Колку генетиката влијае на складирањето масти и дебелеењето?

Почитувани колешки и колеги,

Продолжувам со постови во кои ќе се осврнам подетално на некои прашања што ми беа поставени на Пакиграм поткасот кој премиерно беше емитуван на неговиот Јутјуб канал на 02.09.2025 година во 20:00 часот.

Генетиката игра значајна улога во начинот на кој телото складира масти, но не е единствениот фактор. Складирањето на масти е сложен процес кој зависи од интеракцијата меѓу генетските предиспозиции и факторите од околината, како исхраната, физичката активност и начинот на живот. Подолу е детално објаснување за тоа колку и како генетиката влијае врз складирањето на мастите.

1. Како генетиката влијае врз складирањето на масти?

Гените влијаат на неколку аспекти поврзани со складирањето на мастите:

а) Метаболизам и енергетска ефикасност

- Базален метаболизам (BMR): Генетиката одредува колку калории вашето тело троши во мирување. Некои луѓе имаат генетски побрз метаболизам, што значи дека согоруваат повеќе калории дури и без физичка активност, додека други имаат побавен метаболизам, што може да доведе до полесно складирање на масти.

- Гени за метаболизам: Гени како FTO (поврзан со дебелината) и PPARG влијаат на тоа како телото обработува и складира енергија од храната. На пример, одредени варијанти на FTO генот се поврзани со зголемена склоност кон дебелеење, особено во средини богати со калории.

б) Дистрибуција на масти

- Генетиката одредува каде телото преференцијално складира масти. На пример:

- Некои луѓе генетски се предиспонирани да складираат масти околу стомакот (висцерални масти), што е поврзано со поголем ризик од срцеви заболувања и дијабетес.

- Други складираат масти повеќе во колковите и бутовите (поткожни масти), што е помалку штетно за здравјето.

- Гени како ADRB3 и LPL (липопротеин липаза) влијаат на тоа како и каде се складираат мастите во телото.

в) Регулација на апетитот

- Гените влијаат на хормоните кои го контролираат гладот и ситоста, како лептин и грелин. На пример, мутации во генот LEPR (рецептор за лептин) можат да го нарушат чувството за ситост, што доведува до прејадување и складирање на масти.

- Луѓе со одредени генетски варијанти може да имаат поголема желба за калорична храна (на пример, храна богата со шеќери или масти), што индиректно влијае на складирањето на масти.

г) Ефикасност на складирање на енергија

- Генетиката одредува колку ефикасно телото складира енергија во форма на масти. Ова е еволутивна адаптација позната како „thrifty gene hypothesis“ (хипотеза за штедлив ген), според која некои луѓе имаат гени што ги прават „поефикасни“ во складирањето на масти за да преживеат во периоди на недостиг на храна. Во модерните средини со изобилство на храна, ова може да доведе до дебелеење.

2. Колку генетиката влијае?

- Проценка на влијанието: Истражувањата сугерираат дека генетиката објаснува 40-70% од варијациите во индексот на телесна маса (BMI) и склоноста кон дебелеење. Ова значи дека гените имаат значително влијание, но не го одредуваат целосно исходот.

- Индивидуални разлики: Некои луѓе можат да јадат калорична храна без значително да се здебелат поради брз метаболизам или генетска отпорност на складирање масти, додека други брзо добиваат тежина дури и со умерена исхрана.

- Пол и етничка припадност: Генетското влијание може да варира според полот и етничката припадност. На пример, одредени генетски варијанти поврзани со дебелеење се почести кај одредени популации.

3. Влијание на исхраната и физичката активност

Иако генетиката игра улога, исхраната и физичката активност се клучни за контролирање на складирањето на масти:

- Енергетска рамнотежа: Ако внесувате повеќе калории отколку што трошите, телото ќе складира масти, без разлика на генетиката. Гените можат да влијаат на тоа колку лесно се случува ова, но калорискиот биланс е основен фактор.

- Тип на храна: Храна богата со шеќери и трансмасти може да го зголеми складирањето на масти, особено кај оние со генетска предиспозиција за дебелеење. Здравата исхрана (на пример, медитеранска) може да го намали овој ризик.

- Физичка активност: Редовната физичка активност го зголемува трошењето на калории и може да го промени начинот на кој телото складира масти. На пример, аеробните вежби помагаат во согорувањето на висцералните масти, додека тренингот со тежини ја зголемува мускулната маса, што го забрзува метаболизмот.

- Епигенетика: Исхраната и физичката активност можат да влијаат на изразувањето на гените поврзани со метаболизмот на мастите. На пример, редовната физичка активност може да „вклучи“ гени што го подобруваат согорувањето на мастите.

4. Интеракција меѓу генетика и околина

- Генетска предиспозиција + нездрав начин на живот: Луѓе со генетска склоност кон складирање масти се особено ранливи во средини со високо калорична храна и седечки начин на живот. На пример, варијантите на FTO генот го зголемуваат ризикот од дебелеење кај оние што консумираат многу шеќери.

- Генетска отпорност + здрав начин на живот: Луѓе со генетска предност (на пример, брз метаболизам) можат да одржуваат здрава телесна тежина дури и со помалку напор, но нездравиот начин на живот може да го поништи овој ефект.

- Епигенетски промени: Факторите од околината (како прекумерна исхрана или стрес) можат да влијаат на изразувањето на гените поврзани со складирањето на масти, без да го променат самиот генетски код.

5. Практични импликации

- Персонализирана исхрана и тренинг: Генетското тестирање може да помогне да се идентификува дали сте склони кон складирање масти или имате побавен метаболизам, што може да се искористи за да се прилагоди исхраната и тренингот. На пример, луѓе со варијанти на FTO генот може да имаат корист од исхрана со низок внес на јаглехидрати.

- Контрола на калории: Без разлика на генетиката, одржувањето на калориска рамнотежа (внес = потрошувачка) е клучно за спречување на складирањето на масти.

- Физичка активност: Комбинација од аеробни вежби (за согорување масти) и тренинг со тежини (за зголемување на мускулната маса и метаболизмот) е најефективна за управување со телесните масти.

- Долгорочни навики: Конзистентноста во здравите навики може да ги ублажи генетските предиспозиции за складирање масти.

Заклучок

Генетиката влијае на складирањето на мастите преку регулирање на метаболизмот, дистрибуцијата на мастите и апетитот, објаснувајќи 40-70% од варијациите во телесната тежина. Гени како FTO, PPARG и LEPR играат улога во тоа колку лесно телото складира масти и каде ги складира. Сепак, исхраната, физичката активност и начинот на живот се подеднакво важни, ако не и поважни, за контролирање на складирањето на масти. Дури и со генетска предиспозиција за дебелеење, здравите навики можат значително да го намалат ризикот од прекумерно складирање на масти.