15 ЕКТС поени - 22.04.2026

Почитувани студенти,

Ве поканувам во среда на 22 април во периодот од 10:00 до 11:00 часот да си ги завршите сите заостанати обврски во смисол на одговарање за 15 ЕКТС поени, за да можете да полагате во јунската сесија. Овие термини може да се искористат и за други видови на консултации.

Предметен наставник

De Grouchy синдром тип II

De Grouchy синдром тип II претставува хромозомски микроделеционен синдром кој настанува поради загуба на генетски материјал од долгиот крак на хромозом 18 (18q−). Овој синдром има значајно поширок и потежок клинички спектар во споредба со тип I (18p−), со вклучување на невролошки, ендокрини, имунолошки и структурни абнормалности.

1. Историски осврт

Синдромот е дел од класификацијата на Jean de Grouchy, кој ги опишал делеционите синдроми на хромозом 18.

2. Генетска основа и молекуларна патогенеза

2.1 Хромозомска абнормалност

Делеција на долгиот крак на хромозом 18

Најчесто региони: 18q21–18q23

Големината на делецијата е варијабилна → силно влијае на фенотипот

2.2 Генетски механизми

≈70–80% de novo делеции

≈20–30%: резултат на неврамнотежени транслокации

родител носител на балансирана транслокација

2.3 Клучни гени и нивна улога

• MBP (Myelin Basic Protein) → важен за миелинизација
• TCF4 (во некои случаи) → поврзан со тежок невроразвојен фенотип
• гени поврзани со имунитет и раст

3. Епидемиологија

Преваленција: ~1:40.000–1:50.000 живородени. Подеднакво кај двата пола.

4. Патофизиологија

Губитокот на гени доведува до:

• нарушена миелинизација на ЦНС
• дефекти во невронската сигнализација
• имунолошка дисфункција
• ендокрини нарушувања

5. Клиничка слика

5.1 Краниофацијални карактеристики: издолжено лице, средно лице хипоплазија, големи уши, длабоко поставени очи.

5.2 Невролошки и развојни карактеристики: умерена до тешка интелектуална попреченост, значајно доцнење во говор, хипотонија, нарушена координација.

5.3 Сензорни нарушувања: сензоневрална глувост (честа), проблеми со вид.

5.4 Раст и ендокринологија: низок раст, дефицит на хормон на раст, тироидни нарушувања.

5.5 Имунолошки карактеристики: намалени имуноглобулини, склоност кон инфекции.

5.6 Други малформации: кардиоваскуларни - конгенитални срцеви дефекти, мускулоскелетни - сколиоза, деформитети, генитоуринарни - бубрежни аномалии.

6. Дијагностика

6.1 Клиничка проценка: дисморфичен фенотип, развојно доцнење.

6.2 Генетска дијагностика: кариотипизација, FISH, array-CGH / SNP array → златен стандард.

6.3 Пренатална дијагностика: ултразвук (ретардација на раст, малформации), амниоцентеза.

7. Диференцијална дијагноза

• Wolf-Hirschhorn syndrome
• Cri du chat syndrome
• други микроделециони синдроми

8. Третман

8.1 Медицински третман: хормонална терапија (ако е индицирана), третман на инфекции, аудиолошка поддршка.

8.2 Рехабилитација: логопедска терапија, физикална терапија, окупациона терапија.

8.3 Образовна поддршка: индивидуализирани програми, инклузивно образование.

8.4 Мултидисциплинарен пристап: генетичар, невролог, ендокринолог, аудиолог.

9. Прогноза

Варијабилна подобра отколку кај тешките трисомии, зависно од големината на делецијата.

10. Генетско советување

Низок ризик кај de novo случаи, повисок ризик ако родител е носител на транслокација. Препорачана анализа на родителите.

11. Заклучок

De Grouchy синдром тип II (18q−) е комплексен микроделеционен синдром со значајни невролошки, ендокрини и имунолошки манифестации. Раното препознавање, деталната генетска анализа и мултидисциплинарниот пристап се клучни за оптимално менаџирање и подобрување на квалитетот на живот.

De Grouchy синдром тип I

De Grouchy синдром тип I претставува ретка хромозомска микроделеција која настанува поради загуба на генетски материјал од краткиот крак на хромозом 18 (18p−). Спаѓа во групата на микроделециони синдроми и се карактеризира со варијабилна клиничка слика, вклучувајќи интелектуална попреченост, дисморфични карактеристики и различни конгенитални аномалии.

1. Историски осврт

Синдромот е опишан од Jean de Grouchy, по кого го добива името. Тој ги класифицирал синдромите поврзани со делеции на хромозом 18 во два типа:

• тип I → делеција на 18p
• тип II → делеција на 18q

2. Генетска основа и молекуларна патогенеза

2.1 Хромозомска абнормалност

Делеција на краткиот крак на хромозом 18 (18p11.3)

Големината на делецијата варира → влијае на фенотипот

2.2 Генетски механизми

≈85–90% de novo делеции

≈10–15%: резултат на неурамнотежена транслокација

родител носител на балансирана транслокација

2.3 Критични гени

Иако не постои единствен „критичен ген“, се смета дека повеќе гени учествуваат во: невроразвој, краниофацијална морфогенеза, раст и диференцијација.

3. Епидемиологија

Преваленција: ~1:50.000 живородени. Подеднакво застапен кај двата пола.

4. Патофизиологија

Губитокот на генетски материјал доведува до: нарушена ембрионална органогенеза, дефекти во невроналната миграција, абнормален развој на краниофацијални структури.

5. Клиничка слика

5.1 Краниофацијални карактеристики: микроцефалија, рамно лице, широк носен корен, птоза, ниско поставени уши.

5.2 Невроразвој: лесна до умерена интелектуална попреченост, доцнење во говор и моторен развој, хипотонија.

5.3 Раст и развој: низок раст, интраутерина ретардација на растот.

5.4 Бихевиорални карактеристики: социјални тешкотии, хиперактивност, во некои случаи аутистични карактеристики.

5.5 Други аномалии: Кардиоваскуларни: конгенитални срцеви дефекти (поретко отколку кај други синдроми), ендокрини - можни нарушувања на хормонот на раст, невролошки - ретко епилепсија.

6. Дијагностика

6.1 Клиничка проценка: дисморфичен фенотип, развојно доцнење.

6.2 Генетска дијагностика: кариотипизација, FISH, array-CGH / SNP array → најсензитивен метод.

6.3 Пренатална дијагностика: ултразвук (ретардација на растот), амниоцентеза.

7. Диференцијална дијагноза

• Cri du chat syndrome
• Wolf-Hirschhorn syndrome
• други микроделециони синдроми

8. Третман

8.1 Медицински третман: симптоматски третман на придружни состојби.

8.2 Рехабилитација: логопедска терапија, физикална терапија, окупациона терапија.

8.3 Образовна поддршка: индивидуализиран пристап, инклузивно образование.

8.4 Психосоцијална поддршка: работа со семејството, долгорочна поддршка.

9. Прогноза

Варијабилна обично подобра од други микроделециони синдроми, зависно од големината на делецијата.

10. Генетско советување

Низок ризик за повторување кај de novo случаи, повисок ако родител е носител на транслокација

препорачана родителска цитогенетска анализа.

11. Заклучок

De Grouchy синдром тип I (18p−) е редок микроделеционен синдром со варијабилен клинички спектар. Раната дијагноза и мултидисциплинарниот пристап овозможуваат подобра функционална адаптација и квалитет на живот кај засегнатите лица.

Cri du chat syndrome (Lejeune синдром)

Синдромот Cri du chat („плач како мачка“) е класичен хромозомски микроделеционен синдром предизвикан од загуба на генетски материјал од краткиот крак на хромозом 5 (5p−). Карактеристичен е високофреквентниот, пискав плач кај новороденчињата, кој потсетува на мјаукање на мачка, заедно со специфични дисморфични карактеристики и значајно заостанување во психомоторниот развој.

1. Историски осврт

Синдромот е опишан во 1963 година од Jérôme Lejeune, еден од пионерите на цитогенетиката.

2. Генетска основа и молекуларна патогенеза

2.1 Хромозомска абнормалност

Делеција на краткиот крак на хромозом 5: 5p15.2–5p15.3

Големината на делецијата варира → влијае на тежината на фенотипот

2.2 Критични региони

5p15.3 → поврзан со карактеристичниот плач

5p15.2 → одговорен за интелектуалната попреченост и дисморфии

2.3 Генетски механизми

≈85–90% de novo делеции

≈10–15% резултат на: неврамнотежена транслокација или родител носител на балансирана транслокација

3. Епидемиологија

Преваленција: ~1:15.000–1:50.000 живородени. Малку почест кај женски пол.

