Хромозомски заболувања (хромозомопатии)

Хромозомските заболувања претставуваат група генетски нарушувања предизвикани од абнормалности во бројот или структурата на хромозомите. Тие се меѓу најчестите генетски причини за спонтани абортуси, конгенитални малформации и интелектуална попреченост. Областа на нивното проучување е дел од Хумана генетика.

1. Основи на хромозомската организација

Човечкиот кариотип содржи 46 хромозоми:

22 пара автозоми

1 пар полови хромозоми (XX или XY)

Секое отстапување од оваа структура или број може да доведе до клинички манифестации.

2. Класификација на хромозомопатии

2.1 Нумерички абнормалности (анеуплоидии)

Овие нарушувања се резултат на нераздвојување на хромозомите (нон-дисјункција) при мејоза.

Видови:

Тризомија (2n+1) – присуство на дополнителен хромозом

Моносомија (2n−1) – отсуство на еден хромозом

Примери: Down синдром најчеста трисомија на живореодените. Карактеристики: интелектуална попреченост, карактеристичен лицев изглед, конгенитални срцеви мани

Edwards синдром: тешка клиничка слика, висока смртност во првата година.

Patau синдром: тешки малформации (ЦНС, лице, срце).

2.2 Абнормалности на половите хромозоми

Turner syndrome (45,X): низок раст, гонадална дисгенеза.

Klinefelter синдром: машки пол, хипогонадизам, неплодност

2.3 Структурни абнормалности

Овие настануваат поради прекини и неправилно реорганизирање на хромозомите.

Видови:

1. Делеции

Губење на дел од хромозом: Cri-du-chat синдром, карактеристичен „мачкин плач“, микроцефалија

2. Дупликации

Двојно присуство на дел од хромозом

3. Инверзии

Ротација на сегмент од 180°

4. Транслокации

Размена на сегменти помеѓу хромозоми: балансирани (без губење материјал) и небалансирани (со губење/вишок).

5. Робертсонови транслокации

Фузија на акроцентрични хромозоми важни кај наследни форми на Даунов синдром

6. Ринг хромозоми

Формирање на прстенеста структура

3. Мозаицизам

Мозаицизмот претставува состојба каде во ист организам постојат две или повеќе клеточни линии со различен кариотип.

Клиничката слика е: варијабилна, често поблага.

4. Патогенеза

Главни механизми: нон-дисјункција, анафазно заостанување, хромозомски прекини.

Фактори на ризик: напредна возраст на мајката, изложеност на мутагени агенси.

5. Клинички карактеристики

Хромозомопатиите најчесто се карактеризираат со: интелектуална попреченост, конгенитални малформации, ретардација во растот, дисморфични карактеристики, репродуктивни проблеми.

6. Дијагностика

6.1 Цитогенетски методи: кариотипизација, G-бендинг

6.2 Молекуларни методи: FISH (fluorescence in situ hybridization), Array CGH, NGS.

6.3 Пренатална дијагностика: амниоцентеза, хорионска биопсија, неинвазивно тестирање.

7. Третман

Не постои каузален третман за повеќето хромозомопатии.

Пристапот е: симптоматски и мултидисциплинарен. Вклучува: медицинска грижа, рехабилитација, образовна поддршка и генетско советување.

8. Генетско советување

Клучен дел од менаџментот: проценка на ризик за повторување, анализа на родителски кариотип

планирање на бременост.

9. Заклучок

Хромозомските болести претставуваат важна група генетски нарушувања со значајно клиничко и социјално влијание. Разбирањето на нивната етиологија, дијагностика и менаџмент е од суштинско значење за современата медицина и особено за областа на медицинската генетика.