Cockayne синдром

Кокајн синдром (Cockayne синдром) е ретко, автозомно-рецесивно генетско заболување кое се карактеризира со прогресивно нарушување на растот и развојот, невролошка дегенерација, фотосензитивност и предвремено стареење. Синдромот припаѓа на групата на нарушувања поврзани со дефекти во механизмите на поправка на ДНК.

1. Етиологија и генетика

Кокајн синдромот е резултат на мутации во гени кои учествуваат во процесот на репарација на ДНК преку транскрипциски зависен механизам (transcription-coupled nucleotide excision repair – TC-NER). Најчесто засегнати се: ERCC6 (CSB ген) – најчеста форма (~65% од случаите) и ERCC8 (CSA ген) – поретка форма.

Овие гени кодираат протеини кои се вклучени во поправка на оштетувања на ДНК предизвикани од ултравиолетово (UV) зрачење. Поради дефектот, клетките не можат ефикасно да ги поправат оштетувањата, што доведува до клеточна смрт и ткивна дегенерација.

2. Епидемиологија

Инциденција: околу 1 на 200.000–500.000 живородени деца. Се јавува подеднакво кај машки и женски лица. Нема специфична етничка или географска предиспозиција.

3. Клиничка слика

Клиничките карактеристики се прогресивни и варираат во зависност од типот на синдромот.

3.1 Општи карактеристики: интраутерина или постнатална ретардација на раст, ниска телесна тежина и ниска висина, микроцефалија, кахектична (исцрпена) конституција.

3.2 Краниофацијални карактеристики „птичје лице“ (sunken eyes, тенок нос), големи уши, тенка кожа со намалено поткожно масно ткиво.

3.3 Невролошки симптоми: прогресивна интелектуална попреченост, атаксија, спастицитет, периферна невропатија, губиток на слух (сензоневрален).

3.4 Офталмолошки и дерматолошки симптоми: фотосензитивност (силна реакција на UV светлина), пигментна ретинопатија, катаракта, атрофија на оптички нерв.

3.5 Други карактеристики: предвремено стареење, дентални абнормалности, сколиоза и контрактури, намалена способност за потење.

4. Класификација

Се разликуваат неколку типови:

Тип I (класичен): почеток во раното детство, постепена прогресија, средно тешка клиничка слика.

Тип II (тежок, ран почеток): симптоми присутни уште при раѓање, тешка невролошка дегенерација, краток животен век.

Тип III (лесен): подоцнежен почеток, поблага клиничка слика. Комбинација со Xeroderma pigmentosum. Повисок ризик за кожни малигнитети. 

5. Патофизиологија

Основниот дефект е во TC-NER патеката, што доведува до: акумулација на ДНК оштетувања, нарушена транскрипција, зголемена апоптоза, дегенерација на нервното ткиво. Особено се засегнати клетки со висока метаболичка активност (неврони).

6. Дијагноза

6.1 Клиничка дијагноза се базира на карактеристичен фенотип, ретардација на растот, фотосензитивност.

6.2 Лабораториски и генетски тестови: клеточни тестови за ДНК репарација, молекуларна генетика (ERCC6, ERCC8).

6.3 Невроснимање: МНР: церебрална атрофија, калцификации во базалните ганглии, демиелинизација.

7. Диференцијална дијагноза

• Xeroderma pigmentosum
• Trichothiodystrophy
• Progeria
• Митохондријални заболувања

8. Терапија 

Не постои каузална терапија. Третманот е симптоматски и мултидисциплинарен:

8.1 Медицинска грижа: физикална терапија, антиепилептична терапија (ако има напади), нутритивна поддршка:

8.2 Заштита од UV зрачење: избегнување сонце, заштитна облека, креми со висок SPF.

8.3 Поддршка: специјална едукација, аудиолошка и офталмолошка грижа.

9. Прогноза

Прогнозата зависи од типот:

• Тип II: смрт во рано детство
• Тип I: преживување до адолесценција или рана зрелост
• Тип III: подолг животен век

Најчести причини за смрт се: инфекции и невролошка дегенерација.

10. Генетско советување

Автозомно-рецесивно наследување. 25% ризик за повторување во следна бременост. Пренатална дијагноза е можна.

11. Заклучок

Кокајн синдромот претставува комплексно мултисистемско заболување со сериозни невролошки и развојни последици. Раната дијагноза, мултидисциплинарниот пристап и генетското советување се клучни за подобрување на квалитетот на животот и поддршка на семејствата.