4. Патофизиологија

Загубата на повеќе гени доведува до нарушен невроразвој, абнормална морфогенеза на ларинксот, нарушена синаптичка функција. Резултат на тоа е карактеристичен плач, когнитивни и моторни дефицити.

5. Клиничка слика

5.1 Неонатални карактеристики: високофреквентен „мачешки“ плач, ниска родилна тежина, хипотонија

5.2 Краниофацијални карактеристики: микроцефалија, округло лице, хипертелоризам, епикантални набори, ниско поставени уши, малечка долна вилица (микрогнатија).

5.3 Невроразвој: тешка интелектуална попреченост, значајно доцнење во говор и моторен развој, ограничена комуникација.

5.4 Бихевиорални карактеристики: хиперактивност, стереотипии, социјална интеракција варијабилна.

5.5 Други малформации: кардиоваскуларни - конгенитални срцеви дефекти, мускулоскелетни - сколиоза, хипермобилност, гастроинтестинални - проблеми со хранење, гастроезофагеален рефлукс.

6. Дијагностика

6.1 Клиничка проценка: карактеристичен плач, дисморфичен фенотип

6.2 Генетска дијагностика: кариотипизација (за поголеми делеции), FISH анализа, array-CGH / SNP array → најсензитивна метода.

6.3 Пренатална дијагностика: ултразвук (ретардација на раст), амниоцентеза + генетска анализа.

7. Диференцијална дијагноза

• Wolf-Hirschhorn syndrome
• други микроделециони синдроми

8. Третман 

8.1 Медицински третман: третман на срцеви и други малформации, следење на раст и развој.

8.2 Рехабилитација: рана интервенција, логопедска терапија, физикална и окупациона терапија.

8.3 Нутритивна поддршка: помош при хранење, во тешки случаи → гастростома.

8.4 Психосоцијална поддршка: едукација на родители, долгорочна поддршка

9. Прогноза

Варијабилна подобра од тешките трисомии, значајна интелектуална попреченост останува.

10. Генетско советување

Низок ризик кај de novo случаи, повисок ризик ако родител носи транслокација, препорачана анализа на родителски кариотип.

11. Заклучок

Lejeune (Cri du chat) синдромот е добро дефиниран микроделеционен синдром со карактеристична клиничка презентација. Раното препознавање и мултидисциплинарниот пристап се клучни за оптимален развој и подобрување на квалитетот на живот.

Wolf–Hirschhorn синдром

Wolf–Hirschhorn синдромот (WHS) претставува ретка, но клинички препознатлива хромозомска микроделеција, која настанува поради загуба на генетски материјал од краткиот крак на хромозом 4 (регион 4p16.3). Се карактеризира со специфичен дисморфичен фенотип, значајно заостанување во растот и развојот, интелектуална попреченост и чести епилептични напади.

1. Историски осврт

Синдромот независно е опишан во 1965 година од Ulrich Wolf и Kurt Hirschhorn, по кои го добива името.

2. Генетска основа и молекуларна патогенеза

2.1 Хромозомска абнормалност

Делеција на регионот 4p16.3

Големината на делецијата варира → корелира со тежината на клиничката слика

2.2 Критичен регион (WHSCR) „Wolf-Hirschhorn syndrome critical region“

Вклучува неколку важни гени:

WHSC1 (NSD2) – развој на хроматин

LETM1 – митохондријална функција (поврзана со напади)

FGFR3 – раст и развој

2.3 Механизам на настанување

≈85–90% de novo делеции

≈10–15% резултат на:

балансирана транслокација кај родител.

3. Епидемиологија

Преваленција: ~1:50.000 живородени. Почест кај девојчиња (сооднос ~2:1).

4. Патофизиологија

Губитокот на повеќе гени доведува до:

• нарушена ембрионална морфогенеза
• дефекти во невроналната миграција
• нарушена митохондријална функција
• генерализирано заостанување во растот

5. Клиничка слика

5.1 Краниофацијални карактеристики: широк, рамен носен корен, високо чело, хипертелоризам, микроцефалија. Ова дава карактеристичен изглед на лицето.

5.2 Раст и развој: интраутерина ретардација на раст, постнатално заостанување, тешка интелектуална попреченост.

5.3 Невролошки манифестации: епилептични напади (многу чести), хипотонија, доцнење во моторен развој.

5.4 Други малформации: кардиоваскуларни-конгенитални срцеви дефекти, гастроинтестинални -  проблеми со хранење, гастроезофагеален рефлукс, генитоуринарни - бубрежни аномалии, мускулоскелетни - сколиоза, деформитети на екстремитети.

6. Дијагностика

6.1 Клиничка проценка: карактеристичен фенотип, невролошки симптоми.

6.2 Генетска дијагностика: кариотипизација (за поголеми делеции), FISH (таргетирана анализа), array-CGH / SNP array → златен стандард.

6.3 Пренатална дијагностика: ултразвук (IUGR, малформации), амниоцентеза + генетска анализа.

7. Диференцијална дијагноза

• други микроделециони синдроми
• Cri du chat syndrome
• Patau syndrome

8. Третман 

8.1 Медицински третман: антиепилептична терапија, третман на срцеви и други малформации.

8.2 Рехабилитација: физикална терапија, логопедска терапија, окупациона терапија.

8.3 Нутритивна поддршка: третман на проблеми со хранење, во некои случаи гастростома.

8.4 Мултидисциплинарен пристап: педијатар, невролог, генетичар, кардиолог.

9. Прогноза

Варијабилна, зависно од големината на делецијата. Зголемен ризик за рана смртност. Преживеаните имаат тешка попреченост.

10. Генетско советување

Ризик за повторување: низок кај de novo случаи. Повисок ако родител е носител на транслокација

препорачано: родителски кариотип.

11. Заклучок

Wolf–Hirschhorn синдромот е комплексна хромозомска микроделеција со карактеристичен фенотип и значајни невролошки и системски манифестации. Раната дијагноза, генетското советување и мултидисциплинарниот третман се од суштинско значење за подобрување на квалитетот на живот.

Триплоидија

Триплоидијата претставува тешка нумеричка хромозомска абнормалност (полиплоидија) кај која постојат три комплетни хаплоидни сета хромозоми (3n = 69 хромозоми) наместо нормалните два (2n = 46). Состојбата е неспоива со долгорочно преживување и најчесто завршува со спонтан абортус во рана бременост.

1. Генетска основа

1.1 Кариотипови

69,XXX

69,XXY

69,XYY

Секој хромозом е присутен во три копии.

1.2 Механизми на настанување

1.2.1 Дигинија (мајчино потекло): јајце-клетка со диплоиден број хромозоми е оплодена со нормален сперматозоид

1.2.2 Диандрија (татковско потекло): оплодување на нормално јајце со два сперматозоиди (диспермја) или диплоиден сперматозоид.

2. Патофизиологија

Триплоидијата доведува до глобално нарушување на генската доза, абнормална ембрионална и плацентарна развојна програма, тежок дисбаланс во регулацијата на раст и диференцијација.

Особено е значајна разликата помеѓу:

• диандрија → изразени плацентарни промени
• дигинија → изразена фетална ретардација.

3. Морфолошки и клинички карактеристики

3.1 Фетални карактеристики

• тешка интраутерина ретардација на раст
• микроцефалија
• малформации на ЦНС
• краниофацијални аномалии

3.2 Карактеристични знаци

• синдактилија на III и IV прст 
• дефекти на срце
• бубрежни аномалии

3.3 Плацентарни промени

Кај диандрија: зголемена, цистична плацента, сличност со парцијална хидатиформна мола 

Кај дигинија: мала плацента, тешка фетална ретардација.

4. Клинички тек и исход

Најчесто спонтан абортус во прв триместар, ретко преживување до втор или трет триместар, живородени случаи се исклучително ретки. Преживување по раѓање: неколку часа до денови.

5. Дијагностика

5.1 Пренатална дијагностика: ултразвук: IUGR, структурни аномалии, абнормални вредности на β-hCG.

5.2 Генетска анализа: кариотипизација, QF-PCR, микрочип анализа.

5.3 Диференцијација разликување од: тешки тризомии (на пр. Patau syndrome), моларна бременост.

6. Диференцијална дијагноза

• други полиплоидии (тетраплоидија)
• тешки конгенитални синдроми

7. Третман 

7.1 Пренатален пристап: генетско советување, информирање за прогнозата.

7.2 Клинички менаџмент: нема каузален третман, туку палијативен пристап.

