ЛЕУКОЦИТИ

1. Вовед и општи карактеристики на леукоцитите

Леукоцитите, познати и како бели крвни клетки, се една од основните клеточни компоненти на крвта и претставуваат суштински дел од имунолошкиот систем на човекот. Нивната главна функција е да го заштитат организмот од патогени микроорганизми, туѓи материи и други потенцијално штетни фактори, како и да учествуваат во воспалителните реакции, отстранувањето на оштетените клетки и одржувањето на ткивната хомеостаза. За разлика од еритроцитите, чија основна улога е транспортот на кислород и јаглерод диоксид, и тромбоцитите, кои учествуваат во хемостазата, леукоцитите се специјализирани за одбрана, имунолошко препознавање и регулирање на реакциите на организмот кон различни надворешни и внатрешни дразби. Леукоцитите се создаваат главно во коскената срцевина, а нивното созревање, активирање и функционирање се поврзани со повеќе органи и ткива на имунолошкиот систем, меѓу кои се тимусот, лимфните јазли, слезината и лимфното ткиво поврзано со слузниците.

Особено значајна карактеристика на леукоцитите е нивната способност да ја напуштат циркулацијата и да преминуваат во ткивата каде што се одвива инфекција, воспаление или оштетување. Овој процес им овозможува да дејствуваат непосредно на местото каде што е потребна одбранбена реакција.

Леукоцитите се функционално разновидна група клетки. Некои од нив ги уништуваат микроорганизмите преку фагоцитоза, други создаваат антитела, трети ги уништуваат инфицираните или малигно изменетите клетки, а одредени популации ја регулираат активноста на другите имунолошки клетки. Оттука, леукоцитите не се само пасивни компоненти на крвта, туку претставуваат динамичен клеточен систем што постојано ја следи состојбата на организмот и реагира на промените во неговата внатрешна и надворешна средина.

2. Морфолошки и физиолошки карактеристики

Леукоцитите се безбојни клетки, бидејќи немаат хемоглобин. Нивниот изглед, големина, форма на јадрото и присуство на цитоплазматски гранули се разликуваат зависно од клеточниот тип и функционалната специјализација. За разлика од зрелите човечки еритроцити, кои немаат јадро, сите вообичаени леукоцитни популации имаат јадро. Некои имаат сегментирано јадро, како неутрофилите, додека други имаат едно, најчесто округло или овално јадро, како лимфоцитите.

Големината на леукоцитите варира приближно од 7 до 20 μm, зависно од клеточниот тип, степенот на зрелост и функционалната состојба. Нивната цитоплазма содржи различни органели, ензими и протеини што овозможуваат движење, препознавање на антигени, фагоцитоза, уништување на микроорганизми и создавање имунолошки медијатори.

Основни физиолошки својства на леукоцитите се:

• Амебовидно движење – способност за активно движење со промена на обликот на клетката.
• Хемотакса – насочено движење кон хемиски супстанции што се ослободуваат на местото на инфекција или воспаление.
• Дијапедеза – преминување на леукоцитите низ ѕидот на крвните садови кон околните ткива.
• Фагоцитоза – опфаќање и внесување на микроорганизми, клеточни остатоци и други честички.
• Секреција – ослободување цитокини, хемокини, ензими и други биолошки активни материи.
• Имунолошко препознавање – способност за препознавање на патогени, антигени и изменети клетки.
• Клеточна комуникација – размена на сигнали со други клетки преку рецептори и растворливи медијатори.

Овие својства се основа на клеточната одбрана и овозможуваат координирано функционирање на вродениот и стекнатиот имунитет.

3. Број на леукоцити во периферната крв

Кај здрави возрасни лица, вкупниот број на леукоцити во периферната крв најчесто се движи приближно од 4.000 до 11.000 клетки на микролитар крв (4–11 × 10⁹/L). Референтните вредности може да се разликуваат според лабораторијата, возраста и клиничкиот контекст. Бројот на леукоцитите не е постојан. Тој се менува под влијание на повеќе физиолошки и патолошки фактори, како што се:

• физичка активност и интензивен напор;
• емоционален стрес;
• хормонални промени;
• бременост;
• оброци и дневни варијации;
• инфекции и воспалителни процеси;
• употреба на одредени лекови;
• заболувања на коскената срцевина и имунолошкиот систем.

Зголемувањето на бројот на леукоцитите над референтните вредности се нарекува леукоцитоза, додека намалувањето под долната референтна граница се нарекува леукопенија.

Леукоцитозата може да се појави при инфекции, воспаление, стресни реакции, употреба на кортикостероиди и некои хематолошки заболувања. Леукопенијата може да биде последица на вирусни инфекции, дејство на одредени лекови, автоимуни процеси, недостаточна продукција во коскената срцевина или зголемено уништување на клетките. Важно е да се нагласи дека ниту леукоцитозата ниту леукопенијата сами по себе не претставуваат конечна дијагноза. Нивното значење се проценува заедно со клиничката слика, леукоцитната формула и другите лабораториски параметри.

4. Поделба на леукоцитите

Според морфолошките карактеристики, особено присуството или отсуството на специфични гранули во цитоплазмата и формата на јадрото, леукоцитите се делат на две основни групи: гранулоцити и агранулоцити.

1. Гранулоцити

Содржат специфични цитоплазматски гранули што се забележуваат со соодветни бои при микроскопско испитување. Во оваа група спаѓаат неутрофилите, еозинофилите и базофилите.

2. Агранулоцити

Немаат изразени специфични гранули што се разликуваат со вообичаеното боење на крвниот размаз, иако може да содржат азурофилни гранули и лизозоми. Во оваа група спаѓаат лимфоцитите и моноцитите.

4.1. Леукоцитна формула

Леукоцитната формула претставува процентуална застапеност на одделните видови леукоцити во периферната крв. Таа дава информации за составот на леукоцитната популација и може да помогне при процената на инфекции, алергиски реакции, паразитски заболувања и хематолошки нарушувања.

Следната табела ги прикажува приближните вредности за возрасни лица.

Напомена: Овие проценти се ориентациски. Референтните граници зависат од лабораторијата и возраста. При клиничка интерпретација, особено е важно да се земе предвид и апсолутниот број на секој клеточен тип.

5. Гранулоцити

Гранулоцитите претставуваат група леукоцити со значајна улога во вродениот имунитет. Тие реагираат брзо на инфекција, ткивно оштетување и воспалителни сигнали. Нивните гранули содржат ензими, антимикробни протеини и други активни супстанции што придонесуваат за уништување на патогените и регулирање на воспалението.

5.1. Неутрофили

Неутрофилите се најзастапениот тип леукоцити во периферната крв кај повеќето здрави возрасни лица. Тие претставуваат една од првите клеточни линии на одбрана при акутни бактериски инфекции и многу други воспалителни состојби. Зрелите неутрофили имаат јадро поделено на приближно три до пет сегменти, поврзани со тенки хроматински мостови. Цитоплазмата содржи фини гранули со ензими и антимикробни супстанции.

Физиолошки функции на неутрофилите

1. Фагоцитоза

Неутрофилите ги препознаваат микроорганизмите, се врзуваат за нив и ги опфаќаат со цитоплазматската мембрана. Така се создава фагозом, во кој се внесува микроорганизмот. Фагозомот потоа се спојува со гранули и други везикули, создавајќи средина во која се активираат механизмите за уништување на патогенот. Фагоцитозата е особено ефикасна кога микроорганизмите се обложени со антитела или компоненти на комплементот. Овој процес се нарекува опсонизација и го олеснува препознавањето и внесувањето на патогените.

2. Уништување на микроорганизмите

По фагоцитозата, неутрофилите користат повеќе механизми за уништување на микроорганизмите:

• создавање реактивни кислородни видови;
• активност на ензимите во гранулите;
• дејство на антимикробни пептиди;
• промени во јонската и хемиската средина на фагозомот.

Еден од важните ензими е миелопероксидазата, која кај неутрофилите учествува во создавањето силно антимикробни соединенија.

3. Движење кон местото на инфекција

Неутрофилите реагираат на хемокини, компоненти на комплементот и други хемиски сигнали. Тие ги насочуваат клетките кон воспаленото ткиво, каде што може да ги уништуваат микроорганизмите и да учествуваат во отстранувањето на оштетените клетки.

4. Формирање неутрофилни екстрацелуларни мрежи

Под одредени услови, неутрофилите можат да ослободат мрежи од ДНК и придружни протеини, познати како NETs (neutrophil extracellular traps). Овие структури можат да задржуваат микроорганизми и да го ограничуваат нивното ширење. Сепак, прекумерното создавање NETs може да придонесе за ткивно оштетување и тромбовоспалителни процеси.

Животен циклус на неутрофилите

Неутрофилите се создаваат во коскената срцевина преку процесот на гранулопоеза. По созревањето, дел од нив се ослободуваат во крвта, а други остануваат во резервните клеточни популации на коскената срцевина. Во крвта циркулираат релативно кратко, а при воспаление преминуваат во ткивата. Нивното преживување зависи од локалните сигнали и функционалната состојба. По извршувањето на задачата, многу неутрофили умираат преку апоптоза и се отстрануваат од макрофагите.

