Фрагилен X синдром

Фрагилниот X синдром претставува најчеста наследна причина за интелектуална попреченост и водечка моногенска причина за нарушувања од аутистичниот спектар. Се карактеризира со когнитивни, бихејвиорални и физички карактеристики, со варијабилна клиничка експресија, особено помеѓу машки и женски лица.

1. Дефиниција

Фрагилниот X синдром е X-врзано генетско нарушување предизвикано од мутација во генот FMR1 (Fragile X Messenger Ribonucleoprotein 1), што доведува до намалена или отсутна продукција на FMRP протеинот, клучен за нормален развој на мозокот.

2. Епидемиологија

Преваленција: Машки: ~1 на 4.000, Женски: ~1 на 6.000–8.000. Почесто и потешко кај машки лица. Жените имаат поблага клиничка слика поради втор X хромозом.

3. Генетика и молекуларна основа

Фрагилниот X синдром е резултат на експанзија на CGG триплет повтори во FMR1 генот.

Категории: Нормален алел: <45 повторувања, Премутација: 55–200 повторувања, Целосна мутација: >200 повторувања.

Кај целосна мутација: се јавува метилација на генот, се исклучува експресијата на FMR1, нема продукција на FMRP. X-врзано наследување со пренос преку мајката. Машките се потешко засегнати. Жените може да бидат носители или благо засегнати

4. Патогенеза

Недостатокот на FMRP доведува до:

• нарушена синаптичка пластичност
• абнормален развој на невроните
• дисрегулација на протеинска синтеза во мозокот.

Резултат се когнитивни и бихејвиорални нарушувања.

5. Клиничка слика

1. Когнитивни карактеристики

Интелектуална попреченост (лесна до тешка), Тешкотии во учење, Проблеми со внимание.

2. Бихејвиорални карактеристики 

Симптоми на аутизам, Социјална анксиозност, Хиперактивност, Стереотипии (мавтање со рацете, избегнување контакт со очи)

3. Физички карактеристики

(поизразени по пубертет): долго лице, големи уши, макроорхидизам (кај машки), хипермобилност на зглобови

4. Невролошки и други карактеристики

Напади (епилепсија), Хипотонија, Нарушувања на спиењето, Премутација поврзани состојби

Лицата со премутација може да развијат:

• Синдром на тремор/атаксија поврзан со фрагилен Х
• Примарна оваријална инсуфициенција поврзана со фрагилен Х

6. Дијагноза

1. Клиничка процена: развојни доцнења, бихејвиорални карактеристики

2. Генетско тестирање: PCR и Southern blot, детекција на CGG експанзија

3. Пренатална дијагноза: амниоцентеза, хорионска биопсија.

7. Диференцијална дијагноза

• Аутистичен спектар на нарушување
• Даун синдром
• Други генетски синдроми со интелектуална попреченост

8. Третман

Нема каузален лек → третманот е симптоматски.

1. Образовни и бихејвиорални интервенции

рана интервенција, специјална едукација, бихејвиорална терапија

2. Медикаментозен третман

• за ADHD
• за анксиозност
• за агресија

3. Поддршка на семејството

Психосоцијална поддршка, едукација.

9. Прогноза

Варијабилна, зависна од степенот на зафатеност, рана интервенција → подобри исходи.

10. Генетско советување

Клучно за идентификација на носители, процена на ризик, планирање на семејство.

11. Заклучок

Фрагилниот X синдром е комплексно X-врзано генетско нарушување со значајно влијание врз когнитивниот и бихејвиоралниот развој. Раната дијагноза, мултидисциплинарниот пристап и генетското советување се од суштинско значење за оптимално управување и подобрување на квалитетот на живот.