7.3 Следење на мајката: особено кај случаи со моларни промени: следење на β-hCG, ризик за гестациска трофобластна болест.

8. Генетско советување

Ризикот за повторување е низок. Најчесто случаен настан. Важно е објаснување на механизмот, психолошка поддршка.

9. Прогноза

Летална состојба неспоива со долгорочен живот. Висок процент на рани губитоци на бременост.

10. Заклучок

Триплоидијата претставува тешка форма на полиплоидија со сериозни последици врз ембрионалниот и феталниот развој. Раната пренатална дијагностика и соодветното генетско советување се од суштинско значење за правилно клиничко управување и поддршка на родителите.

Edwards синдром

Едвардс синдромот е тешка хромозомска анеуплоидија предизвикана од присуство на дополнителен хромозом 18. Се карактеризира со изразени конгенитални малформации, тешка интраутерина ретардација на растот и висока неонатална и инфантилна смртност. Претставува втора најчеста автозомна тризомија кај живородени, по Down syndrome.

1. Историски осврт

Синдромот е опишан во 1960 година од John Hilton Edwards.

2. Генетска основа и типови

2.1 Слободна тризомија 18 (≈90%)

Кариотип: 47,XX,+18 или 47,XY,+18

Причина: нон-дисјункција во мејоза

2.2 Мозаицизам (≈5%)

46/47 клеточни линии

поблага и варијабилна клиничка слика

2.3 Транслокациона форма (ретка)

делумен вишок на хромозом 18

може да биде наследна.

3. Епидемиологија

Преваленција: ~1:5000–1:8000 живородени. Почеста кај женски новороденчиња. Висока стапка на спонтани абортуси. Ризикот расте со возраста на мајката.

4. Патофизиологија

Дополнителниот генетски материјал доведува до нарушена органогенеза, генерализирана ретардација на растот, мултисистемско зафаќање.

5. Клиничка слика

5.1 Пренатални карактеристики: интраутерина ретардација на растот, олигохидрамнион, намалени фетални движења. 

5.2 Краниофацијални аномалии: микроцефалија, малечка долна вилица (микрогнатија), ниско поставени уши.

5.3 Карактеристични екстремитети: стегнати шаки со преклопени прсти, „rocker-bottom“ стапала.

5.4 Кардиоваскуларни малформации: VSD, ASD, патентен дуктус артериозус.

5.5 Други аномалии: бубрежни малформации, гастроинтестинални дефекти, хернии.

5.6 Невролошки карактеристики: тешка интелектуална попреченост, хипотонија или хипертонија.

6. Дијагностика

6.1 Пренатален скрининг: ултразвук (структурни аномалии), биохемиски маркери, неинвазивни методи.

6.2 Дијагностички методи: амниоцентеза, хорионска биопсија.

6.3 Постнатална дијагноза: клиничка слика, кариотипизација.

7. Диференцијална дијагноза

Patau syndrome и други тешки генетски синдроми.

8. Третман 

Не постои каузален третман.

8.1 Поддржувачки третман: неонатална интензивна нега, кардиолошка и респираторна поддршка.

8.2 Палијативна грижа: често доминантен пристап.

8.3 Индивидуализирана грижа кај преживеани пациенти: рехабилитација, мултидисциплинарен пристап.

9. Прогноза

Многу неповолна 90% умираат во првата година. Среден животен век: неколку недели до месеци.

10. Генетско советување

Проценка на ризик за повторување, анализа на родителски кариотип, особено важно кај транслокации.

11. Заклучок

Едвардс синдромот е тешка хромозомска болест со карактеристична клиничка слика и висока смртност. Пренаталната дијагностика и генетското советување имаат клучна улога во раното откривање и управувањето со оваа состојба.

Patau синдром

Патау синдромот е тешка хромозомска анеуплоидија предизвикана од присуство на дополнителен хромозом 13. Се карактеризира со тешки конгенитални малформации на централниот нервен систем, срцето и лицето, како и со висока неонатална и инфантилна смртност.

1. Историски осврт

Синдромот е опишан во 1960 година од Klaus Patau.

2. Генетска основа и типови

2.1 Слободна тризомија 13 (≈75–80%)

Кариотип: 47,XX,+13 или 47,XY,+13

Причина: нон-дисјункција во мејоза

2.2 Транслокациона форма (≈15–20%)

Робертсонова транслокација (најчесто 13;14)

Може да биде наследна

2.3 Мозаицизам (≈5%)

46/47 клеточни линии

поблага клиничка слика.

3. Епидемиологија

Преваленција: ~1:10.000–1:20.000 живородени. Висока стапка на спонтани абортуси. Ризикот се зголемува со возраста на мајката.

4. Патофизиологија

Дополнителниот генетски материјал од хромозом 13 доведува до:

• нарушена органогенеза
• тешки дефекти во срединските структури (midline defects)
• мултисистемско зафаќање

5. Клиничка слика

5.1 Краниофацијални аномалии

• микроцефалија
• холопросенцефалија
• цепнатина на усна и непце
• микрофталмија или анофталмија

5.2 Екстремитети

• полидактилија (шест прсти)
• флексорна позиција на прсти

5.3 Кардиоваскуларни малформации

• VSD (вентрикуларен септален дефект)
• ASD
• патентен дуктус артериозус

5.4 Централен нервен систем

• тешки структурни аномалии
• тешка интелектуална попреченост (кај преживеани)

5.5 Други аномалии

• бубрежни малформации
• омфалоцела
• апнеја и респираторни проблеми

6. Дијагностика

6.1 Пренатален скрининг: ултразвук (детекција на малформации), биохемиски маркери, неинвазивни методи.

6.2 Дијагностички методи: амниоцентеза, хорионска биопсија.

6.3 Постнатална дијагноза: клиничка слика, кариотипизација.

7. Диференцијална дијагноза

Edwards syndrome,синдром други тешки конгенитални синдроми.

8. Третман

Не постои каузален третман.

8.1 Поддржувачки третман: неонатална интензивна нега, третман на срцеви и респираторни проблеми.

8.2 Палијативна грижа: често неопходна поради тежината на состојбата.

8.3 Индивидуален пристап: во ретки случаи со подолг опстанок: рехабилитација, мултидисциплинарна поддршка.

9. Прогноза

Многу лоша: 90% умираат во првата година, преживување над 1 година е ретко.

10. Генетско советување

Важно за проценка на ризик, особено кај транслокациски форми, анализа на родителски кариотип.

11. Заклучок

Патау синдромот е една од најтешките хромозомски анеуплоидии, со комплексна клиничка слика и висока смртност. Раната пренатална дијагностика и соодветното генетско советување се клучни за управување со оваа состојба.

Langdon–Down синдром

Лангдон–Даун синдромот, именуван по John Langdon Down, претставува најчеста хромозомска анеуплоидија кај живородени деца и водечка генетска причина за интелектуална попреченост. Основата е присуство на дополнителен генетски материјал од хромозом 21.

1. Генетска основа и типови

1.1 Тризомија 21 (≈95%)

Кариотип: 47,XX,+21 или 47,XY,+21

Механизам: нон-дисјункција во мејоза (најчесто мајчино потекло)

1.2 Транслокациона форма (≈3–4%)

Робертсонова транслокација (на пр. 14;21 или 21;21)

Може да биде наследна → важност на родителски кариотип

1.3 Мозаицизам (≈1–2%)

46,XX/47,XX,+21 или 46,XY/47,XY,+21

Поблага и варијабилна клиничка слика

2. Епидемиологија и ризик

Преваленција: ~1:700 живородени

Ризикот расте со возраста на мајката (особено >35 години)

Повеќето случаи се спорадични.

3. Патофизиологија

Дополнителната копија на хромозом 21 доведува до генска доза ефект (overexpression), нарушена невронска диференцијација и синаптогенеза, мултисистемско зафаќање (срце, гастроинтестинален тракт, имунитет).

4. Клиничка слика

4.1 Дисморфични карактеристики: брахицефалија, рамно лице, епикантални набори, нагоре косо поставени очи, мал нос, макроглосија, краток врат, ниска линија на коса.

4.2 Мускулен тонус и раст: хипотонија во неонатален период, низок раст во текот на детството

4.3 Екстремитети: една попречна палмарна бразда, кратки и широки шаки, клинодактилија на V прст.

4.4 Невроразвој: лесна до умерена интелектуална попреченост, доцнење во говор и моторен развој. Силни страни: визуелно учење, социјалност.

