Втори колоквиуми по ФФА и ХГФ - 15.01.2026

Почитувани студенти од ИСЕР и ИП,

Ве информирам дека вторите колоквиуми по предметите Физиологија со функционална анатомија и Хумана генетика и физиологија ќе се полагаат на 15.01.2026 (четврток) во лабораторијата (предавална 5) при Институтот за безбедност одбрана и мир, што се наоѓа во левото крило од зградата на Педагошкиот факултет во Скопје. Лабораторијата се наоѓа на вториот спрат, поточно над Факултетот за ликовни уметности. Овие дополнителни појаснувања ги правам за студентите од ИП, кои никогаш не слушале таму настава по мојот предмет. Колоквиумот ќе започне околу 8:00 часот, а вие треба да сте таму најмалку 15-тина минути порано пред почетокот. Ве молам следете го блогот, за да во случај на виша сила, не биде изменет терминот.

Колегијален поздрав,

Предметен наставник

15 ЕКТС поени - 05.01.2026

Почитувани студенти,

Ве поканувам во понеделник на 5 јануари во периодот од 11:00 до 12:00 часот да си ги завршите сите заостанати обврски во смисол на одговарање за 15 ЕКТС поени, за да можете да полагате во јануарско-февруарската сесија. Истиот термин може да служи и за било каков друг вид на консултации. До 14 јануари, може да има уште 1-2 вакви термини и затоа искористете ги побрзо.

Предметен наставник

Артикулација на согласките и самогласките во македонскиот јазик

1. Вовед

Артикулацијата претставува сложен физиолошки и фонетски процес преку кој се создаваат говорните гласови со координирано движење на говорните органи. Во македонскиот јазик, артикулацијата на самогласките и согласките се одвива преку прецизна интеракција помеѓу респираторниот систем, ларинксот и супраглоталните говорни органи. Разбирањето на овие процеси е од клучно значење за лингвистиката, логопедијата и изучувањето на говорно-јазичниот развој.

2. Говорни органи и артикулациски апарат

Артикулацијата на говорните гласови се изведува со помош на:

Активни артикулациони органи: јазикот (врв, грб, корен), усните, мекото непце

Пасивни артикулациони органи: заби, алвеоларен гребен, тврдо непце

Резонаторни шуплини: усна, носна и ждрелна празнина

Јазикот е најважниот артикулациски орган поради неговата подвижност и способност за прецизна контрола на воздушниот тек.

3. Артикулација на самогласките во македонскиот јазик

3.1 Општи карактеристики

Самогласките се гласови што се создаваат без пречка во говорниот канал, при што воздушниот тек слободно минува. Македонскиот јазик има пет основни самогласки:

/а/, /е/, /и/, /о/, /у/

Тие се разликуваат според:

• положбата на јазикот (висина и предност)
• положбата на усните
• степенот на отворање на устата

3.2 Класификација на самогласките

а) Според висината на јазикот

Високи: /и/, /у/

Средни: /е/, /о/

Ниска: /а/

б) Според предноста на јазикот

Предни: /и/, /е/

Средни: /а/

Задни: /о/, /у/

в) Според положбата на усните

Незаоблени: /а/, /е/, /и/

Заоблени: /о/, /у/

3.3 Артикулациски опис на поединечните самогласки

/а/ – ниска, централна, незаоблена самогласка; устата широко отворена

/е/ – средна, предна, незаоблена; јазикот благо подигнат напред

/и/ – висока, предна, незаоблена; усните благо растегнати

/о/ – средна, задна, заоблена; усните кружно оформени

/у/ – висока, задна, силно заоблена; јазикот повлечен наназад

4. Артикулација на согласките во македонскиот јазик

4.1 Општи карактеристики

Согласките се гласови кај кои воздушниот тек се попречува или целосно се запира во одредена точка од говорниот канал. Македонскиот јазик има 26 согласки, кои се класифицираат според:

• место на артикулација
• начин на артикулација
• звучност (звучни и безвучни)