Клиничко значење: Зголемувањето на неутрофилите се нарекува неутрофилија и често се среќава при бактериски инфекции, акутно воспаление, физички стрес и употреба на кортикостероиди. Намалувањето се нарекува неутропенија и може да го зголеми ризикот од инфекции, особено кога е изразено или продолжено.

5.2. Еозинофили

Еозинофилите се гранулоцити што се карактеризираат со двосегментно јадро и крупни цитоплазматски гранули кои при боење со еозин добиваат портокалово-црвена боја. Тие учествуваат во одбраната од одредени паразити, особено хелминти, како и во воспалителните процеси поврзани со алергиски заболувања.

Главни функции:

1. Одбрана од паразити

Еозинофилите можат да се врзуваат за паразити и да ослободуваат токсични протеини од нивните гранули. Меѓу нив се главниот основен протеин (major basic protein), еозинофилната пероксидаза и други молекули што можат да ги оштетат паразитските структури.

2. Учество во алергиски реакции

Еозинофилите се присутни во воспалителните реакции поврзани со астма, алергиски ринитис и некои други алергиски заболувања. Тие реагираат на цитокини, меѓу кои интерлеукин-5 (IL-5), и можат да ослободуваат медијатори што влијаат врз околните клетки и ткива.

3. Регулација на воспалението

Еозинофилите не се само ефекторни клетки. Во зависност од ткивото и околностите, тие можат да влијаат и врз регулацијата на имунолошкиот одговор, обновувањето на ткивата и комуникацијата со другите имунолошки клетки. Кога се прекумерно активирани, нивните гранули можат да предизвикаат оштетување на епителот и други ткивни структури.

Клиничко значење: Зголемувањето на еозинофилите се нарекува еозинофилија. Може да се јави при паразитски инфекции, алергиски заболувања, реакции на лекови и одредени хематолошки или системски заболувања. Намалени вредности може да се сретнат при стресни реакции и употреба на кортикостероиди, но често имаат ограничено самостојно клиничко значење.

5.3. Базофили

Базофилите се најмалку застапениот тип леукоцити во периферната крв. Нивните цитоплазматски гранули содржат хистамин и други биолошки активни супстанции. Гранулите се темновиолетови при вообичаеното микроскопско боење и понекогаш го прикриваат изгледот на јадрото. Базофилите учествуваат во алергиските реакции и во одредени воспалителни процеси. На нивната површина се наоѓаат рецептори со висок афинитет за имуноглобулин Е (IgE).

Механизам на активирање

При сензибилизација, IgE-антителата се врзуваат за соодветните рецептори на базофилите. При повторен контакт со соодветниот алерген, неговото поврзување со IgE може да доведе до активирање на клетката и ослободување медијатори.

Најважни се:

• Хистамин – предизвикува проширување на крвните садови и зголемување на нивната пропустливост.
• Леукотриени – учествуваат во воспалението и можат да предизвикаат бронхоконстрикција.
• Цитокини – ја регулираат активноста на другите имунолошки клетки.

Други грануларни медијатори – придонесуваат за локалниот воспалителен одговор.

Базофилите се разликуваат од мастоцитите (mast cells). Иако имаат слични функции и медијатори, базофилите најчесто се наоѓаат во крвта, додека мастоцитите се резидентни клетки во ткивата.

Клиничко значење: Зголемувањето на базофилите се нарекува базофилија. Може да се забележи кај некои миелопролиферативни заболувања, алергиски и воспалителни состојби. Поради нивниот мал број, процентуалните промени треба внимателно да се толкуваат заедно со апсолутниот број.

6. Агранулоцити

Агранулоцитите се леукоцити без изразени специфични гранули при вообичаено микроскопско боење. Во оваа група се вбројуваат лимфоцитите и моноцитите. Тие имаат суштинска улога во стекнатиот имунитет, клеточната одбрана, фагоцитозата, презентацијата на антигени и координацијата на имунолошките реакции.

6.1. Лимфоцити

Лимфоцитите се клетки со централна улога во специфичниот, односно стекнатиот имунитет, но одредени лимфоцитни популации учествуваат и во вродената имунолошка одбрана. Морфолошки, малите лимфоцити најчесто имаат големо, округло јадро и тесен раб од базофилна цитоплазма. При активирање, тие може значително да ја зголемат големината, да развијат поизразена цитоплазма и да започнат интензивна синтеза на протеини. Според нивната функција и клеточни маркери, се разликуваат три главни функционални групи: Т-лимфоцити, Б-лимфоцити и природни клетки-убијци (NK-клетки).

6.1.1. Т-лимфоцити

Т-лимфоцитите се создаваат од хематопоетски матични клетки во коскената срцевина, а нивното созревање и селекција се одвиваат во тимусот. Оттука потекнува и нивното име. Тие препознаваат антигенски пептиди презентирани на молекулите на главниот комплекс на ткивна подударност (MHC). За разлика од Б-лимфоцитите, Т-лимфоцитите вообичаено не препознаваат слободни антигени на ист начин, туку користат специфичен Т-клеточен рецептор (TCR) за препознавање на комплексот пептид–MHC.

Постојат повеќе функционални подгрупи.

Т-помошнички клетки (CD4⁺): овие клетки ја координираат имунолошката реакција преку лачење цитокини и преку интеракции со Б-лимфоцити, макрофаги и други имунолошки клетки. Нивните подгрупи имаат различни функции. На пример: Th1-клетките го поддржуваат клеточниот имунитет против одредени внатреклеточни патогени. Th2-клетките учествуваат во одговорите против хелминти и во алергиските реакции. Th17-клетките придонесуваат за одбраната на слузниците, особено против одредени бактерии и габи. Ф

оликуларните Т-помошнички клетки (Tfh) им помагаат на Б-лимфоцитите да созреат и да создаваат антитела со соодветни карактеристики. Цитотоксични Т-лимфоцити (CD8⁺): 

Цитотоксичните Т-лимфоцити ги препознаваат и уништуваат клетките инфицирани со вируси и одредени други внатреклеточни патогени, како и некои туморски клетки. Тие користат механизми како ослободување перфорин и гранзими, кои активираат програмирана клеточна смрт, односно апоптоза. Може да активираат и други патишта на уништување на целната клетка.

Регулаторни Т-лимфоцити (Treg)

Регулаторните Т-клетки ја ограничуваат прекумерната имунолошка реакција и помагаат во одржувањето на имунолошката толеранција. Со тоа го намалуваат ризикот имунолошкиот систем да ги напаѓа сопствените ткива. Нарушувањето на нивната функција може да придонесе за автоимуни заболувања, додека нивната прекумерна супресивна активност во одредени услови може да ја ослаби антитуморската одбрана.

6.1.2. Б-лимфоцити

Б-лимфоцитите се создаваат и созреваат во коскената срцевина. Нивната главна улога е да учествуваат во хуморалниот имунитет, кој се остварува преку антитела. На површината на Б-лимфоцитите се наоѓаат Б-клеточни рецептори (BCR) што специфично препознаваат антигени. По соодветно активирање, често со помош на Т-помошничките клетки, Б-лимфоцитите се размножуваат и се диференцираат во плазма-клетки и мемориски Б-клетки.

Плазма-клетките се специјализирани клетки што создаваат и лачат големи количества антитела. Антителата се врзуваат за специфични антигени и можат да ги неутрализираат патогените и токсините, да ја олеснат фагоцитозата и да го активираат системот на комплементот.

Главните класи на антитела се:

• IgG – најзастапената класа во серумот; важна за системската одбрана и долготрајниот имунитет.
• IgM – обично прва класа антитела што се создава во примарниот хуморален одговор.
• IgA – особено важна за заштитата на слузниците и секретите.
• IgE – учествува во алергиските реакции и одбраната од одредени паразити.
• IgD – се наоѓа главно на површината на одредени зрели наивни Б-лимфоцити, каде што функционира како рецептор.

Мемориските Б-клетки можат да останат во организмот долго време и да овозможат побрз и поефикасен одговор при повторна средба со истиот антиген. Овој механизам е една од основите на имунолошката меморија и дејството на вакцините.

6.1.3. Природни клетки-убијци (NK-клетки)

NK-клетките (natural killer cells) се лимфоцити што припаѓаат на вродениот имунитет. Тие можат да уништуваат одредени вирусно инфицирани и туморски клетки без претходна специфична сензибилизација на ист начин како цитотоксичните Т-лимфоцити.Нивната активност се регулира преку рамнотежа меѓу  активирачки и инхибиторни рецептори. Нормалните клетки често испраќаат инхибиторни сигнали преку молекулите MHC-I. Некои инфицирани или туморски клетки ги намалуваат овие молекули, што може да овозможи нивно препознавање од NK-клетките. NK-клетките уништуваат целни клетки преку перфорин и гранзими. Дополнително, можат да учествуваат во антитело-зависна клеточна цитотоксичност преку рецепторот CD16. Тие создаваат и цитокини, особено интерферон-гама (IFN-γ), кој ја регулира активноста на другите имунолошки клетки.

6.2. Моноцити

Моноцитите се најголемите вообичаени леукоцити во периферната крв. Имаат релативно големо јадро, често со бубреговидна или неправилна форма, и обилна сиво-синкава цитоплазма. Тие се создаваат во коскената срцевина и циркулираат во крвта пред да преминат во ткивата. Во зависност од локалните сигнали, дел од нив може да се диференцираат во макрофаги или други специјализирани моноцитно-потекнати клетки.

