План S – сегашноста и иднината на издавањето во отворен пристап

Trajkovski V. Plan S the Present and Future of Open Access Publishing. Journal for ReAttach Therapy and Developmental Diversities. 2022 May 28; 4(2):50-61.

DOI: https://doi.org/10.26407/2021jrtdd.1.49

Резиме на разбирлив јазик

Вовед: Отворениот пристап (Open Access) претставува современ начин на научно објавување кој овозможува научните трудови да бидат достапни бесплатно преку интернет за сите заинтересирани корисници ширум светот. Благодарение на дигиталните технологии, научните резултати можат лесно, брзо и со минимални трошоци да се споделуваат. Отворениот пристап значи дека трудовите се достапни онлајн, без наплата за читателите и со помалку ограничувања поврзани со авторските права и лиценците.

Цел: Целта на трудот е да се даде преглед на иницијативата Plan S и нејзиното значење за развојот и унапредувањето на отворениот пристап во научното издаваштво.

Методи: Авторот направил анализа на релевантна научна литература, интернет извори, објавени публикации, како и користел сопствени искуства и согледувања поврзани со научното издаваштво.

Главни наоди: Научниците традиционално објавуваат рецензирани научни трудови пред сè заради ширење на знаењето, научно влијание и придонес во науката, а не за директна финансиска корист. Поради тоа, многу автори можат да се согласат нивните трудови да бидат достапни во отворен пристап без финансиска загуба.

Отворениот пристап носи придобивки и за авторите и за читателите:

• ја зголемува видливоста и достапноста на научните резултати;
• овозможува поширока употреба на научните сознанија;
• го забрзува научниот напредок преку полесно споделување на информациите.

Plan S е иницијатива започната во 2018 година од страна на cOAlition S, меѓународна коалиција на организации кои финансираат или спроведуваат научни истражувања. Главната цел на Plan S е истражувањата финансирани со јавни средства да бидат објавувани во списанија или платформи со отворен пристап, без период на ограничен пристап (embargo).

Заклучок: Plan S содржи 10 основни принципи кои имаат цел да создадат поефикасен и поправеден систем на научно објавување преку:

• унапредување на отворениот пристап;
• подобрување на стандардите во научното издаваштво;
• поголема транспарентност на трошоците за објавување;
• поправедно оценување на квалитетот и влијанието на научните трудови.

Во суштина, Plan S претставува важен чекор кон иднина во која научното знаење ќе биде подостапно за истражувачите, професионалците и целото општество.

Типични грешки кај научните списанија од Балканскиот регион

Типичните грешки кај научните списанија од Балканскиот регион може да се групираат во неколку клучни категории. Оваа анализа е особено релевантна за индексирање, меѓународна видливост и кредибилитет, и често се користи како основа за уредувачки обуки и институционални евалуации.

1. Уредувачки и организациски грешки

1.1. Недоволно јасна уредувачка политика

• Нема јасно дефинирани цели и кого опфаќа.
• Непрецизно наведена целна научна публика.
• Нема јавно достапни editorial policies (етика, плагијаризам, корекции, ретракции).

1.2. Формален, но нефункционален уредувачки одбор

• Членови без активна улога (номинално наведени).
• Недостаток на меѓународни членови.
• Повторување на истите автори и уредници во повеќе улоги (editor–author conflict).

1.3. Нередовно издавање

• Доцнење со броеви или „ретроактивно“ датирање.
• Неконзистентна периодичност (година со 2 броја, па пауза).

2. Проблеми со peer review процесот

2.1. Неформален или фиктивен peer review

• Нема јасно опишан модел (single-blind / double-blind).
• Рецензии без датум, потпис или критичка анализа.
• Премногу кратко време од поднесување до прифаќање.

2.2. Нарушување на принципот на слепа рецензија

• Имиња, институции или благодарности во главен текст.
• PDF метаподатоци со имиња на авторите.

3. Научни и методолошки слабости

3.1. Слаб научен придонес

• Дескриптивни трудови без новина.
• Локални истражувања без теоретска рамка.
• Недоволно јасна истражувачка хипотеза.

3.2. Слаба методологија

• Недефинирани примероци.
• Неадекватна статистика или без статистичка анализа.
• Недостаток на етичко одобрение (IRB / Ethics Committee).

4. Јазични и стилски проблеми

4.1. Недоволно академски англиски јазик

• Лош превод наместо научно пишување.
• Неконзистентна терминологија.
• Мешавина од британски и американски англиски.

4.2. Апстракти со нисок квалитет

• Апстракт кој не одговара на содржината.
• Недостаток на структуриран апстракт.
• Клучни зборови кои не се стандартизирани (MeSH, ERIC, APA).

5. Технички и дигитални грешки (OJS и веб)

5.1. Неправилна употреба на OJS

• Непополнети метаподатоци.
• Недоследни информации во PDF и OJS запис.
• Нема јасна лиценца (CC).

5.2. Недостаток на DOI и метаподатоци

• DOI не е активен или не е регистриран преку Crossref.
• Нема ORCID интеграција.
• Неправилен XML (JATS).

6. Етички проблеми

6.1. Self-citation и citation stacking

• Прекумерно цитирање на сопственото списание.
• Договорено цитирање меѓу списанија.

6.2. Плагијат и авто-плагијат

• Недостаток на plagiarism check policy.
• Повторно објавување на исти трудови.

7. Проблеми со интернационализација

• Над 80–90% автори од една институција или држава.
• Теми со исклучиво локален интерес без глобална рамка.
• Недостаток на странски рецензенти.

8. Проблеми со индексирање и апликации

• Аплицирање во Scopus / WoS пред да се исполнат основните критериуми.
• Непознавање на критериумите на DOAJ.
• Копирани или неавтентични апликации.

9. Финансиски и правни недоследности

• Нејасна политика за APC (Article Processing Charges).
• Недефинирано авторско право.
• Недостаток на privacy policy (GDPR).

10. Типични „црвени знамиња“ за индексатори

• Претерано брзо прифаќање трудови.
• Исти автори во секој број.
• Недостаток на архивирање (LOCKSS/PKP PN).

Списанија што изгледаат „локално–интерно“, а се претставуваат како „меѓународни“.

Заклучок 

Најчестата грешка не е недостигот на знаење, туку недостатокот на систематичен уредувачки пристап и долгорочна стратегија. Списанијата од Балканот имаат потенцијал, но мора да се движат од формално постоење кон функционална академска платформа.

Главен и одговорен уредник на ЈХРС