4.2 Класификација според местото на артикулација

• Билобијални: /п/, /б/, /м/
• Лабиодентални: /ф/, /в/
• Алвеоларни: /т/, /д/, /с/, /з/, /ц/, /н/, /л/, /р/
• Палатални: /ќ/, /ѓ/, /ј/, /љ/, /њ/, /ч/, /џ/
• Веларни: /к/, /г/, /х/

4.3 Класификација според начинот на артикулација

• Експлозивни (плозиви): /п/, /б/, /т/, /д/, /к/, /г/
• Фрикативни: /ф/, /в/, /с/, /з/, /ш/, /ж/, /х/
• Африкати: /ц/, /ч/, /џ/
• Назални: /м/, /н/, /њ/
• Латерални: /л/, /љ/
• Вибранти: /р/
• Полугласник: /ј/

4.4 Класификација според звучност

• Звучни согласки: /б/, /д/, /г/, /з/, /ж/, /в/, /м/, /н/, /л/, /р/
• Безвучни согласки: /п/, /т/, /к/, /с/, /ш/, /ф/, /х/, /ц/, /ч/

5. Коартикулација и динамика на говорот

Во реалниот говор, гласовите не се изговараат изолирано, туку се меѓусебно поврзани преку процесот на коартикулација. Положбата и артикулацијата на еден глас влијае врз соседните гласови, што е особено важно при изучување на говорни нарушувања и при логопедска интервенција.

6. Артикулациски развој и значење за логопедијата

Правилната артикулација на самогласките и согласките се развива постепено во детството. Нарушувања во артикулацијата (дислалија, дизартрија, апраксија на говорот) можат значително да ја нарушат разбирливоста на говорот. Затоа, познавањето на артикулациските карактеристики на македонскиот јазик е основа за ефективна дијагностика и терапија.

7. Заклучок

Артикулацијата на согласките и самогласките во македонскиот јазик е резултат на сложена координација помеѓу говорните органи и фонетските правила на јазикот. Прецизното разбирање на овие процеси е суштинско за лингвистиката, образованието и клиничката практика. Македонскиот фонолошки систем, со својата јасна и стабилна самогласка структура и богата согласка инвентарност, претставува солидна основа за говорно-јазичен развој.

Создавање на гласот (фонација)

1. Вовед

Создавањето на гласот, или фонацијата, претставува физиолошки процес при кој механичката енергија на издишаниот воздух се трансформира во звучна енергија преку вибрација на гласните жици во ларинксот. Фонацијата е централна компонента на говорната продукција и основа за вербална комуникација, пеење и парајазична експресија. Таа е резултат на прецизна координација помеѓу респираторниот систем, ларингеалниот апарат и централниот нервен систем.

2. Анатомско-функционална основа на гласот

2.1 Ларинкс (грклан)

Ларинксот се наоѓа помеѓу фаринксот и трахејата и има тројна функција:

• создавање на глас,
• заштита на долните дишни патишта,
• регулирање на дишењето.

Основни анатомски структури:

• Тироидна ‘рскавица
• Крикоидна ‘рскавица
• Епиглотис
• Аритеноидни ‘рскавици

2.2 Гласни жици (вокални набори)

Гласните жици се парни мукозни структури составени од:

• мукоза,
• лигамент,
• мускул (m. vocalis).

Тие можат да се:

• аддуцираат (затворат),
• абдуцираат (отворат),
• напнат или релаксираат,
• издолжат или скратат.

3. Респираторна поддршка на фонацијата

Фонацијата е експираторен процес и зависи од:

• количината на издишан воздух,
• субглотичниот притисок,
• контролата на издишувањето.

3.1 Субглотичен притисок

Субглотичниот притисок е притисокот на воздухот под гласните жици и е клучен фактор за:

• иницирање на вибрацијата,
• јачина на гласот,
• стабилност на фонацијата.