Главни функции на моноцитите

1. Фагоцитоза

Моноцитите внесуваат микроорганизми, клеточни остатоци и други честички. Нивната фагоцитна активност е важна за отстранување на материјалот што се создава при воспаление и ткивно оштетување.

2. Диференцијација во макрофаги

Во ткивата, моноцитите може да се диференцираат во макрофаги. Макрофагите имаат значајна улога во фагоцитозата, секрецијата на цитокини, отстранувањето на мртвите клетки и регулирањето на воспалителниот одговор. Сепак, важно е да се знае дека не сите макрофаги потекнуваат од циркулирачки моноцити. Многу ткива содржат резидентни макрофаги што се воспоставуваат уште во ембрионалниот развој и можат локално да се самообновуваат.

3. Презентација на антигени

Моноцитите и нивните следствени клетки можат да презентираат антигени на Т-лимфоцитите преку молекулите MHC-II. Овој процес помага во поврзувањето на вродениот и стекнатиот имунитет. Дендритичните клетки се особено специјализирани за активирање на наивните Т-лимфоцити, па затоа не треба да се изедначуваат со моноцитите и макрофагите, иако сите можат да учествуваат во презентација на антигени.

4. Отстранување на клеточните остатоци

Макрофагите ги отстрануваат мртвите и оштетените клетки преку процесот на ефeроцитоза. Ова е важно за контролирано разрешување на воспалението и обновување на ткивата.

Клиничко значење: Зголемувањето на моноцитите се нарекува моноцитоза. Може да се јави при одредени хронични инфекции, воспалителни и автоимуни заболувања, како и при некои хематолошки состојби.

7. Хематопоеза – создавање на леукоцитите

Хематопоезата е процес на создавање, диференцијација и созревање на крвните клетки. Кај возрасниот човек, таа се одвива главно во црвената коскена срцевина. Сите главни крвни клеточни линии потекнуваат од хематопоетските матични клетки, кои имаат способност за самообновување и диференцијација во различни клеточни популации.

Поедноставен приказ на клеточните линии. Созревањето и селекцијата на лимфоцитите се одвиваат во различни органи.

7.1. Миелопоеза

Миелопоезата го опфаќа создавањето на гранулоцитите и моноцитите во коскената срцевина. Во овој процес, клетките постепено се диференцираат од прекурсорски клетки во зрели леукоцити. Созревањето на неутрофилите, на пример, вклучува повеќе последователни фази: миелобласт, промиелоцит, миелоцит, метамиелоцит, бенд-форма и зрел сегментиран неутрофил. При тешка инфекција или силна потреба за неутрофили, коскената срцевина може да ослободува поголем број незрели форми во крвта. Ова може да се забележи како зголемување на бенд-неутрофилите или присуство на други незрели гранулоцити, зависно од состојбата.

7.2. Лимфопоеза

Лимфопоезата е процес на создавање и развој на лимфоцитите. Б-лимфоцитите созреваат главно во коскената срцевина, додека Т-лимфоцитите созреваат во тимусот. По созревањето, лимфоцитите циркулираат меѓу крвта, лимфата и секундарните лимфни органи. Таму можат да се сретнат со антигени, да се активираат и да се размножуваат. Лимфните јазли, слезината и лимфното ткиво поврзано со слузниците создаваат услови за контакт меѓу антигените и лимфоцитите, што е неопходно за ефикасен стекнат имунолошки одговор.

7.3. Регулација на леукоцитната продукција

Создавањето на леукоцитите е строго регулирано со фактори на раст, цитокини и други сигнали. Меѓу најважните се:

• G-CSF – го стимулира создавањето и созревањето на неутрофилите.
• GM-CSF – влијае врз развојот и функцијата на одредени гранулоцитни и моноцитни линии.
• Интерлеукин-5 (IL-5) – е особено важен за развојот и активноста на еозинофилите.
• Интерлеукин-7 (IL-7) – има важна улога во развојот и одржувањето на одредени лимфоцитни популации.

Други цитокини и фактори на раст – учествуваат во одржувањето на клеточната рамнотежа и во реакцијата на организмот при инфекција или воспаление. На тој начин, коскената срцевина може да ја приспособи продукцијата на леукоцити според моменталните потреби на организмот.

8. Физиологија на движењето на леукоцитите

Една од најважните функционални способности на леукоцитите е нивното движење од крвта кон воспалените или оштетените ткива. Овој процес се одвива во неколку последователни фази.

8.1. Маргинација и тркалање

Во нормални услови, леукоцитите циркулираат во крвотокот. При воспаление, промените во крвниот проток и активирањето на ендотелот го олеснуваат приближувањето на леукоцитите до внатрешната површина на крвниот сад. Овој процес се нарекува маргинација. Потоа леукоцитите воспоставуваат слаби, привремени врски со ендотелните клетки и се движат по нивната површина. Оваа фаза се нарекува тркалање (rolling) и е посредувана главно преку селектините.

8.2. Адхезија

Хемокините на ендотелната површина ги активираат интегрините на леукоцитите. Интегрините потоа воспоставуваат поцврсти врски со адхезивните молекули на ендотелот, како ICAM-1 и VCAM-1. На овој начин леукоцитите се запираат на местото каде што можат да преминат во ткивото.

8.3. Дијапедеза

Дијапедезата, позната и како трансмиграција, е процес во кој леукоцитите минуваат низ ендотелниот слој на крвниот сад, најчесто меѓу ендотелните клетки, и ја преминуваат базалната мембрана. Во овој процес учествуваат молекули како PECAM-1 (CD31), како и други адхезивни и регулаторни протеини.

8.4. Хемотакса

По напуштањето на крвниот сад, леукоцитите се движат низ ткивото следејќи хемиски градиент. Хемотаксичните сигнали може да потекнуваат од бактерии, активирани компоненти на комплементот, хемокини и оштетени клетки. На тој начин, клетките се насочуваат кон местото на инфекција или ткивно оштетување. Редослед на излегување на леукоцитите од крвта:

1. Маргинација кон ендотелот.
2. Тркалање по ендотелната површина.
3. Активирање на интегрините и цврста адхезија.
4. Дијапедеза низ ѕидот на крвниот сад.
5. Хемотакса кон местото на воспаление.
6. Препознавање и отстранување на причинителот, доколку е присутен.

Овие механизми се особено важни при акутното воспаление. Нарушувањата во адхезијата и миграцијата на леукоцитите можат да предизвикаат сериозни имунодефицитни состојби, бидејќи клетките не успеваат ефикасно да стигнат до местото на инфекција.

9. Фагоцитоза и клеточно уништување на патогените

Фагоцитозата е еден од основните механизми на вродениот имунитет. Таа е особено важна кај неутрофилите и макрофагите. Процесот може да се подели на неколку фази.

Прва фаза – препознавање. Фагоцитот го препознава патогенот преку рецептори за микробни структури или преку рецептори што ги препознаваат опсонините.

Втора фаза – прицврстување. Леукоцитот се врзува за микроорганизмот. Опсонизацијата со IgG или C3b може значително да ја зголеми ефикасноста на оваа фаза.

Трета фаза – внесување. Клеточната мембрана го опфаќа микроорганизмот и формира фагозом.

Четврта фаза – уништување. Фагозомот се спојува со лизозомски и грануларни компоненти. Се активираат ензими, реактивни кислородни видови и други антимикробни механизми.

Петта фаза – отстранување на остатоците. Разградените материи се обработуваат и отстрануваат, а одредени антигенски фрагменти може да се презентираат на Т-лимфоцитите.

Важен механизам во неутрофилите е респираторниот изблик (respiratory burst). При овој процес нагло се зголемува создавањето реактивни кислородни видови, кои учествуваат во уништувањето на микроорганизмите. Овој процес не е ист со митохондријалното клеточно дишење.

Фагоцитозата има двојно значење: го намалува бројот на патогени и помага во отстранувањето на мртвите клетки. Сепак, ензимите и реактивните соединенија можат да ги оштетат и здравите ткива ако воспалителниот одговор не е соодветно регулиран.

10. Леукоцитите и воспалителниот одговор

Воспалението е заштитна реакција на организмот кон инфекција, повреда или други штетни дразби. Леукоцитите се меѓу главните клетки што ја започнуваат, одржуваат и регулираат оваа реакција. Класичните локални знаци на воспаление се: црвенило (rubor); зголемена температура (calor); оток (tumor); болка (dolor); нарушена функција (functio laesa). Овие знаци се поврзани со проширувањето на крвните садови, зголемената васкуларна пропустливост, насобирањето течност и активирањето на нервните завршетоци.

Неутрофилите најчесто имаат значајна улога во раните фази на акутното воспаление, додека моноцитите и макрофагите придонесуваат за подоцнежната фаза, отстранувањето на клеточните остатоци и разрешувањето на реакцијата. Сепак, оваа поделба не е апсолутна, бидејќи различните клеточни популации дејствуваат паралелно и зависат од природата на воспалителниот стимул. Леукоцитите ослободуваат цитокини и хемокини што ги активираат ендотелните клетки, привлекуваат други имунолошки клетки и влијаат врз локалните ткива. Во исто време, регулаторните механизми спречуваат воспалението да стане непотребно силно или продолжено. По отстранувањето на причинителот, макрофагите ги отстрануваат мртвите клетки, а медијаторите што го поддржуваат воспалението постепено се намалуваат. Ако воспалителната реакција продолжи или се регулира неправилно, може да настанат хронично воспаление, фиброза и оштетување на органите.