4.5 Чести придружни состојби: кардиоваскуларни - (≈40–50%), атриовентрикуларен септален дефект VSD/ASD, гастроинтестинални - дуоденална атрезија, Hirschsprung болест, ендокрини - хипотироидизам, имунолошки - зголемена склоност кон инфекции, хематолошки - зголемен ризик за леукемија, невродегенерација - рана појава на Алцхајмерова болест (врзано со APP ген на хр. 21).

5. Дијагностика

5.1 Пренатален скрининг

комбиниран прв триместар (NT, PAPP-A, β-hCG)

неинвазивен пренатален тест (NIPT)

5.2 Дијагностички тестови

хорионска биопсија

амниоцентеза

5.3 Постнатално

клиничка проценка

кариотипизација (златен стандард).

6. Третман 

Нема каузален третман → мултидисциплинарен пристап:

6.1 Медицински

• рано откривање и третман на срцеви мани
• следење на тироидна функција
• редовни аудиолошки и офталмолошки прегледи

6.2 Рехабилитација

• рана интервенција
• логопедска терапија
• физикална терапија

6.3 Образовна поддршка

• индивидуализирани образовни планови
• инклузивно образование

6.4 Социјална поддршка

• работа со семејството
• развој на самостојност

7. Прогноза

Значително подобрена со современа медицина. Животен век >60 години. Квалитетот на живот зависи од раната интервенција и поддршка.

8. Генетско советување

• проценка на ризик за повторување
• особено важно кај транслокациски форми
• анализа на родителски кариотип

9. Заклучок

Лангдон–Даун синдромот е комплексна хромозомска состојба со препознатлива клиничка слика и широк спектар на медицински и развојни потреби. Раното препознавање, систематското следење и интегрираниот третман овозможуваат значително подобрување на функционалниот исход и социјалната интеграција.

Фрагилен Х синдром

Фрагилниот X синдром претставува најчеста наследна причина за интелектуална попреченост и една од најзначајните моногенски причини за нарушувања од аутистичниот спектар. Етиолошки, синдромот е резултат на експанзија на CGG тринуклеотидни повторувања во генот FMR1 лоциран на X-хромозомот, што доведува до негово епигенетско замолчување и последователен недостаток на протеинот FMRP, клучен за нормалната синаптичка функција.

1. Генетска основа и молекуларни механизми

Генот FMR1 (Fragile X Mental Retardation 1) се наоѓа на регијата Xq27.3 и кодира RNA-врзувачки протеин кој игра суштинска улога во регулацијата на локалната протеинска синтеза во синапсите.

CGG повторувањата се класифицираат како:

• нормални: <45
• интермедиерни: 45–54
• премутација: 55–200
• полна мутација: >200

Кај полната мутација доаѓа до хиперметилација на промоторот на FMR1, што резултира со функционално исклучување на генот и дефицит на FMRP.

Наследувањето е X-врзано доминантно со феномен на „антиципација“, односно зголемување на бројот на повторувања во следните генерации, особено при мајчинско пренесување.

2. Патофизиологија

Недостатокот на FMRP доведува до дисрегулација на синаптичката пластичност, со зголемена протеинска синтеза и нарушена невронска сигнализација. Овие промени резултираат со абнормална организација на невронските мрежи, што клинички се манифестира со когнитивни и бихевиорални нарушувања.

3. Клиничка слика

3.1 Машки пациенти

Кај машките, клиничката слика е поизразена и вклучува:

• умерена до тешка интелектуална попреченост
• хиперактивност и дефицит на внимание
• анксиозност и социјална повлеченост
• избегнување контакт очи-во-очи
• стереотипни движења

Често се присутни карактеристики од аутистичниот спектар.

Физички карактеристики:

• издолжено лице
• големи и изразени ушни школки
• макроорхидизам (по пубертет)
• хипермобилност на зглобови

3.2 Женски пациенти

Кај женските лица клиничката слика е варијабилна, поради процесот на X-инактивација. Најчесто се забележува:

• нормален или благо намален интелектуален капацитет
• тешкотии во учење
• благи емоционални и бихевиорални нарушувања

4. Премутациски состојби

Носителите на премутација може да развијат:

• тремор/атаксија синдром кај возрасни (FXTAS)
• примарна оваријална инсуфициенција кај жени (FXPOI)

Овие состојби укажуваат дека премутацијата не е клинички „неутрална“.

5. Дијагностика

Дијагнозата се поставува со молекуларна анализа:

• PCR техника за одредување на бројот на CGG повторувања
• Southern blot за проценка на метилацијата

Индикации за тестирање вклучуваат:

• интелектуална попреченост од непозната етиологија
• аутистични карактеристики
• позитивна фамилијарна анамнеза

6. Третман 

Не постои каузален третман, па пристапот е симптоматски и мултидисциплинарен:

• рана бихевиорална интервенција
• логопедска и едукативна поддршка
• фармакотерапија за контрола на симптоми (АДХД, анксиозност, агресија)

Современите истражувања се насочени кон таргетирање на молекуларните патишта (на пр. mGluR5), но овие терапии сè уште не се дел од стандардната клиничка практика.

7. Прогноза

Состојбата е хронична, со варијабилна клиничка тежина. Раната дијагноза и интервенција значително го подобруваат функционалниот исход и квалитетот на живот.

8. Генетско советување

Генетското советување е од суштинско значење поради:

• специфичниот модел на наследување
• ризикот за експанзија на мутацијата
• потребата од фамилијарен скрининг

9. Заклучок

Фрагилниот X синдром претставува комплексно генетско нарушување со јасно дефинирана молекуларна основа и широк клинички спектар. Интегрираниот, мултидисциплинарен пристап останува клучен за оптимален третман и долгорочна поддршка на пациентите и нивните семејства.

Термини за полагање испити од прв циклус студии - август/септември 2026

Почитувани студенти, 

Во прилог ви ги споделувам термините за полагање на моите испити во сесијата август/септември 2026 година за студентите од прв циклус. Вие сте ДОЛЖНИ на испитот да носите пријава која е претходно набавена. Во почетокот на август ќе има анкета која задолжително ќе треба да ја пополните во насока на тоа која декада сакате да полагате. Јас како предметен наставник го задржувам правото да го променам начинот и терминот заради присуство на виша сила или други непредвидливи фактори. Вие сте должни да го следите овој блог заради евентуални промени. Потребно е да се биде најмалку 15-тина минути пред терминот заради навремено сместување на студентите. Препишувањето и други форми на неакадемско однесување строго ќе бидат санкционирани. Пријавите и тестовите пишувајте ги со читлив и разбирлив македонски јазик. Пријавите се купуваат порано, а не на денот на полагањето. Испитите се полагаат само со обезбеден потпис (редовните студенти), плус освоени 15 ЕКТС поени. Ургенциите се тотално НЕДОЗВОЛЕНИ и ЗАБРАНЕТИ!

Прва декада

01.09.2026  ХГФ, ХГ во Голем амфитеатар во 08:00 часот

02.09.2026 ФФА и МОИ во Амфитеатар 4 во 08:00 часот

Втора декада

09.09.2026 ХГФ и ХГ во Амфитеатар 4 во 08:00 часот

10.09.2026 ФФА и МОИ во Амфитеатар 4 во 08:00 часот

Предметен наставник

Термини за полагање испити од прв циклус на студии - јуни 2026

Почитувани студенти, 

Во прилог ви ги споделувам термините за полагање на моите испити во сесијата јуни 2026 година за студентите од прв циклус. Вие сте ДОЛЖНИ на испитот да носите пријава која е претходно набавена. Во мај ќе има анкета која задолжително ќе треба да ја пополните во насока на тоа која декада сакате да полагате. Јас како предметен наставник го задржувам правото да го променам начинот и терминот заради присуство на виша сила или други непредвидливи фактори. Вие сте должни да го следите овој блог заради евентуални промени. Потребно е да се биде најмалку 15-тина минути пред терминот заради навремено сместување на студентите. Препишувањето и други форми на неакадемско однесување строго ќе бидат санкционирани. Пријавите и тестовите пишувајте ги со читлив и разбирлив македонски јазик. Пријавите се купуваат порано, а не на денот на полагањето. Испитите се полагаат само со обезбеден потпис (редовните студенти), плус освоени 15 ЕКТС поени. Ургенциите се тотално НЕДОЗВОЛЕНИ и ЗАБРАНЕТИ!

Прва декада

01.06.2026  ХГФ, ХГ во Голем амфитеатар во 08:00 часот

02.06.2026 ФФА и МОИ во Голем амфитеатар во 08:00 часот

Втора декада

15.06.2026 ХГФ и ХГ во Голем амфитеатар во 08:00 часот

16.06.2026 ФФА и МОИ во Голем амфитеатар во 08:00 часот

Предметен наставник

Хермафродитизам

Терминот хермафродитизам историски се користел за состојби кај кои постои несогласување помеѓу хромозомскиот, гонадалниот и фенотипскиот пол. Во современата медицина се преферира поимот разлики/нарушувања на половиот развој (DSD – Differences/Disorders of Sex Development), кој е попрецизен и етички поприфатлив.