Недоволен притисок → слаб, тивок глас

Преголем притисок → напнат, форсиран глас

4. Механизам на создавање на гласот

Најприфатената теорија за фонација е миоеластично-аеродинамичката теорија.

4.1 Миогена компонента

Внатрешните ларингеални мускули ги приближуваат гласните жици.

Се создава соодветна напнатост и позиција за вибрација.

4.2 Аеродинамична компонента

• Воздухот од белите дробови го зголемува субглотичниот притисок.
• Кога притисокот ја надминува мускулната напнатост, жиците се отвораат.
• Воздухот поминува нагоре, притисокот паѓа и жиците повторно се затвораат.
• Овој циклус се повторува стотици пати во секунда.

5. Акустични карактеристики на гласот

5.1 Висина на гласот (pitch)

Одредена од фреквенцијата на вибрација.

Повисок тон → побрзи вибрации.

Зависи од должината, дебелината и напнатоста на гласните жици.

5.2 Јачина на гласот (loudness)

Одредена од амплитудата на вибрацијата.

Директно поврзана со субглотичниот притисок.

5.3 Боја на гласот (timbre)

Индивидуална карактеристика.

Зависи од резонаторните простори (фаринкс, усна и носна празнина).

6. Неврофизиолошка контрола на фонацијата

Фонацијата е под контрола на:

• моторната кора,
• мозочното стебло,
• кранијалните нерви.

Најважни нерви:

• n. vagus (X) – инервација на ларинксот,
• n. laryngeus superior,
• n. laryngeus recurrens.

Оштетување на овие нерви → парализа или дисфонија.

7. Резонанца и модификација на гласот

Примарниот глас создаден во ларинксот е слаб и без јасна боја. Резонаторните шуплини го засилуваат и модифицираат:

• фаринкс,
• усна празнина,
• носна празнина.

Нарушувања во резонанцата доведуваат до:

• хиперназалност,
• хипоназалност,
• променет квалитет на глас.

8. Развој на гласот низ животниот век

• Детство – кратки и тенки гласни жици, повисок глас.
• Пубертет – хормонски промени → мутација на гласот.
• Возрасен период – стабилизација на гласот.
• Старост – намалена еластичност, тремор, слабеење на гласот.

9. Патофизиологија на фонацијата

Нарушувања во создавањето на гласот:

• дисфонија,
• афонија,
• вокални нодули,
• полипи,
• спастична дисфонија.

Причини:

• функционални,
• органски,
• неврогени,
• психогени.

10. Клиничко и терапевтско значење

Разбирањето на создавањето на гласот е основа за:

• логопедска гласовна терапија,
• вокална рехабилитација,
• работа со професионални говорници и пејачи,
• третман кај деца со невроразвојни нарушувања.

11. Заклучок

Создавањето на гласот е сложен биомеханички и неврофизиолошки процес кој зависи од прецизна координација на дишењето, мускулната активност и аеродинамичките сили. Секое нарушување во овој систем може да резултира со промени во квалитетот, јачината или стабилноста на гласот, што ја нагласува важноста на неговото темелно проучување и клиничка примена.

Физиологија на говорот

1. Вовед

Говорот претставува една од најкомплексните човекови функции и резултат е на интегрирано дејство на повеќе физиолошки системи: нервниот систем, респираторниот систем, ларингеалниот (фонациски) апарат и артикулацискиот апарат. Физиологијата на говорот ги проучува механизмите преку кои мозокот планира, иницира, контролира и коригира говорна продукција, како и начинот на кој звучниот сигнал се создава, модулира и реализира во вербална комуникација.

2. Неврофизиолошка основа на говорот

Говорната продукција започнува во централниот нервен систем. Кортикалните и субкортикалните структури имаат клучна улога во планирањето, организацијата и моторната изведба на говорот.

2.1 Кортикални говорни центри

Брокина област (фронтален лобус) – одговорна за моторното планирање на говорот, синтаксичката структура и артикулациската програма.