11. Вроден и стекнат имунитет: функционална соработка на леукоцитите

Имунолошкиот систем се дели на вроден и стекнат имунитет. Овие два системи не функционираат одделно, туку постојано комуницираат и меѓусебно се надополнуваат.

Вродениот имунитет обезбедува брза почетна одбрана и создава услови за активирање на стекнатиот имунитет. Стекнатиот имунитет, пак, овозможува специфично препознавање на антигените и формирање мемориски клетки. На пример, при вирусна инфекција, интерфероните и NK-клетките можат рано да ја ограничат инфекцијата. Подоцна, специфичните Т-лимфоцити ги препознаваат инфицираните клетки, а Б-лимфоцитите создаваат антитела што можат да го неутрализираат вирусот.

12. Физиолошка распределба и животен циклус на леукоцитите

Леукоцитите не се наоѓаат само во крвта. Тие постојано циркулираат меѓу крвотокот, лимфниот систем, коскената срцевина и периферните ткива. Крвната слика ја прикажува само популацијата што се наоѓа во циркулацијата во моментот на земање на примерокот. Таа не ги прикажува директно сите леукоцити во ткивата. Кај неутрофилите постои резерва во коскената срцевина, од каде што клетките може брзо да се ослободат при потреба. Кај лимфоцитите е особено важна циркулацијата низ секундарните лимфни органи, каде што се среќаваат со антигени.

Животниот век на леукоцитите е различен:

• Неутрофилите обично имаат краток животен век во циркулацијата и ткивата, иако времетраењето зависи од физиолошките и воспалителните услови.
• Моноцитите циркулираат во крвта пред да преминат во ткивата или да бидат отстранети од циркулацијата.
• Еозинофилите можат да преживеат подолго во ткивата, особено под влијание на цитокини.
• Базофилите циркулираат во крвта и се активираат при специфични имунолошки сигнали.
• Ефекторните лимфоцити може да имаат краткотрајна активност, додека мемориските лимфоцити можат да опстанат со години.

Поради овие разлики, вкупниот број леукоцити во крвта не ја одразува целосно функционалната состојба на имунолошкиот систем.

13. Лабораториско испитување на леукоцитите

Леукоцитите се испитуваат со повеќе лабораториски методи, меѓу кои најчести се комплетната крвна слика, диференцијалната леукоцитна формула и микроскопскиот преглед на периферниот крвен размаз.

13.1. Комплетна крвна слика

Комплетната крвна слика (ККС) го определува вкупниот број леукоцити, а автоматизираните анализатори најчесто ја определуваат и нивната диференцијална распределба. Резултатите се користат за процена на инфекции, воспалителни состојби, ефектите на лековите и нарушувањата на коскената срцевина.

13.2. Диференцијална леукоцитна формула

Диференцијалната формула го прикажува процентот на неутрофили, лимфоцити, моноцити, еозинофили и базофили. Покрај процентот, особено е важно да се пресмета или разгледа апсолутниот број на секој тип клетки. На пример, ако вкупниот број леукоцити е 2.000 клетки/μL, а лимфоцитите сочинуваат 50%, нивниот апсолутен број е 1.000 клетки/μL. Иако процентот од 50% може да изгледа висок, апсолутниот број треба да се толкува во контекст на соодветните референтни граници.

13.3. Микроскопски преглед на периферна крв

При микроскопскиот преглед се оценуваат:

• формата и сегментацијата на јадрото;
• големината и изгледот на цитоплазмата;
• присуството на гранули;
• појавата на незрели или атипични клетки;
• морфолошки промени што може да упатуваат на инфекција, воспаление или хематолошко заболување.

Во одредени случаи, абнормалните резултати од автоматизираниот анализатор бараат рачна проверка на крвниот размаз.

13.4. Апсолутен број на неутрофили

Апсолутниот број на неутрофили (ANC) е важен параметар за процена на ризикот од инфекции, особено кај пациенти со неутропенија. Се пресметува според формулата:

Пример: ако вкупниот број леукоцити е 4.000 клетки/μL, а сегментираните неутрофили се 50%, без бенд-форми, тогаш:

Оваа вредност е во вообичаениот опсег кај возрасни, иако конечната процена зависи од лабораториските граници и клиничкиот контекст.

14. Најважни нарушувања поврзани со леукоцитите

14.1. Леукоцитоза

Леукоцитозата претставува зголемен вкупен број леукоцити во крвта. Можни причини се:

• бактериски и некои други инфекции;
• акутно или хронично воспаление;
• физички напор и стрес;
• употреба на одредени лекови;
• ткивно оштетување;
• хематолошки заболувања.

Видот на клетките што се зголемени може да даде дополнителни информации. На пример, неутрофилијата често се среќава при бактериски инфекции, додека еозинофилијата може да се јави при алергиски реакции и паразитски инфекции. Сепак, овие асоцијации не се апсолутни и не можат самостојно да потврдат конкретна дијагноза.

14.2. Леукопенија

Леукопенијата претставува намален вкупен број леукоцити. Може да биде последица на:

• вирусни инфекции;
• супресија на коскената срцевина;
• цитостатска или друга миелосупресивна терапија;
• одредени автоимуни заболувања;
• недостатоци на хранливи материи во одредени околности;
• зголемено уништување или прераспределба на клетките.

Клиничкото значење зависи од тоа кои клеточни популации се намалени и колку е изразено намалувањето.

14.3. Неутропенија

Неутропенијата е намален апсолутен број неутрофили. Таа може да го зголеми ризикот од бактериски и габични инфекции, особено кога е тешка и продолжена. Често користени ориентациски категории кај возрасни се:

• лесна: ANC од 1.000 до 1.500 клетки/μL;
• умерена: ANC од 500 до 1.000 клетки/μL;
• тешка: ANC под 500 клетки/μL.

Референтните граници може да варираат меѓу популациите и лабораториите. Кај изразена неутропенија, појавата на треска бара итна медицинска процена.

14.4. Лимфоцитоза и лимфопенија

Лимфоцитозата е зголемување на бројот на лимфоцити, а лимфопенијата е нивно намалување. Лимфоцитозата може да се јави при некои вирусни инфекции, одредени бактериски инфекции и хематолошки заболувања. Лимфопенијата може да биде поврзана со инфекции, употреба на кортикостероиди, имуносупресивна терапија и одредени системски заболувања. Важно е да се разликува релативна промена во процентот од вистинска промена во апсолутниот број.

14.5. Хематолошки неоплазми

Некои заболувања на коскената срцевина и лимфниот систем доведуваат до неконтролирано размножување на одредени леукоцитни популации. Меѓу нив се леукемиите и лимфомите. Тие може да бидат придружени со промени во бројот и морфологијата на клетките, анемија, тромбоцитопенија, зголемени лимфни јазли, замор или други симптоми. Ниту многу висок ниту многу низок број леукоцити сам по себе не е доволен за дијагноза. Потребна е соодветна хематолошка процена, а во зависност од случајот и дополнителни испитувања.

15. Функционална споредба на петте главни типа леукоцити

Неутрофили

Главни фагоцити во раната фаза на многу акутни воспалителни реакции. Особено важни за одбраната од бактерии и габи.

Еозинофили

Учествуваат во одбраната од хелминти и во алергиските и еозинофилно-посредуваните воспалителни реакции.

Базофили

Ослободуваат хистамин и други медијатори; учествуваат во одредени алергиски реакции.

Лимфоцити

Б-лимфоцитите создаваат антитела, Т-лимфоцитите координираат имунолошки одговори или убиваат целни клетки, а NK-клетките учествуваат во вродената клеточна одбрана.

Моноцити

Фагоцитоза, создавање воспалителни медијатори и диференцијација во одредени ткивни фагоцити.

16. Практично клиничко размислување за студентите

За полесно поврзување на физиологијата со клиничката пракса, корисно е да се разгледаат следниве примери.

Пример 1: Пациент со акутна бактериска инфекција

Пациентот има покачена температура, болка и зголемен број леукоцити, со доминантна неутрофилија.

Физиолошко објаснување: воспалителните медијатори го стимулираат ослободувањето и мобилизацијата на неутрофилите. Тие преминуваат во инфицираното ткиво, вршат фагоцитоза и ослободуваат антимикробни молекули.

Прашање за студентите: Зошто коскената срцевина има важна улога во одговорот на акутната инфекција?

Пример 2: Пациент со алергиска астма

Пациентот има епизоди на отежнато дишење, свирење во градите и еозинофилно воспаление.

Физиолошко објаснување: одредени имунолошки механизми поттикнуваат активирање на еозинофилите и ослободување воспалителни медијатори. Тие можат да придонесат за оштетување на епителот, бронхијална хиперреактивност и одржување на воспалението.

Прашање за студентите: Како се разликува улогата на еозинофилите од улогата на неутрофилите?

Пример 3: Пациент со намален број неутрофили

Кај пациент што прима миелосупресивна терапија се утврдува значително намален ANC.