Овие состојби претставуваат хетерогена група вродени нарушувања на сексуалната диференцијација, кои се манифестираат со атипичен развој на гениталии, гонади или хромозомски пол.

1. Основи на половата диференцијација

Нормалниот полов развој вклучува три нивоа:

1.1 Хромозомски пол

46,XX → женски

46,XY → машки

1.2 Гонадален пол

тестиси (под влијание на SRY ген)

јајчници

1.3 Фенотипски пол

надворешни и внатрешни гениталии

секундарни полови карактеристики

Нарушување на било кој од овие процеси доведува до DSD.

2. Класификација 

2.1 46,XX DSD

Хромозомски женски пол со вирилизација. Причини: Конгенитална адренална хиперплазија најчеста причина зголемена продукција на андрогени.

Клиничка слика: амбигвитетни гениталии, нормални јајчници.

2.2 46,XY DSD

Хромозомски машки пол со недоволна маскулинизација

Причини: Андроген синдром на несензитивност, дефицит на 5-алфа редуктаза, гонадална дисгенеза.

Клиничка слика: женски или амбигвитетен фенотип, тестиси присутни

2.3 Овотестикуларен DSD (вистински хермафродитизам)

присуство на оваријално и тестикуларно ткиво (редок)

2.4 Гонадална дисгенеза неразвиени гонади. Може да биде: 46,XY (Swyer синдром), поврзан со Turner syndrome.

3. Патогенеза

Главни механизми: генетски мутации (SRY, AR, CYP21A2), хормонални нарушувања, ензимски дефицити.

4. Клиничка слика

4.1 Неонатален период: амбигвитетни гениталии, недефиниран пол.

4.2 Детство: раст и развој може да бидат нормални, психосоцијални предизвици.

4.3 Пубертет: одложен или атипичен пубертет, несоодветен развој на секундарни карактеристики.

5. Дијагностика

5.1 Клиничка проценка: изглед на гениталии, палпација на гонади. 

5.2 Лабораториски анализи: хормони: тестостерон, кортизол, 17-OH прогестерон.

5.3 Генетски тестови: кариотип, молекуларна анализа.

5.4 Снимање: ултразвук, МНР.

6. Диференцијална дијагноза

• изолирани хормонални нарушувања
• хромозомопатии

7. Третман

7.1 Мултидисциплинарен пристап: педијатар, ендокринолог, генетичар, психолог, хирург.

7.2 Хормонска терапија: корекција на хормонален дисбаланс.

7.3 Хируршки третман: индивидуално планиран внимателен и етички пристап.

7.4 Психолошка поддршка: поддршка на детето и семејството, идентитет и социјална адаптација.

8. Етички аспекти

Современиот пристап нагласува: одложување на непотребни хируршки интервенции, информирана согласност, почитување на идентитетот.

9. Прогноза

варијабилна зависи од: типот на DSD, рана дијагноза, квалитет на третман.

10. Генетско советување

Проценка на ризик, планирање на идни бремености.

11. Заклучок

Интерсексуланите состојби (DSD) претставуваат сложена група нарушувања на половиот развој. Современиот пристап бара интеграција на медицински, психолошки и етички аспекти, со фокус на индивидуализирана грижа и долгорочна поддршка.

Женска хипергоносомија X („супержена“)

Женската хипергоносомија X претставува нумеричка абнормалност на половите хромозоми кај женскиот пол, карактеризирана со присуство на дополнителен X-хромозом. Најчестиот кариотип е 47,XXX. Терминот „супержена“ е историски и денес се избегнува поради можни погрешни интерпретации; клиничката слика најчесто е блага и варијабилна.

1. Генетска основа

1.1 Кариотип и варијанти

• 47,XXX – класичен облик
• Мозаицизам: 46,XX/47,XXX
• 48,XXXX
• 49,XXXXX (со потешка клиничка слика)

1.2 Механизам на настанување

Нераздвојување (нон-дисјункција) во мејоза I или II

Може да биде: мајчино потекло (почесто), татково потекло.

1.3 Инактивирање на X-хромозом

Дел од дополнителните X-хромозоми се инактивираат (Barr-ово тело)

Сепак, некои гени „избегнуваат“ инактивирање → клинички ефекти.

2. Епидемиологија

Преваленција: ~1:1000 женски новороденчиња

Голем дел остануваат недијагностицирани.

3. Патофизиологија

Дополнителниот X-хромозом доведува до дисбаланс во генската експресија, суптилни невроразвојни промени.

4. Клиничка слика

4.1 Физички карактеристики најчесто нормален фенотип, повисок раст од просекот, нормален пубертет (во повеќето случаи).

4.2 Невроразвојни карактеристики доцнење во говор, тешкотии во учење, намалено внимание.

Чест коморбидитет: АДХД.

4.3 Когнитивен профил IQ: нормален до благо намален, тешкотии во вербална експресија, читање и пишување.

4.4 Психолошки карактеристики: анксиозност, емоционална чувствителност, социјална несигурност.

4.5 Репродуктивна функција: најчесто нормална плодност, ретко: предвремена оваријална инсуфициенција

5. Компликации

Тешкотии во учење, емоционални нарушувања, ретко: менструални неправилности.

6. Дијагностика

6.1 Цитогенетска анализа: кариотипизација

6.2 Молекуларни методи: FISH, Array CGH.

6.3 Пренатална дијагностика: неинвазивни техники, амниоцентеза.

7. Диференцијална дијагноза

• изолирани говорни нарушувања
• Turner синдром (со различна клиничка слика)

8. Третман 

8.1 Рехабилитација: логопедска терапија, образовна поддршка.

8.2 Бихевиорални интервенции: тренинг на внимание, социјални вештини.

8.3 Психолошка поддршка: третман на анксиозност, работа со семејството.

8.4 Медицински третман: обично не е потребен, симптоматски пристап.

9. Прогноза

Најчесто добра, нормален животен век, добра социјална интеграција со поддршка.

10. Генетско советување

Најчесто спорадично, низок ризик за повторување.

11. Заклучок

Женската хипергоносомија X (47,XXX) е релативно честа, но често недијагностицирана хромозомска варијација. Клиничката слика е најчесто блага, со доминација на невроразвојни и психолошки карактеристики. Раното препознавање и соодветната едукативна и психолошка поддршка овозможуваат нормален и продуктивен живот.

Turner синдром

Тарнер синдромот е хромозомска болест која се јавува исклучиво кај лица од женски пол и е резултат на целосно или делумно отсуство на еден X-хромозом. Најчестиот кариотип е 45,X, но постојат и мозаични и структурни варијанти. Синдромот се карактеризира со краток раст, гонадална дисгенеза и карактеристични соматски и системски аномалии.

1. Историски осврт

Синдромот е опишан во 1938 година од Henry Turner, додека цитогенетската основа (моносомија X) е утврдена во 1959 година.

2. Генетска основа и варијанти

2.1 Кариотипови

• 45,X (класичен облик)
• Мозаицизам: 45,X/46,XX или 45,X/46,XY
• Структурни абнормалности: изохромозоми, ринг X-хромозом, делеции на X.

2.2 Механизам

• Нераздвојување (нон-дисјункција) во мејоза
• Често губење на X-хромозом во рана митоза

2.3 Генска доза

Отсуството на втор X-хромозом доведува до:

• хаплоинсуфициенција на гени (на пр. SHOX)
• нарушен раст и гонадален развој

3. Епидемиологија

Преваленција: ~1:2500 живородени женски новороденчиња. Многу случаи завршуваат со спонтан абортус.

4. Патофизиологија

4.1 Гонадална дисгенеза: „стрек“ гонади (фиброзни јајници), недостаток на естрогени.

4.2 Хормонален профил: ↓ естроген, ↑ ФСХ, ↑ ЛХ.

Хипергонадотропен хипогонадизам

5. Клиничка слика

5.1 Неонатален период: лимфедем на раце и нозе, pterygium colli, ниска линија на коса.

5.2 Детство: низок раст (најконзистентен знак), широк граден кош, широко поставени брадавици.

5.3 Адолесценција: одложен пубертет, примарна аменореа, неразвиени секундарни полови карактеристики.

5.4 Возрасна доба: неплодност, остеопороза, кардиоваскуларни ризици.

5.5 Когнитивен профил: нормален IQ, специфични потешкотии: визуелно-просторни функции, математика, извршни функции.