Верникеова област (темпорален лобус) – одговорна за разбирање на говорот и семантичка обработка.

Премоторна и моторна кора – ја координира активноста на говорните мускули (усни, јазик, меко непце, ларинкс).

Суплементарна моторна област – учествува во иницирање и секвенционирање на говорните движења.

2.2 Субкортикални структури

• Базални ганглии – регулираат флуентност, ритам и автоматизација на говорот.
• Мал мозок (церебелум) – важен за прецизност, темпо и координација на артикулацијата.
• Таламус – пренос и интеграција на сензомоторни информации.

3. Респираторна физиологија на говорот

Говорот е експираторен процес, при кој воздухот од белите дробови претставува енергетска основа за создавање звук.

Дијафрагмата и меѓуребрените мускули ја контролираат количината и притисокот на издишаниот воздух.

За разлика од мирното дишење, говорното дишење е волунтарно, продолжено и контролирано.

Соодветниот субглотичен притисок е неопходен за стабилна фонација и јасен говор.

Нарушувања во респираторната контрола можат да доведат до тивок говор, кратки фрази или нарушена интонација.

4. Фонација и физиологија на ларинксот

4.1 Ларингеална структура

Ларинксот е централниот орган за создавање на гласот и се состои од:

• гласни жици (вокални набори),
• тироидна, крикоидна и аритеноидни ‘рскавици,
• внатрешни и надворешни ларингеални мускули.

4.2 Механизам на фонација

Фонацијата настанува кога:

• Воздухот од белите дробови минува низ затворените гласни жици,
• Се создава вибрација (myoelastic-aerodynamic theory),
• Се формира примарен гласен звук.

Фреквенцијата на вибрациите ја определува висината на гласот, а амплитудата – јачината.

5. Артикулациска физиологија

Артикулацијата го трансформира гласниот звук во разбирлив говор преку обликување на резонаторниот простор.

5.1 Активни артикулациски органи

• Јазик
• Усни
• Меко непце
• Долна вилица

5.2 Пасивни артикулациони структури

• Забите
• Тврдо непце
• Алвеоларен гребен

Прецизната координација на овие структури овозможува продукција на самогласки и согласки. Нарушувањата во артикулацијата се поврзуваат со дислалија, дизартрија и апраксија на говор.

6. Резонанца и супрасегментални карактеристики

Резонаторните шуплини (фаринкс, усна и носна празнина) ја модифицираат бојата и квалитетот на гласот.

• Орална резонанца – доминантна кај повеќето гласови
• Назална резонанца – присутна кај назалните гласови
• супрасегменталните карактеристики вклучуваат:
• интонација,
• акцент,
• ритам,
• темпо.

Тие се клучни за пренос на емоции, значење и комуникативна намера.

7. Сензорна повратна спрега (feedback)

Говорот се контролира преку:

• Аудитивен фидбек – слушање на сопствениот говор
• Соматосензорен фидбек – информации од мускулите и зглобовите

Нарушена повратна спрега може да доведе до нарушена флуентност, неправилна артикулација или промени во јачината и висината на гласот.

8. Развојна физиологија на говорот

Физиологијата на говорот се развива постепено:

• рана вокализација,
• брборење,
• појава на први зборови,
• развој на сложени говорни структури.

Развојот зависи од невролошката зрелост, слухот, моторната контрола и социјалната интеракција.

9. Клиничко значење

Разбирањето на физиологијата на говорот е основа за:

• логопедска дијагностика и терапија,
• невролошка рехабилитација,
• работа со деца со аутизам, афазија, дизартрија и апраксија,
• развој на асистивни комуникациски технологии.

10. Заклучок

Физиологијата на говорот претставува сложен и високо координиран процес кој ги интегрира невролошките, респираторните, фонациските и артикулациските механизми. Секоја дисфункција во овие системи може да резултира со нарушувања во говорот, што ја нагласува важноста на мултидисциплинарен пристап во неговото проучување и третман.