Физиолошко објаснување: намалената достапност на неутрофили ја ослабува раната фагоцитна одбрана и го зголемува ризикот од инфекции.

Прашање за студентите: Зошто апсолутниот број на неутрофили е покорисен од нивниот процент кога се проценува ризикот од инфекција?

Пример 4: Пациент со вирусна инфекција

Кај пациентот се откриваат активирани лимфоцити во периферната крв.

Физиолошко објаснување: специфичните Т-лимфоцити се активираат и се размножуваат како одговор на антигените. Б-лимфоцитите можат да се диференцираат во плазма-клетки и да создаваат антитела, додека NK-клетките учествуваат во раната клеточна одбрана.

Прашање за студентите: Која е разликата меѓу функцијата на цитотоксичните Т-лимфоцити и функцијата на антителата?

17. Заклучок

Леукоцитите се суштинска компонента на одбранбениот систем на човечкиот организам. Нивната физиолошка важност произлегува од функционалната разновидност и способноста за координирано дејствување. Неутрофилите и моноцитите се особено значајни за фагоцитозата и отстранувањето на патогените и клеточните остатоци. Еозинофилите учествуваат во одбраната од одредени паразити и во алергиските воспалителни реакции, додека базофилите ослободуваат медијатори што влијаат врз васкуларните и воспалителните процеси. Лимфоцитите се неопходни за специфичното препознавање на антигените, создавањето антитела, клеточната цитотоксичност и имунолошката меморија. Создавањето на леукоцитите во коскената срцевина, нивната распределба меѓу крвта и ткивата, миграцијата кон местата на инфекција и интеракцијата со другите компоненти на имунолошкиот систем овозможуваат ефикасна одбрана на организмот.

За студентите по предметот Физиологија со функционална анатомија, разбирањето на леукоцитите е особено важно за поврзување на нормалните физиолошки процеси со лабораториските наоди, воспалителните реакции, инфективните заболувања и нарушувањата на имунолошката функција.

18. Прашања за повторување и проверка на знаењето

1. Кој е вообичаениот референтен опсег на вкупниот број леукоцити кај возрасни?

• 400–1.100 клетки/μL
• 4.000–11.000 клетки/μL
• 40.000–110.000 клетки/μL

2. Кои леукоцити се најзастапени во периферната крв кај повеќето здрави возрасни?

• Еозинофили
• Лимфоцити
• Неутрофили

3. Каде се одвива созревањето на Т-лимфоцитите?

• Во тимусот
• Во слезината
• Во црниот дроб

4. Која е главната функција на плазма-клетките?

• Транспорт на кислород
• Создавање антитела
• Создавање тромбоцити

5. Што претставува дијапедезата?

• Создавање антитела
• Делење на леукоцитите во крвта
• Преминување на леукоцитите низ ѕидот на крвниот сад

6. Кои клетки се особено важни во раната фагоцитна одбрана при акутно воспаление?

• Неутрофили
• Еритроцити
• Тромбоцити

7. Кои клетки се поврзани со алергиски реакции и одбрана од одредени паразити?

• Еозинофили
• Еритроцити
• Ретикулоцити

8. Зошто е важен апсолутниот број на неутрофили?

• Ја мери концентрацијата на хемоглобин
• Помага во процената на ризикот од инфекции
• Ја определува крвната група

Физиологија на крвта

1. Вовед во физиологијата на крвта

Крвта е специјализирано течно сврзно ткиво што претставува една од најважните компоненти на внатрешната средина на човечкиот организам. Таа овозможува транспорт на кислород, јаглероден диоксид, хранливи материи, хормони, метаболички продукти и други биолошки активни супстанции меѓу различните органи и ткива. Истовремено, крвта учествува во одбраната на организмот од патогени микроорганизми, одржувањето на киселинско-базната рамнотежа, регулирањето на телесната температура и спречувањето на прекумерното губење крв при повреда.

Физиологијата на крвта е гранка на физиологијата што ги проучува составот, физичките и хемиските својства на крвта, функциите на нејзините клеточни елементи, механизмите на хематопоезата, транспортот на гасовите, имунолошката одбрана и процесите на хемостазата.

Крвта е неопходна за одржување на хомеостазата, односно релативно стабилната внатрешна средина на организмот. Без нејзината непрекината циркулација, клетките не би можеле да добиваат доволно кислород и хранливи материи, ниту би можеле ефикасно да ги отстрануваат продуктите од метаболизмот.

За студентите по специјална едукација и рехабилитација, познавањето на физиологијата на крвта е особено значајно бидејќи крвта има суштинска улога во снабдувањето на нервниот систем и скелетните мускули со кислород, одржувањето на когнитивните и моторните функции, регулирањето на физичката издржливост и закрепнувањето по физички напор.

2. Основни функции на крвта

Функциите на крвта може да се поделат во три големи групи: транспортни, регулаторни и заштитни.

2.1. Транспортна функција

Крвта ги пренесува супстанциите потребни за нормално функционирање на клетките. 

Транспорт на кислород. Кислородот од алвеолите на белите дробови преминува во крвта и најголем дел се врзува за хемоглобинот во еритроцитите. Потоа, со системската циркулација се пренесува до периферните ткива, каде што се ослободува и се користи во клеточното дишење.

Транспорт на јаглероден диоксид. Јаглеродниот диоксид се создава во клетките при метаболичките процеси. Крвта го пренесува до белите дробови, каде што се отстранува преку издишувањето. Тој се транспортира главно во форма на бикарбонатни јони, а делумно врзан за хемоглобинот или растворен во плазмата.

Транспорт на хранливи материи. Гликозата, аминокиселините, липидите, витамините и минералите се пренесуваат до клетките преку крвта. Тие се неопходни за синтеза на клеточните структури, создавање енергија, раст и регенерација на ткивата.

Транспорт на хормони. Хормоните што ги создаваат ендокрините жлезди се ослободуваат во крвотокот и стигнуваат до целните клетки. На тој начин, крвта овозможува координација на метаболизмот, растот, репродукцијата, одговорот на стрес и други физиолошки процеси. Отстранување на метаболички продукти. Крвта ги пренесува отпадните материи до органите што ги преработуваат или излачуваат. Јаглеродниот диоксид се отстранува преку белите дробови, а уреата, креатининот и други материи главно преку бубрезите.

2.2. Регулаторна функција

Крвта учествува во одржувањето на стабилноста на внатрешната средина преку:

• Регулација на телесната температура со распределување на топлината.
• Одржување на киселинско-базната рамнотежа преку бикарбонатниот, хемоглобинскиот и другите пуферски системи.
• Одржување на водно-електролитната рамнотежа во соработка со бубрезите и другите регулаторни механизми.
• Одржување на соодветен колоидно-осмотски притисок, кој влијае врз распределбата на течноста меѓу крвните садови и интерстицијалниот простор.

2.3. Заштитна функција

Крвта учествува во заштитата на организмот преку два главни механизма. Првиот е имунолошката одбрана, во која учествуваат леукоцитите, антителата, системот на комплемент и други компоненти на имунолошкиот систем. Вториот е хемостазата, односно процесот со кој се запира крвавењето при оштетување на крвниот сад. Во него учествуваат крвните плочки, коагулациските фактори и ендотелот на крвните садови.

3. Состав на крвта

Кај возрасен човек, крвта вообичаено претставува приближно 7–8% од телесната маса. Нејзиниот вкупен волумен најчесто изнесува околу 4,5–6 литри, но зависи од телесната маса, полот, возраста, хидратацијата и физиолошката состојба.

Крвта се состои од две основни компоненти:

• Крвна плазма – течниот дел на крвта.
• Формени елементи – еритроцити, леукоцити и тромбоцити.

Слика 1. Раздвојување на крвта по центрифугирање: плазма, тенок слој со леукоцити и тромбоцити и еритроцити.

По центрифугирање на крв земена со антикоагуланс, се забележуваат три слоја:

• Горен жолтеникав слој – плазма, приближно 55% од волуменот.
• Среден тенок слој – леукоцити и тромбоцити, обично помалку од 1%.
• Долен црвен слој – еритроцити, приближно 45%.

Волуменскиот процент што го заземаат еритроцитите во крвта се нарекува хематокрит.

Важно е да се разликува плазмата од серумот. Плазмата се добива од крв што е спречена да коагулира и содржи фибриноген и други коагулациски фактори. Серумот е течноста што останува по коагулацијата на крвта, па во него недостига поголемиот дел од потрошениот фибриноген и одредени други фактори.

4. Крвна плазма

Крвната плазма е жолтеникава течност составена претежно од вода, во која се растворени протеини, електролити, хранливи материи, хормони, гасови и метаболички продукти.

4.1. Состав на плазмата

Приближниот состав на плазмата е:

4.2. Плазматски протеини

Плазматските протеини имаат повеќе значајни функции. Главните групи се албумини, глобулини и фибриноген.

Албумини. Албумините се најзастапените плазматски протеини и се синтетизираат во црниот дроб. Тие придонесуваат за одржување на колоидно-осмотскиот, односно онкотскиот притисок на плазмата. Исто така, врзуваат и пренесуваат различни супстанции, како слободни масни киселини, билирубин, одредени хормони, калциум и некои лекови. Намалувањето на концентрацијата на албумините може да придонесе за појава на едеми, особено кога е изразено или придружено со други нарушувања на капиларната пропустливост, хидростатскиот притисок или лимфната дренажа.