6. Асоцирани малформации: 

6.1 Кардиоваскуларни: коарктација на аорта, бикуспидна аортна валвула.

6.2 Ренални: подковест бубрег, дупликации.

6.3 Ендокрини: хипотироидизам, зголемен ризик за дијабетес.

7. Дијагностика

7.1 Цитогенетска анализа: кариотипизација (златен стандард).

7.2 Хормонални анализи: FSH, LH, естроген.

7.3 Дополнителни испитувања: ехокардиографија, ултразвук на бубрези, коскена густина

7.4 Пренатална дијагностика: неинвазивни техники, амниоцентеза.

8. Диференцијална дијагноза

Други причини за низок раст, Noonan синдром.

9. Третман

9.1 Хормонска терапија

Хормон на растот започнува во детство ја подобрува конечната висина

Естрогенска терапија започнува во пубертет и овозможува развој на секундарни полови карактеристики, заштита на коските.

9.2 Репродуктивни опции: асистирана репродукција (донорски ооцити).

9.3 Мултидисциплинарен пристап: кардиолог, ендокринолог, нефролог, психолог.

9.4 Третман на компликации: остеопороза → калциум + витамин Д, тироидни нарушувања → супституција.

10. Прогноза

Нормален интелект, намален животен век (ако не се следи кардиоваскуларниот ризик), добар квалитет на живот со третман.

11. Генетско советување

Најчесто спорадичен настан, низок ризик за повторување.

12. Заклучок

Тарнеров синдром е значајна хромозомска болест која бара рано препознавање и систематски мултидисциплинарен третман. Иако се карактеризира со гонадална инсуфициенција и низок раст, со современа медицинска грижа пациентките можат да постигнат добар квалитет на живот и социјална интеграција.

Хипергоносомија Y („супермаж“)

Хипергоносомијата Y претставува нумеричка абнормалност на половите хромозоми кај машкиот пол, при што постои дополнителен Y-хромозом. Најчестиот кариотип е 47,XYY. Иако историски е нарекуван „супермаж“, овој термин денес се смета за застарен и може да биде погрешно интерпретиран; клиничката слика е најчесто блага и варијабилна.

1. Генетска основа и механизам

1.1 Кариотип и варијанти

• 47,XYY – најчест облик
• Мозаицизам: 46,XY/47,XYY
• Ретки повисоки полисомии (исклучително ретки)

1.2 Механизам на настанување

Нераздвојување (нон-дисјункција) во мејоза II кај таткото или рана митоза по оплодување

Резултат: сперматозоид со два Y-хромозома (YY)

1.3 Генска доза

Y-хромозомот содржи релативно мал број гени, но дополнителната копија може да влијае врз:

раст (преку гени како SHOX) и невроразвојни процеси.

2. Епидемиологија

Преваленција: ~1:1000 машки новороденчиња

Голем дел остануваат недијагностицирани поради блага клиничка слика

3. Патофизиологија

Дополнителниот Y-хромозом не доведува до драматични морфолошки промени, но може да влијае врз:

• неврокогнитивен развој
• регулација на однесување
• висина и раст

4. Клиничка слика

4.1 Физички карактеристики

• висок раст (често над просекот)
• нормален пубертет
• нормален развој на секундарни полови карактеристики
• нормална плодност (во повеќето случаи)

4.2 Невроразвојни карактеристики

• доцнење во говор
• потешкотии во учење
• намалено внимание

Чест коморбидитет: АДХД

4.3 Бихевиорални карактеристики

• импулсивност
• хиперактивност
• тешкотии во социјална интеракција

Зголемен ризик за анксиозност и емоционална дисрегулација.

Важно: поранешните тврдења за поврзаност со агресивно или криминално однесување не се научно потврдени.

4.4 Когнитивен профил

IQ: нормален до благо намален

послаби: вербални способности и јазични вештини.

5. Дијагностика

5.1 Цитогенетика: кариотипизација → златен стандард

5.2 Молекуларни методи: FISH, Array CGH

5.3 Пренатална дијагностика: неинвазивен пренатален тест, амниоцентеза.

6. Диференцијална дијагноза

• Klinefelter синдром
• изолирани говорни нарушувања
• АДХД без генетска основа

7. Третман 

Не постои каузален третман.

7.1 Рехабилитација: логопедска терапија, образовна поддршка, индивидуализиран образовен план.

7.2 Бихевиорални интервенции: тренинг на внимание, структурирање на однесување, социјални вештини.

7.3 Фармакотерапија: по потреба: третман за АДХД, анксиозност

7.4 Психолошка поддршка: работа со семејството, емоционална регулација.

8. Прогноза

Најчесто добра, нормален животен век, функционална независност кај голем дел од пациентите.

9. Генетско советување

Најчесто спорадично, низок ризик за повторување

10. Заклучок

Хипергоносомијата Y (47,XYY) претставува релативно честа, но често непрепознаена хромозомска варијација кај машкиот пол. Клиничката слика е блага и доминирана од невроразвојни и бихевиорални карактеристики, додека физичкиот развој и репродуктивната функција најчесто се зачувани. Раната идентификација и мултидисциплинарниот пристап овозможуваат оптимален развој и социјална адаптација.

Klinefelter синдром

Клинефелтеровиот синдром е најчестата хромозомска абнормалност кај машкиот пол и претставува форма на анеуплоидија со присуство на еден или повеќе дополнителни X-хромозоми. Класичниот кариотип е 47,XXY, но постојат и варијанти (мозаицизам и повисоки полисомии).

1. Историски осврт

Синдромот првпат е опишан во 1942 година од Harry Klinefelter, а цитогенетската основа (XXY) е утврдена во 1959 година.

2. Генетска основа и патогенеза

2.1 Кариотип

Најчест: 47,XXY. Поретки: 48,XXXY; 49,XXXXY; мозаик: 46,XY/47,XXY

2.2 Механизам

Нераздвојување (нон-дисјункција) во мејоза I или II

Може да биде: мајчинско потекло (~50%) и татково потекло (~50%)

2.3 Генска доза

Дополнителниот X-хромозом доведува до прекумерна експресија на гени (иако дел се инактивирани), има нарушена сперматогенеза.

3. Епидемиологија

Преваленца: ~1:600 машки новороденчиња. Често останува недијагностициран (до 50–70%).

4. Патофизиологија

4.1 Хормонален профил: ↓ тестостерон, ↑ фоликостимулативен хормон, ↑лутеинизирачки хормон

хипергонадотропен хипогонадизам.

4.2 Тестикуларни промени хиалинизација на семиниферните тубули, намалена сперматогенеза, мали тестиси.

5. Клиничка слика

5.1 Во детство често асимптоматски можни: доцнење во говор, проблеми со учење, слаба моторна координација.

5.2 Во адолесценција одложен или непотполн пубертет, гинекомастија, намалена мускулна маса

5.3 Во возрасна доба висок раст (долги екстремитети), евнухоиден хабитус, неплодност (азооспермија), намалено либидо.

5.4 Когнитивни и бихевиорални карактеристики нормален до благо намален IQ, проблеми со: вербална експресија, внимание, извршни функции

Зголемен ризик за: анксиозност, депресија, аутистични карактеристики.

6. Компликации

Неплодност, остеопороза, метаболен синдром, зголемен ризик за дијабетес тип 2, кардиоваскуларни болести, гинекомастија → ризик за карцином на дојка.

7. Дијагностика

7.1 Цитогенетска анализа: кариотипизација (златен стандард)

7.2 Хормонални анализи: тестостерон, FSH, LH

7.3 Дополнителни испитувања: спермограм, коскена густина

7.4 Пренатална дијагностика: амниоцентеза.

8. Диференцијална дијагноза

Други причини за хипогонадизам

Kallmann синдром

примарна тестикуларна инсуфициенција

9. Третман

9.1 Хормонска терапија: супституција со тестостерон, започнува во пубертет, подобрува: мускулна маса, коскена густина, либидо

9.2 Репродуктивни опции: TESE (testicular sperm extraction), асистирана репродукција (IVF/ICSI)

9.3 Поддршка: логопедска терапија, психолошка поддршка, образовна интервенција.

9.4 Третман на компликации: остеопороза → калциум, витамин Д, метаболен синдром → диета, физичка активност.

10. Прогноза

Со рана дијагноза и третман: нормален животен век, подобрен квалитет на живот.

11. Генетско советување

Најчесто не е наследен, ризикот за повторување е низок

12. Заклучок

Клинфелтеровиот синдром е честа, но често недијагностицирана хромозомска анеуплоидија кај машкиот пол. Раното препознавање и навремениот мултидисциплинарен третман се клучни за оптимален физички, когнитивен и психосоцијален развој.

