Дали генетските фактори влијаат на долговечноста?

Почитувани колешки и колеги,

Во наредните неколку постови ќе се осврнам подетално на некои прашања што ми беа поставени на Пакиграм поткасот кој премиерно беше емитуван на неговиот Јутјуб канал на 02.09.2025 година во 20:00 часот.

1. Влијание на генетиката врз долговечноста

Да, долговечноста (должината на животот) е под влијание на генетските фактори, но тие не се единствениот одлучувачки фактор. Генетиката игра важна улога, но стилот на живот, околината и социоекономските фактори исто така имаат значително влијание.

Генетските фактори придонесуваат за долговечноста на неколку начини:

- Гени поврзани со долговечност: Истражувањата идентификувале одредени гени поврзани со подолг живот, како што се гените од фамилијата FOXO3, APOE и SIRT1. Овие гени влијаат на процеси како поправка на ДНК, отпорност на оксидативен стрес и регулација на метаболизмот.

- Наследна компонента: Студиите на близнаци покажуваат дека генетиката објаснува околу 20-30% од варијацијата во должината на животот кај луѓето. Ова значи дека ако вашите родители или баби и дедовци живееле долго, имате поголема веројатност и вие да живеете подолго, но тоа не е гаранција.

- Генетска отпорност на болести: Луѓето со одредени генетски варијанти може да бидат поотпорни на болести поврзани со стареењето, како срцеви заболувања, рак или Алцхајмерова болест, што индиректно ја зголемува долговечноста.

- Теломери: Должината на теломерите (краевите на хромозомите) е генетски одредена и влијае на стареењето. Подолгите теломери се поврзани со побавно стареење, но нивната должина може да се модифицира и од надворешни фактори.

Пример: Студиите на т.н. „сини зони“ (региони каде луѓето живеат исклучително долго, како Окинава, Јапонија или Сардинија, Италија) покажуваат дека генетиката игра улога, но не е главен фактор. Луѓето во овие региони често имаат генетски варијанти поврзани со долговечност, но нивниот начин на живот е клучен.

2. Влијание на стилот на живот и околината

Иако генетиката поставува основа, факторите од околината и начинот на живот често имаат поголемо влијание врз долговечноста, особено кај оние без исклучително поволни генетски предисопзиции. Овие фактори вклучуваат:

- Исхрана: Здравата исхрана, како медитеранската (богата со зеленчук, овошје, риба и маслиново масло), е поврзана со подолг живот. Прекумерната консумација на преработена храна или шеќери може да го скрати животниот век.

- Физичка активност: Редовната умерена физичка активност (на пример, 150 минути неделно) го намалува ризикот од хронични болести и го подобрува здравјето на клетките.

- Стрес: Хроничниот стрес го забрзува стареењето преку зголемување на воспалителните процеси и скратување на теломерите. Техники за управување со стресот (медитација, јога) можат да помогнат.

- Социјални врски: Силните социјални мрежи и чувство на заедница се поврзани со подолг живот, како што се гледа во „сините зони“.

- Навики: Пушењето, прекумерното консумирање алкохол и лошиот сон го зголемуваат ризикот од болести и го скратуваат животот.

- Здравствена заштита: Пристапот до редовни прегледи и превентивна медицина може да спречи или рано да открие болести, што ја зголемува долговечноста.

3. Интеракција меѓу генетика и околина

Долговечноста е резултат на сложена интеракција меѓу гените и околината:

- Генетска предиспозиција + лош начин на живот: Дури и ако имате „добри“ гени за долговечност, нездравиот начин на живот (на пример, пушење или дебелина) може да го поништи генетскиот потенцијал.

- Просечна генетика + здрав начин на живот: Луѓе без посебни генетски предности можат значително да го продолжат животот со здрави навики.

- Епигенетика: Факторите од околината (исхрана, стрес, физичка активност) можат да влијаат на тоа како гените се изразуваат. На пример, здравиот начин на живот може да „вклучи“ гени кои го забавуваат стареењето или да „исклучи“ оние кои го забрзуваат.

4. Дали долговечноста е наследна?

Долговечноста е делумно наследна, но не во строга смисла:

- Ако вашите родители живееле над 90 години, шансите да живеете долго се поголеми, но не е гарантирано.

- Студиите покажуваат дека децата на долговечни родители имаат помал ризик од болести поврзани со стареењето, но начинот на живот на овие деца е клучен за реализација на тој потенцијал.

- Епигенетските промени (на пример, од стрес или лоша исхрана кај родителите) можат да влијаат на здравјето на потомците, но ова не е директно наследување на долговечноста.

5. Колку е важна генетиката во споредба со другите фактори?

Според истражувањата:

- Генетиката придонесува за 20-30% од долговечноста кај просечната популација.

- Кај екстремно долговечните луѓе (над 100 години, т.н. стогодишници), генетиката може да игра поголема улога, до 50%, бидејќи овие луѓе често имаат ретки генетски варијанти што ги штитат од болести.

- Останатиот дел (70-80%) од долговечноста зависи од стилот на живот, околината и случајни фактори (на пример, несреќи или инфекции).

6. Практични совети за зголемување на долговечноста

Дури и ако немате „гени за долговечност“, можете да го максимизирате вашиот животен век преку:

- Здрава исхрана: Фокусирајте се на растителна храна, намалете го внесот на шеќер и преработени намирници.

- Редовна активност: Комбинирајте кардио, вежби за сила и флексибилност.

- Добар сон: 7-8 часа квалитетен сон ноќе.

- Социјална поврзаност: Одржувајте блиски односи со семејството и пријателите.

- Избегнување на штетни навики: Престанете со пушење и ограничете го алкохолот.

- Редовни прегледи: Рано откривање на здравствени проблеми.

Заклучок

Генетиката игра значајна улога во долговечноста, особено кај стогодишниците, но не е единствениот фактор. Околу 20-30% од должината на животот е одредена од гените, додека остатокот зависи од стилот на живот, исхраната, физичката активност, управувањето со стресот и околината. Здравиот начин на живот може значително да го продолжи животот, дури и кај оние без генетска предност.