Глобулини. Оваа група содржи различни протеини со транспортни, ензимски и имунолошки функции. Гама-глобулините вклучуваат имуноглобулини, односно антитела, кои препознаваат специфични антигени и учествуваат во имунолошката одбрана. 

Фибриноген. Фибриногенот се синтетизира во црниот дроб и има важна улога во коагулацијата. Под дејство на тромбинот се претвора во фибрин, чии нишки создаваат мрежа што го стабилизира крвниот коагулум. Други плазматски протеини вклучуваат транспортни протеини, компоненти на комплементот и коагулациски фактори.

4.3. Електролити во плазмата

Најзначајните електролити во плазмата се натриум, калиум, калциум, магнезиум, хлорид, бикарбонат и фосфат.

Натриумот (Na⁺) е главниот катјон на екстрацелуларната течност. Учествува во регулирањето на осмоларноста, волуменот на екстрацелуларната течност и нервната спроводливост.

Калиумот (K⁺) е главниот катјон на интрацелуларната течност. Има суштинско значење за мембранскиот потенцијал, нервните импулси и нормалната работа на срцевите и скелетните мускули.

Калциумот (Ca²⁺) учествува во мускулната контракција, клеточната сигнализација и коагулацијата.

Магнезиумот (Mg²⁺) е кофактор на многу ензими и учествува во метаболизмот на АТП.

Хлоридот (Cl⁻) учествува во осмотската и електричната рамнотежа.

Бикарбонатот (HCO₃⁻) е важна компонента на пуферскиот систем што ја регулира киселинско-базната рамнотежа.

Концентрацијата на овие електролити се одржува со координираното дејство на бубрезите, белите дробови, хормоните и механизмите за транспорт преку клеточните мембрани.

5. Физички и хемиски својства на крвта

Крвта има неколку карактеристични физички својства што влијаат врз нејзиното движење низ циркулаторниот систем.

Боја. Артериската крв е светлоцрвена поради високата заситеност на хемоглобинот со кислород, додека венската крв е потемноцрвена. Венската крв не е сина; синкавиот изглед на површните вени е оптички ефект.

Температура. Температурата на крвта е блиска до внатрешната телесна температура и се менува зависно од физиолошките услови и местото на мерење.

pH-вредност. Нормалната pH-вредност на артериската крв е приближно 7,35–7,45. Таа укажува на благо алкална реакција. Одржувањето на pH во тесни граници е неопходно за нормална активност на ензимите, функцијата на клеточните мембрани и нервно-мускулната активност.

Вискозност. Крвта е повискозна од водата поради присуството на крвните клетки и плазматските протеини. Вискозноста зависи особено од хематокритот, деформабилноста на еритроцитите, агрегацијата на еритроцитите и условите на проток.

Зголемениот хематокрит може да ја зголеми вискозноста и отпорот на проток, додека значително намалениот хематокрит ја намалува способноста на крвта да пренесува кислород.

Осмотски притисок. Осмотскиот притисок е поврзан со концентрацијата на растворените честички. Во плазмата, натриумовите соли се особено значајни за одржување на осмоларноста. Онкотскиот притисок, пак, е делот од осмотскиот притисок што го создаваат плазматските протеини, особено албумините.

6. Хематопоеза – создавање на крвните клетки

Хематопоезата е процес на создавање, диференцијација и созревање на крвните клетки. Кај возрасниот човек, таа се одвива главно во црвената коскена срцевина, која се наоѓа во карличните коски, градната коска, ребрата, пршлените и делови од черепот, како и во проксималните делови на некои долги коски.

6.1. Матични клетки на хематопоезата

Сите главни крвни клеточни линии потекнуваат од хематопоетските матични клетки. Овие клетки имаат две клучни својства:

• Самообновување – способност да создаваат нови матични клетки.
• Диференцијација – способност да создаваат потомни клетки што се развиваат во специјализирани крвни клетки.

Во поедноставен модел, хематопоезата се дели на две големи линии:

Миелоидна линија, од која се создаваат еритроцитите, мегакариоцитите и тромбоцитите, гранулоцитите и моноцитите.

Лимфоидна линија, од која се создаваат Т-лимфоцитите, Б-лимфоцитите и природните клетки убијци (NK-клетки).

Созревањето на крвните клетки е регулирано од цитокини, фактори на раст и хормонски сигнали. Меѓу нив се еритропоетинот, тромбопоетинот и факторите што го стимулираат создавањето на гранулоцити и моноцити.

6.2. Регулација на хематопоезата

Хематопоезата постојано се приспособува кон потребите на организмот. При инфекција може да се зголеми продукцијата на одредени леукоцити, додека при крвавење или недостиг на кислород се активираат механизми што го зголемуваат создавањето еритроцити.

Во нормални услови, создавањето и отстранувањето на крвните клетки се во рамнотежа. Ако продукцијата е недоволна, се појавуваат цитопении, како анемија, леукопенија или тромбоцитопенија. Ако е прекумерна или нерегулирана, може да се појават различни хематолошки нарушувања.

7. Еритроцити – црвени крвни клетки

Еритроцитите се најбројните формени елементи на крвта. Нивната основна функција е транспортот на кислород од белите дробови до ткивата и учеството во транспортот на јаглеродниот диоксид од ткивата до белите дробови.

7.1. Структура и морфологија

Зрелиот човечки еритроцит има форма на биконкавен диск. Оваа форма овозможува голема површина во однос на волуменот, што го олеснува разменувањето на гасовите. Еритроцитите се деформабилни, па можат да минуваат низ капилари со мал дијаметар. Зрелите еритроцити кај човекот немаат јадро и митохондрии. Отсуството на јадро создава повеќе простор за хемоглобин, а отсуството на митохондрии значи дека тие главно добиваат енергија преку анаеробна гликолиза, без да го трошат кислородот што го пренесуваат. Приближниот дијаметар на еритроцитот е 7–8 микрометри. Неговата мембрана содржи липиди, мембрански протеини и структурни елементи што ја обезбедуваат еластичноста и стабилноста на клетката.

7.2. Број на еритроцити

Бројот на еритроцитите се разликува во зависност од возраста, полот, надморската височина, хидратацијата и други фактори. Кај возрасните, приближните референтни вредности често се:

• Мажи: околу 4,5–5,9 милиони клетки/µL.
• Жени: околу 4,1–5,1 милиони клетки/µL.

Овие вредности се ориентациски; конкретните референтни интервали зависат од лабораторијата и методот на мерење.

Намален број еритроцити може да се сретне при анемии, крвавење, хемолиза или нарушено создавање во коскената срцевина. Зголемен број може да се појави при дехидратација, хронична хипоксија или одредени заболувања на коскената срцевина.

7.3. Еритропоеза

Еритропоезата е процесот на создавање еритроцити. Таа започнува со хематопоетска матична клетка и продолжува преку серија развојни стадиуми до ретикулоцитот, кој потоа созрева во еритроцит. Главниот регулатор на еритропоезата е еритропоетинот (EPO), хормон што се создава претежно во бубрезите кај возрасните. Кога снабдувањето на бубрежното ткиво со кислород се намалува, се активираат молекуларни механизми што ја зголемуваат продукцијата на еритропоетин. Тој ја стимулира пролиферацијата, диференцијацијата и преживувањето на еритроидните прекурсори во коскената срцевина.

Процесот се засилува при:

• Анемија.
• Намалена достапност на кислород.
• Престој на голема надморска височина.
• Одредени кардиопулмонални заболувања.

За нормална еритропоеза се потребни железо, витамин Б12, фолати, аминокиселини и здрава коскена срцевина.

7.4. Улога на железото, витамин Б12 и фолатите

Железото е составен дел на хемот во молекулата на хемоглобинот. Недостигот на железо ја ограничува синтезата на хемоглобин и најчесто доведува до микроцитна, хипохромна анемија.

Витаминот Б12 е неопходен за нормална синтеза на ДНК и созревање на клетките. Неговиот недостиг може да предизвика мегалобластна анемија и невролошки нарушувања.

Фолатите учествуваат во синтезата на нуклеотиди и ДНК. Нивниот недостиг ја нарушува клеточната делба и може да доведе до мегалобластна анемија.

7.5. Животен век и разградување на еритроцитите

Просечниот животен век на еритроцитите е околу 120 дена. Постарите и оштетените еритроцити се отстрануваат главно од макрофагите во слезината, црниот дроб и коскената срцевина. Хемоглобинот се разградува на глобин и хем. Глобинот се разложува до аминокиселини што може повторно да се искористат. Железото од хемот се рециклира и се користи за создавање нов хемоглобин. Преостанатиот дел од хемот се претвора во билирубин, кој се пренесува до црниот дроб и се излачува преку жолчката. Овој систем на рециклирање овозможува организмот да го зачува железото и да ја одржува ефикасната продукција на еритроцити.

8. Хемоглобин и транспорт на кислород

Хемоглобинот е сложен протеин во еритроцитите составен од четири глобински подединици, секоја со хем-група што содржи атом на железо во редуцирана форма (Fe²⁺). Секоја хем-група може реверзибилно да врзе една молекула кислород. Така, една молекула хемоглобин може да врзе најмногу четири молекули кислород. Главната функција на хемоглобинот е да овозможи транспорт на кислородот од белите дробови до периферните ткива. Дополнително, тој придонесува за транспортот на јаглеродниот диоксид и за пуферирање на водородните јони.