Хромозомски заболувања (хромозомопатии)

Хромозомските заболувања претставуваат група генетски нарушувања предизвикани од абнормалности во бројот или структурата на хромозомите. Тие се меѓу најчестите генетски причини за спонтани абортуси, конгенитални малформации и интелектуална попреченост. Областа на нивното проучување е дел од Хумана генетика.

1. Основи на хромозомската организација

Човечкиот кариотип содржи 46 хромозоми:

22 пара автозоми

1 пар полови хромозоми (XX или XY)

Секое отстапување од оваа структура или број може да доведе до клинички манифестации.

2. Класификација на хромозомопатии

2.1 Нумерички абнормалности (анеуплоидии)

Овие нарушувања се резултат на нераздвојување на хромозомите (нон-дисјункција) при мејоза.

Видови:

Тризомија (2n+1) – присуство на дополнителен хромозом

Моносомија (2n−1) – отсуство на еден хромозом

Примери: Down синдром најчеста трисомија на живореодените. Карактеристики: интелектуална попреченост, карактеристичен лицев изглед, конгенитални срцеви мани

Edwards синдром: тешка клиничка слика, висока смртност во првата година.

Patau синдром: тешки малформации (ЦНС, лице, срце).

2.2 Абнормалности на половите хромозоми

Turner syndrome (45,X): низок раст, гонадална дисгенеза.

Klinefelter синдром: машки пол, хипогонадизам, неплодност

2.3 Структурни абнормалности

Овие настануваат поради прекини и неправилно реорганизирање на хромозомите.

Видови:

1. Делеции

Губење на дел од хромозом: Cri-du-chat синдром, карактеристичен „мачкин плач“, микроцефалија

2. Дупликации

Двојно присуство на дел од хромозом

3. Инверзии

Ротација на сегмент од 180°

4. Транслокации

Размена на сегменти помеѓу хромозоми: балансирани (без губење материјал) и небалансирани (со губење/вишок).

5. Робертсонови транслокации

Фузија на акроцентрични хромозоми важни кај наследни форми на Даунов синдром

6. Ринг хромозоми

Формирање на прстенеста структура

3. Мозаицизам

Мозаицизмот претставува состојба каде во ист организам постојат две или повеќе клеточни линии со различен кариотип.

Клиничката слика е: варијабилна, често поблага.

4. Патогенеза

Главни механизми: нон-дисјункција, анафазно заостанување, хромозомски прекини.

Фактори на ризик: напредна возраст на мајката, изложеност на мутагени агенси.

5. Клинички карактеристики

Хромозомопатиите најчесто се карактеризираат со: интелектуална попреченост, конгенитални малформации, ретардација во растот, дисморфични карактеристики, репродуктивни проблеми.

6. Дијагностика

6.1 Цитогенетски методи: кариотипизација, G-бендинг

6.2 Молекуларни методи: FISH (fluorescence in situ hybridization), Array CGH, NGS.

6.3 Пренатална дијагностика: амниоцентеза, хорионска биопсија, неинвазивно тестирање.

7. Третман

Не постои каузален третман за повеќето хромозомопатии.

Пристапот е: симптоматски и мултидисциплинарен. Вклучува: медицинска грижа, рехабилитација, образовна поддршка и генетско советување.

8. Генетско советување

Клучен дел од менаџментот: проценка на ризик за повторување, анализа на родителски кариотип

планирање на бременост.

9. Заклучок

Хромозомските болести претставуваат важна група генетски нарушувања со значајно клиничко и социјално влијание. Разбирањето на нивната етиологија, дијагностика и менаџмент е од суштинско значење за современата медицина и особено за областа на медицинската генетика.

15 ЕКТС поени - 16.04.2026

Почитувани студенти,

Ве поканувам во четврток на 16 април во периодот од 09:30 до 10:30 часот да си ги завршите сите заостанати обврски во смисол на одговарање за 15 ЕКТС поени, за да можете да полагате во јунската сесија. До крајот на мај, ќе има уште отприлика 2 вакви термини и затоа искористете ги побрзо. Потоа, во јуни, пред сесијата нема да има вакви термини. Овие термини може да се искористат и за други видови на консултации.

Предметен наставник

Малформации на гастроинтестиналниот тракт

Малформациите на гастроинтестиналниот тракт претставуваат група на вродени аномалии кои го зафаќаат дигестивниот систем – од усната празнина до анусот, вклучувајќи ги и придружните органи како црниот дроб, жолчните патишта и панкреасот. Овие состојби настануваат како резултат на нарушувања во ембрионалниот развој и можат да варираат од лесни, асимптоматски форми до тешки, животозагрозувачки состојби кои бараат итна медицинска интервенција.

1. Ембриологија и развој

Гастроинтестиналниот тракт се развива од ендодермот, кој формира примитивна цевка што подоцна се диференцира во предно, средно и задно црево. Во текот на развојот се случуваат процеси на раст, ротација, реканализација и диференцијација. Нарушувања во било која од овие фази можат да доведат до малформации. На пример, неуспешната реканализација може да предизвика атрезија, додека абнормалната ротација може да доведе до малротација на цревата.

2. Етиологија

Етиологијата е мултифакторна и вклучува:

• Генетски фактори и хромозомски абнормалности
• Тератогени фактори (лекови, алкохол, токсини)
• Интраутерини инфекции
• Метаболни и нутритивни нарушувања
• Нарушена васкуларизација во текот на развојот
• Идиопатски причини

Некои малформации се дел од синдроми, како што е Down синдром, каде често се јавува дуоденална атрезија.

3. Класификација

1. Малформации на хранопроводот

Езофагеална атрезија – прекин на континуитетот на хранопроводот

Трахеоезофагеална фистула – абнормална комуникација помеѓу хранопроводот и трахеата.

2. Малформации на желудникот

Конгенитална хипертрофична пилорна стеноза

Ретки аномалии во позицијата и големината.

3. Малформации на тенкото и дебелото црево

Интестинална атрезија – отсуство или затворање на дел од цревото

Стеноза – стеснување на луменот

Малротација на цревата – абнормална ротација во ембрионалниот развој

Мекелов дивертикулум – остаток од ембрионалниот жолчен канал

Хиршпрунгова болест – отсуство на нервни клетки во дел од дебелото црево

4. Аноректални малформации

Имперфориран анус

Анална атрезија

Ректовагинални или ректоуретрални фистули

5. Малформации на придружните органи

Аномалии на црниот дроб

Атрезија на жолчните патишта

Панкреасни малформации (на пр. прстенест панкреас)

4. Клиничка слика

Симптомите зависат од типот и локализацијата на малформацијата:

• Повраќање (често жолчно)
• Неможност за хранење
• Абдоминална дистензија
• Запек или отсуство на столица
• Респираторни проблеми (кај трахеоезофагеална фистула)
• Неуспех во напредување 

Кај новороденчињата, симптомите често се појавуваат веднаш по раѓањето.

5. Дијагностика

Дијагностичкиот пристап вклучува:

• Пренатален ултразвук
• Рендген на абдомен
• Контрастни студии
• Ултразвук и МНР
• Ендоскопија
• Генетско тестирање (ако се сомнева на синдром).

6. Третман

Третманот најчесто е хируршки и итен:

• Корекција на атрезии и фистули
• Ресекција на абнормални делови од цревото
• Реконструктивни процедури
• Поддржувачка терапија (инфузии, нутритивна поддршка)
• По хируршкиот третман, често е потребна долгорочна рехабилитација и следење.

7. Прогноза

Прогнозата зависи од типот на малформацијата, времето на дијагноза и присуството на придружни состојби. Со современата неонатална хирургија, преживувањето е значително подобрено, но некои деца може да имаат долгорочни гастроинтестинални проблеми.

8. Заклучок

Малформациите на гастроинтестиналниот тракт се сериозни вродени состојби кои бараат рано препознавање и брза интервенција. Мултидисциплинарниот пристап, кој вклучува педијатри, хирурзи, гастроентеролози и нутриционисти, е од суштинско значење за оптимален третман и подобрување на квалитетот на живот кај засегнатите деца.

Малформации на половите органи и уринарниот тракт

Малформациите на половите органи и уринарниот тракт претставуваат значајна група на вродени аномалии кои ги зафаќаат органите вклучени во репродукцијата и излачувањето на урината. Овие состојби можат да варираат од лесни анатомски варијации до тешки структурни и функционални нарушувања што бараат комплексен медицински пристап. Често се откриваат во неонаталниот период или детството, но некои може да останат недијагностицирани до адолесценцијата или зрелоста.

