Метаболички генопатии

Метаболичките генопатии (наследни метаболички болести) претставуваат група на генетски нарушувања кои настануваат како резултат на дефекти во ензимите или транспортните протеини вклучени во метаболизмот. Во рамките на Хумана генетика и Биохемија, овие состојби се познати и како „вродени грешки на метаболизмот“ (inborn errors of metabolism), термин воведен од Арчибалд Гаррод.

1. Основен механизам

Метаболизмот се одвива преку низа ензимски реакции. Кога постои генска мутација која доведува до нефункционален или намален ензим:

• се акумулираат токсични супстрати
• се намалува продукцијата на важни метаболити
• се нарушува енергетскиот баланс на клетките

Ова може да има системски последици, особено кај органи со висок метаболизам (мозок, црн дроб, мускули).

2. Класификација на метаболички генопатии

1. Нарушувања на метаболизмот на аминокиселини

Овие болести се резултат на дефекти во разградбата на аминокиселините.

Примери:

Фенилкетонурија – дефект во ензимот фенилаланин хидроксилаза → акумулација на фенилаланин → оштетување на мозокот

Тирозинемија

2. Нарушувања на метаболизмот на јаглехидрати

Вклучуваат проблеми со складирање или разградување на гликоген и шеќери.

Примери:

Гликогенози – нарушено складирање/разградување на гликоген

Галактоземија – неможност за метаболизирање на галактоза

3. Нарушувања на метаболизмот на липиди

Овие заболувања доведуваат до акумулација на липиди во клетките.

Примери:

Гошеова болест

Тај-Саксова болест

4. Митохондријални болести

Се должат на дефекти во енергетскиот метаболизам (оксидативна фосфорилација).

зафатена е митохондријата и често имаат мултисистемски симптоми (невролошки, мускулни)

5. Пероксизомални нарушувања

Дефекти во пероксизомите → проблеми со разградба на масни киселини

Пример:

Зелвегеров синдром

3. Наследување

Најголем дел од метаболичките генопатии се:

автосомно рецесивни (потребни се две мутирани копии од генот)

Но постојат и:

митохондријални (мајчино наследување)

X-сврзани форми

4. Клиничка слика

Симптомите често се јавуваат во раното детство, но можат и подоцна:

• повраќање, летаргија
• конвулзии
• доцнење во развој
• интелектуална попреченост
• хепатомегалија
• метаболична ацидоза

Во некои случаи, симптомите се активираат по: инфекција, глад и стрес.

5. Дијагностика

Современата дијагностика вклучува:

• неонатален скрининг (рано откривање)
• биохемиски анализи (крв, урина)
• ензимски тестови
• генетски тестови (на пр. Next-Generation Sequencing)

6. Третман

Третманот зависи од болеста, но може да вклучува:

• диететски рестрикции (на пр. ограничување на фенилаланин кај фенилкетонурија)
• суплементација со витамини/кофактори
• ензимска супституциона терапија
• генска терапија (во развој)

7. Заклучок

Метаболичките генопатии претставуваат сложена и хетерогена група заболувања со значајно клиничко и генетско значење. Раното препознавање и интервенција се клучни за превенција на тешки компликации. Развојот на современи дијагностички и терапевтски пристапи значително го подобрува исходот и квалитетот на живот кај засегнатите пациенти.