8.1. Видови хемоглобин

Кај здрав возрасен човек, доминира хемоглобинот HbA, составен од две алфа и две бета глобински синџири (α₂β₂). Помал дел е HbA₂ (α₂δ₂), а феталниот хемоглобин HbF (α₂γ₂) е доминантен пред раѓањето и има поголем афинитет кон кислородот од HbA.

Поголемиот афинитет на HbF овозможува пренос на кислород од мајчината кон феталната циркулација преку плацентата.

8.2. Оксихемоглобин и дезоксихемоглобин

Кога кислородот се врзува за хемоглобинот, се формира оксихемоглобин. Кога кислородот се ослободува, останува дезоксихемоглобин. Врзувањето на кислородот е кооперативен процес: врзувањето на една молекула кислород ја зголемува веројатноста за врзување на следните молекули. Ова својство создава сигмоидна крива на дисоцијација на оксихемоглобинот.

8.3. Крива на дисоцијација на оксихемоглобинот

Кривата ја прикажува зависноста меѓу парцијалниот притисок на кислородот (PO₂) и процентот на заситеност на хемоглобинот со кислород. Во белите дробови, каде што PO₂ е висок, хемоглобинот лесно го врзува кислородот. Во периферните ткива, каде што PO₂ е понизок, кислородот се ослободува. Поместување на кривата надесно значи намален афинитет на хемоглобинот кон кислородот и олеснето ослободување на кислород во ткивата. Тоа се јавува при:

Зголемена концентрација на јаглероден диоксид.

• Намалена pH-вредност.
• Зголемена температура.
• Зголемена концентрација на 2,3-бисфосфоглицерат (2,3-BPG).
• Овие промени често се јавуваат во метаболички активните ткива, каде што потребата за кислород е зголемена.

Поместување налево значи зголемен афинитет на хемоглобинот кон кислородот. Тоа може да се појави при зголемување на pH, намалување на температурата или намалување на 2,3-BPG.

8.4. Боров ефект

Боровиот ефект опишува како зголемувањето на концентрацијата на CO₂ и водородните јони ја намалува способноста на хемоглобинот да го врзува кислородот. Во активните ткива, каде што се создава повеќе CO₂ и киселински еквиваленти, хемоглобинот полесно го ослободува кислородот. Овој механизам ја поврзува локалната метаболичка активност со испораката на кислород.

8.5. Капацитет на крвта за транспорт на кислород

Најголемиот дел од кислородот во крвта е врзан за хемоглобинот, а само мал дел е физички растворен во плазмата. Капацитетот на крвта за пренесување кислород зависи главно од концентрацијата на хемоглобинот и неговата заситеност со кислород. Затоа, лице со анемија може да има нормална сатурација на кислород, но сепак да има намалена вкупна содржина на кислород во крвта. Ова е важно за разбирање на заморот, слабоста и намалената толеранција на физички напор кај лица со анемија.

9. Транспорт на јаглероден диоксид

Јаглеродниот диоксид се создава во клетките при оксидативниот метаболизам. Тој се пренесува преку крвта во три главни форми:

• Како бикарбонат (HCO₃⁻) – најголемиот дел.
• Врзан за протеините, особено за хемоглобинот – како карбамино соединенија.
• Растворен во плазмата – помал дел.

Во еритроцитите, ензимот карбоанхидраза ја катализира реакцијата меѓу CO₂ и водата, при што се создава јаглеродна киселина. Таа се дисоцира во водородни и бикарбонатни јони.

𝐶𝑂2+𝐻2𝑂⇌𝐻2𝐶𝑂3⇌𝐻++𝐻𝐶𝑂3−CO2​+H2​O⇌H2​CO3​⇌H++HCO3−​

Бикарбонатот преминува од еритроцитот во плазмата, а хлоридните јони влегуваат во еритроцитот за да се зачува електричната неутралност. Овој процес се нарекува хлориден поместувач.

Во белите дробови реакцијата се одвива во обратна насока, се создава CO₂ и тој се издишува.

Дезоксихемоглобинот има поголема способност да врзува дел од CO₂ и водородните јони. Овој феномен придонесува за поефикасен транспорт на CO₂ од ткивата до белите дробови.

10. Леукоцити – бели крвни клетки

Леукоцитите се клеточни елементи што имаат клучна улога во имунолошката одбрана. За разлика од еритроцитите, тие имаат јадро и можат активно да се движат, да излегуваат од крвните садови и да навлегуваат во ткивата. Нивниот нормален број кај возрасни често се движи приближно од 4.000 до 11.000 клетки/µL, но референтните интервали зависат од лабораторијата, возраста и клиничката состојба. Леукоцитите се делат на гранулоцити и агранулоцити.

10.1. Неутрофили

Неутрофилите се најзастапените леукоцити во периферната крв кај повеќето здрави возрасни лица. Тие се важни клетки на вродениот имунитет и се меѓу првите што пристигнуваат на местото на акутна бактериска инфекција или ткивно оштетување. Нивните функции вклучуваат:

• Хемотакса – насочено движење кон местото на воспаление.
• Фагоцитоза – внесување микроорганизми и клеточни остатоци.
• Уништување патогени со ензими и реактивни кислородни соединенија.
• Ослободување антимикробни супстанции и, во одредени услови, формирање неутрофилни екстрацелуларни мрежи.

Зголемен број неутрофили често се среќава при бактериски инфекции, акутно воспаление, физички стрес или употреба на одредени лекови.

10.2. Еозинофили

Еозинофилите учествуваат во имунолошките реакции поврзани со паразитски инфекции и алергиски заболувања. Нивните гранули содржат протеини и ензими што можат да ги оштетат паразитите, но исто така можат да придонесат за ткивно оштетување при изразено алергиско воспаление. Зголемен број еозинофили може да се сретне при одредени паразитози, астма, алергиски заболувања и некои хематолошки нарушувања.

10.3. Базофили

Базофилите се најмалку застапените гранулоцити во периферната крв. Нивните гранули содржат хистамин и други биолошки активни материи што учествуваат во воспалителните и алергиските реакции. Базофилите имаат одредени функционални сличности со мастоцитите во ткивата, но не се исти клетки.

10.4. Моноцити

Моноцитите се големи леукоцити што циркулираат во крвта и можат да преминат во ткивата. Таму, во зависност од локалните сигнали, можат да се диференцираат во макрофаги или други моноцитно-изведени клетки. Тие учествуваат во:

• Фагоцитоза на микроорганизми и клеточни остатоци.
• Регулација на воспалението.
• Презентација на антигени.
• Отстранување на оштетени клетки.
• Заздравување и ремоделирање на ткивата.

10.5. Лимфоцити

Лимфоцитите се централни компоненти на адаптивниот имунитет, а одредени групи имаат значајна улога и во вродениот имунитет.

Б-лимфоцити. По соодветна активација, тие можат да се диференцираат во плазматски клетки што создаваат антитела. Дел од нив стануваат мемориски Б-клетки, кои овозможуваат побрз одговор при повторна средба со истиот антиген.

Т-лимфоцити. Т-хелпер клетките ги координираат имунолошките реакции преку цитокини. Цитотоксичните Т-лимфоцити уништуваат инфицирани или абнормални клетки. Регулаторните Т-клетки помагаат да се контролира прекумерната имунолошка активност.

Природни клетки убијци (NK-клетки). Овие клетки припаѓаат на вродениот имунитет и можат да уништуваат одредени вирусно инфицирани и туморски клетки без претходна специфична имунолошка сензибилизација.

10.6. Диференцијална крвна слика

Диференцијалната крвна слика го прикажува процентуалниот и, кога е потребно, апсолутниот број на различните типови леукоцити.

Ориентациските процентуални вредности кај возрасни се:

Вредностите се ориентациски и зависат од лабораторијата и популацијата. При толкување на резултатите е важно да се земат предвид апсолутните броеви, симптомите и клиничкиот контекст, а не само процентите.

11. Тромбоцити – крвни плочки

Тромбоцитите, или крвните плочки, се мали клеточни фрагменти без јадро што настануваат од цитоплазмата на мегакариоцитите во коскената срцевина. Нивниот нормален број кај возрасни најчесто се движи од околу 150.000 до 450.000/µL. 

Главната функција на тромбоцитите е учеството во хемостазата, односно запирањето на крвавењето. Тие исто така ослободуваат супстанции што влијаат врз воспалението, поправката на крвните садови и заздравувањето на ткивата. Просечниот животен век на тромбоцитите е околу 7–10 дена.

11.1. Создавање на тромбоцити

Создавањето тромбоцити се нарекува тромбопоеза. Во коскената срцевина, мегакариоцитите ја зголемуваат својата ДНК-содржина без вообичаена клеточна делба, а потоа ослободуваат тромбоцити од својата цитоплазма. Главниот хормонски регулатор е тромбопоетинот, кој се создава претежно во црниот дроб, а во помала мера и во други ткива.