1. Ембриологија и развој

Уринарниот и полов систем имаат заедничко ембриолошко потекло од интермедијарниот мезодерм. Развојот на бубрезите, уретерите, мочниот меур и уретрата е тесно поврзан со развојот на половите органи. Во раниот ембрионален период, постојат заеднички структури (мезонефрични и парамезонефрични канали) кои под влијание на генетски и хормонални фактори се диференцираат во машки или женски полови органи. Нарушувањата во овие процеси можат да доведат до различни малформации.

2. Етиологија

Причините за овие малформации се мултифакторни:

• Генетски мутации и хромозомски абнормалности
• Хормонални дисбаланси во текот на феталниот развој
• Тератогени фактори (лекови, алкохол, токсини)
• Интраутерини инфекции
• Механички фактори
• Непознати (идиопатски) причини

Некои состојби се дел од пошироки синдроми или нарушувања на сексуалниот развој, како што е Синдром на нечувствителност на андрогени.

2. Класификација

1. Малформации на уринарниот тракт

Овие аномалии ги зафаќаат бубрезите, уретерите, мочниот меур и уретрата:

Ренална агенезија – отсуство на еден или двата бубрези

Хидронефроза – проширување на бубрежната карлица поради опструкција

Дупликација на уретер – присуство на два уретера од еден бубрег

Ектопичен уретер – уретер кој не се отвора во мочниот меур

Везикоуретерален рефлукс – враќање на урината од мочниот меур кон бубрезите

Хипоспадија – отворање на уретрата на долната страна на пенисот

Еписпадија – отворање на уретрата на горната страна

2. Малформации на машките полови органи

Крипторхизам (неслезени тестиси)

Микропенис

Агенезија или хипоплазија на тестисите

Деформации на скротумот

Интерсексуални состојби

3. Малформации на женските полови органи

Агенезија или хипоплазија на матката

Дупликација на матката (uterus duplex)

Септирана матка

Вагинална атрезија или агенезија

Малформации на јајниците

4. Нарушувања на сексуалниот развој

Овие состојби вклучуваат несогласување помеѓу генетскиот, гонадниот и фенотипскиот пол. Тие бараат внимателна дијагностика и мултидисциплинарен пристап.

3. Клиничка слика

Клиничката презентација зависи од видот и тежината на малформацијата:

• Уринарни инфекции
• Инконтиненција или задржување на урина
• Абдоминална болка или оток
• Абнормален изглед на гениталиите
• Неплодност или репродуктивни проблеми
• Нарушен пубертетски развој

Кај новороденчињата, некои аномалии се видливи веднаш, додека други се откриваат подоцна.

4. Дијагностика

Дијагностичкиот процес вклучува:

• Клинички преглед
• Ултразвук (пренатален и постнатален)
• Урографија и други радиолошки испитувања
• Магнетна резонанца (МРИ)
• Лабораториски анализи (урина, хормони)
• Генетско тестирање
• Пренаталната дијагностика игра важна улога во раното откривање.

5. Третман

Третманот е индивидуализиран и зависи од типот на аномалијата:

• Хируршки интервенции – корекција на анатомски дефекти
• Медикаментозна терапија – третман на инфекции или хормонални нарушувања
• Хормонска терапија – кај одредени DSD состојби
• Рехабилитација и следење
• Психолошка поддршка – особено кај адолесценти

6. Прогноза

Прогнозата варира. Некои малформации имаат одличен исход со рана интервенција, додека други можат да доведат до хронични проблеми како бубрежна инсуфициенција или неплодност. Редовното следење е клучно.

7. Заклучок

Малформациите на половите органи и уринарниот тракт се комплексни состојби кои бараат рана дијагноза и мултидисциплинарен пристап. Интеграцијата на педијатри, уролози, гинеколози, ендокринолози и психолози е од суштинско значење за обезбедување оптимален третман и квалитет на живот. Раното откривање и навремената интервенција значително ја подобруваат прогнозата и функционалните исходи.

Малформации на коските, зглобовите и мускулите

Малформациите на коските, зглобовите и мускулите претставуваат широка и комплексна група на вродени (конгенитални) или поретко рано стекнати нарушувања кои го зафаќаат мускулоскелетниот систем. Овие состојби можат да влијаат врз формата, структурата, функцијата и подвижноста на телото, а нивната тежина варира од лесни, едвај забележливи промени до тешки инвалидизирачки деформитети.

1. Ембриологија и развој

Мускулоскелетниот систем се развива претежно од мезодермот, во текот на раниот ембрионален период. Коските се формираат преку два процеса: интрамембранозна и ендохондрална осификација. Зглобовите се развиваат од интерзонални мезенхимални структури, додека мускулите потекнуваат од миотомите. Секое нарушување во овие процеси – како абнормална клеточна диференцијација, миграција или сигнализација – може да доведе до малформации.

2. Етиологија

Причините се мултифакторни и често се преклопуваат:

• Генетски фактори (мутации, наследни синдроми)
• Хромозомски абнормалности
• Тератогени фактори (лекови, алкохол, токсини)
• Интраутерини механички фактори (ограничен простор, олигохидрамнион)
• Инфекции во текот на бременоста
• Метаболни и нутритивни нарушувања
• Непознати (идиопатски) причини

3. Класификација

1. Малформации на коските

Овие аномалии се однесуваат на обликот, големината, густината и бројот на коските:

Ахондроплазија – најчеста форма на џуџест раст со скратени долги коски

Остеогенеза имперфекта – „кршливи коски“ со зголемена склоност кон фрактури

Коскени агенезии или хипоплазии – отсуство или недоволен развој на одредени коски

Екзостози – абнормални коскени израстоци

Деформации на 'рбетот (сколиоза, кифоза, лордоза)

2. Малформации на зглобовите

Овие состојби влијаат врз подвижноста и стабилноста на зглобовите:

Артрогрипоза – конгенитална вкочанетост на повеќе зглобови

Конгенитална дислокација на колк

Хипермобилност или нестабилност на зглобовите

Ограничен опсег на движење

Деформации на стапалата (на пр. вродено криво стапало)

3. Малформации на мускулите

Овие аномалии ги зафаќаат мускулната маса, структурата и функцијата:

• Мускулна хипоплазија или агенезија
• Мускулни дистрофии (генетски нарушувања со прогресивна слабост)
• Конгенитални миопатии
• Абнормална мускулна инсерција или позиција

4. Комбинирани малформации

Во многу случаи, малформациите ги зафаќаат истовремено коските, зглобовите и мускулите, што доведува до комплексни клинички слики и функционални ограничувања.

4. Клиничка слика

Симптомите зависат од типот и тежината на малформацијата и може да вклучуваат:

Деформитети на екстремитетите или 'рбетот

Ограничена подвижност или вкочанетост

Мускулна слабост

Болка или непријатност

Нарушена координација и рамнотежа

Тешкотии при одење, стоење или извршување на секојдневни активности

Кај потешките форми, може да има значајно влијание врз растот и развојот на детето.

5. Дијагностика

Дијагностичкиот пристап е мултидисциплинарен и вклучува:

• Детален клинички преглед
• Радиолошки испитувања (рентген, КТ, МНР)
• Ултразвук (особено кај новороденчиња)
• Генетско тестирање
• Лабораториски анализи
• Пренатална дијагностика (ултразвук, амниоцентеза)

6. Третман и рехабилитација

Третманот е индивидуализиран и често долгорочен:

• Ортопедски третман – гипсови, ортози, корективни помагала
• Хируршки интервенции – корекција на деформитети, стабилизација на зглобови
• Физикална терапија – подобрување на подвижноста, сила и координација
• Работна терапија – развој на функционални вештини
• Медикаментозен третман – во одредени случаи
• Психолошка и социјална поддршка

Раната интервенција е клучна за максимално искористување на потенцијалот на детето.

7. Прогноза

Прогнозата варира во зависност од видот на малформацијата. Некои состојби се стабилни и овозможуваат нормален живот со минимални интервенции, додека други се прогресивни и бараат континуирана медицинска грижа. Со современите третмани и рехабилитација, многу лица постигнуваат значајно подобрување во функцијата и квалитетот на живот.

8. Заклучок

Малформациите на коските, зглобовите и мускулите претставуваат значаен медицински и рехабилитациски предизвик. Тие бараат рана дијагноза, мултидисциплинарен пристап и индивидуализиран третман. Интеграцијата на ортопедските, рехабилитациските и психосоцијалните интервенции е од суштинско значење за подобрување на функционалните способности и обезбедување на оптимален развој и квалитет на живот кај засегнатите лица.