11.2. Функции на тромбоцитите

Тромбоцитите:

• Препознаваат оштетен ендотел и се прилепуваат на местото на повредата.
• Се активираат и ја менуваат својата форма.
• Ослободуваат грануларни содржини што поттикнуваат регрутирање и активирање на други тромбоцити.
• Се поврзуваат меѓусебно и формираат примарен тромбоцитен чеп.
• Обезбедуваат површина за реакции на коагулациските фактори.
• Учествуваат во стабилизирањето на коагулумот и во поправката на крвниот сад.

Намалениот број тромбоцити или нарушената тромбоцитна функција може да предизвикаат лесно создавање модринки, петехии и продолжено крвавење. Прекумерната активација на тромбоцитите, пак, може да придонесе за формирање тромби.

12. Хемостаза и коагулација на крвта

Хемостазата е физиолошки процес со кој организмот го запира крвавењето од оштетен крвен сад, а истовремено ја одржува крвта течна во неоштетените крвни садови. Хемостазата се одвива преку тесно координирано дејство на крвните садови, тромбоцитите, коагулациските фактори и системите за ограничување и разградување на коагулумот.

12.1. Прва фаза: вазоконстрикција

По оштетување на крвниот сад, се јавува локална вазоконстрикција, односно стеснување на садот. Ова го намалува протокот на крв и помага да се ограничи загубата на крв. Вазоконстрикцијата се должи на локални нервни и миогени реакции и на дејството на вазоактивни супстанции, меѓу кои тромбоксан А₂ и ендотелин.

12.2. Втора фаза: примарна хемостаза

Кога ендотелот е оштетен, субендотелните структури, особено колагенот, стануваат достапни за тромбоцитите. Прилепувањето на тромбоцитите се олеснува преку von Willebrand-факторот, кој го поврзува изложениот колаген со тромбоцитниот рецептор GPIb. Потоа тромбоцитите се активираат, ја менуваат својата форма и ослободуваат супстанции како АДП, додека создавањето тромбоксан А₂ дополнително ја засилува нивната активација. На крајот, активираните тромбоцити се поврзуваат меѓусебно преку рецепторите GPIIb/IIIa и фибриногенот. Така се создава примарниот тромбоцитен чеп.

12.3. Трета фаза: секундарна хемостаза

Секундарната хемостаза претставува активирање на коагулацискиот систем, при што се создава фибрин што го стабилизира примарниот тромбоцитен чеп.

Коагулацијата традиционално се објаснува преку два патишта:

Екстринзичен пат: започнува со изложување на ткивниот фактор (фактор III) и неговата интеракција со фактор VII.

Интринзичен пат: во лабораторискиот модел вклучува фактори XII, XI, IX и VIII.

Заеднички пат: вклучува активирање на фактор X, создавање тромбин од протромбин и претворање на фибриноген во фибрин.

Во живиот организам, овие патишта не функционираат како целосно одделни системи. Моделот на клеточна коагулација подобро ја објаснува интеракцијата меѓу ткивниот фактор, тромбоцитите и коагулациските фактори.

Тромбинот е централна ензимска молекула во коагулацијата. Тој го претвора растворливиот фибриноген во фибрин. Фактор XIII потоа го вкрстува фибринот и ја зголемува механичката стабилност на коагулумот.

12.4. Четврта фаза: ретракција и фибринолиза

По формирањето, коагулумот може да се контрахира, приближувајќи ги рабовите на раната. Тромбоцитите придонесуваат за оваа ретракција преку нивниот цитоскелет. Кога крвниот сад ќе се обнови, се активира фибринолизата – процес на разградување на фибринскиот коагулум. Плазминогенот се претвора во плазмин, кој ги разградува фибринските нишки. Фибринолизата е регулирана со активатори и инхибитори, со што се спречува неконтролирано разградување на коагулумот.

12.5. Значење на калциумот и витамин К

Калциумот учествува во повеќе реакции на коагулацијата, каде што овозможува интеракција меѓу одредени коагулациски фактори и фосфолипидните површини.

Витаминот К е неопходен за нормална функционална подготовка на факторите II, VII, IX и X, како и на протеините C и S. Недостигот на витамин К или дејството на антагонисти на витамин К може да ја наруши коагулацијата.

13. Крвни групи и системот ABO

Крвните групи се определуваат според присуството или отсуството на специфични антигени на површината на еритроцитите. Најзначајни за трансфузиската медицина се системите ABO и Rh.

Во системот ABO се разликуваат четири главни крвни групи:

Антителата во системот ABO се клинички важни затоа што несоодветната трансфузија може да предизвика аглутинација и комплемент-посредувана хемолиза, што може да биде животозагрозувачко.

13.1. Rh-систем

Најважниот антиген во Rh-системот е антигенот D. Лицата што го имаат овој антиген се Rh-позитивни, а лицата што го немаат се Rh-негативни.За разлика од антителата на системот ABO, анти-D антителата обично се создаваат по имунолошка сензибилизација, на пример по трансфузија или бременост. Rh-некомпатибилноста може да има особено значење во бременоста, кога Rh-негативна мајка може да создаде антитела против Rh-позитивните еритроцити на плодот.

При трансфузија не е доволно да се знае само ABO и Rh-групата. Потребни се соодветни лабораториски проверки, вклучително и тестирање за компатибилност според клиничките протоколи.

14. Крвта и киселинско-базната рамнотежа

Нормалното функционирање на клетките зависи од одржувањето на pH на крвта во тесни граници. Дури и релативно мали промени во концентрацијата на водородните јони можат да влијаат врз активноста на ензимите, структурата на протеините, нервната спроводливост и срцевата функција.

Трите главни механизми за регулација на киселинско-базната рамнотежа се:

• Хемиските пуферски системи.
• Респираторната регулација преку белите дробови.
• Бубрежната регулација преку излачување водородни јони и реапсорпција или создавање бикарбонат.

14.1. Бикарбонатен пуферски систем

Најважниот екстрацелуларен пуферски систем е бикарбонатниот систем:

𝐶𝑂2+𝐻2𝑂⇌𝐻2𝐶𝑂3⇌𝐻++𝐻𝐶𝑂3−CO2​+H2​O⇌H2​CO3​⇌H++HCO3−​

Белите дробови ја регулираат концентрацијата на CO₂ преку вентилацијата, додека бубрезите ја регулираат концентрацијата на бикарбонат и излачувањето киселини.

Ако вентилацијата се зголеми, повеќе CO₂ се издишува и парцијалниот притисок на CO₂ во крвта се намалува. Ако вентилацијата се намали, CO₂ се задржува и може да се зголеми киселоста на крвта.

14.2. Хемоглобински пуфер

Хемоглобинот има важна пуферска улога бидејќи може да врзува водородни јони. Дезоксихемоглобинот е особено значаен во ткивата, каде што се создава CO₂ и каде што треба да се спречи прекумерно намалување на pH.

14.3. Ацидоза и алкалоза

Ацидоза е процес што има тенденција да ја намали pH-вредноста на крвта. Може да биде респираторна, кога примарно се зголемува CO₂, или метаболичка, кога примарно се намалува бикарбонатот или се зголемува киселинскиот товар.

Алкалоза е процес што има тенденција да ја зголеми pH-вредноста. Може да биде респираторна, поради прекумерно намалување на CO₂, или метаболичка, поради зголемување на бикарбонатот или губење водородни јони.

Организмот користи компензациски механизми, но компензацијата не значи секогаш дека основното нарушување е целосно отстрането.

15. Крвта и одржувањето на телесната температура

Крвта е важен преносник на топлина. Таа ја распределува топлината создадена во метаболички активните органи кон другите делови на телото и кожата. При висока температура на околината или при физички напор, кожните крвни садови се шират, што ја зголемува загубата на топлина преку кожата. При студ, кожните крвни садови се стеснуваат, со што се намалува губењето топлина и се зачувува температурата на внатрешните органи. Овие промени се регулираат од автономниот нервен систем и централните механизми за терморегулација, особено во хипоталамусот. За време на физичка активност, крвотокот се прераспределува така што се зголемува снабдувањето на активните скелетни мускули, а воедно се овозможува пренос на создадената топлина кон кожата.

16. Крвта и физичката активност

Физичката активност ја зголемува потребата на мускулите за кислород и хранливи материи. За да се задоволат овие потреби, кардиоваскуларниот и респираторниот систем работат координирано.

При физички напор се случуваат следниве промени:

• Се зголемува срцевата фреквенција и минутниот волумен на срцето.
• Се зголемува протокот на крв низ активните мускули.
• Се подобрува екстракцијата на кислород од крвта во периферните ткива.
• Зголемувањето на температурата, CO₂ и концентрацијата на водородни јони во активните мускули го олеснува ослободувањето кислород од хемоглобинот.
• Се зголемува транспортот на CO₂ кон белите дробови.
• Се активираат механизми за терморегулација.

При подолготрајно изложување на висока надморска височина, намалениот парцијален притисок на кислородот стимулира зголемено создавање еритропоетин и постепено зголемување на еритроцитната маса. Ова е една од причините поради кои се менува транспортниот капацитет на крвта за кислород. Сепак, зголемувањето на еритроцитната маса не е моментално. Потребни се денови до недели за позначајни адаптивни промени, а степенот на адаптација зависи од височината, времетраењето на изложувањето и индивидуалните фактори.

17. Клиничко-физиолошко значење на крвта

Познавањето на физиологијата на крвта помага да се разберат многу клинички состојби што влијаат врз секојдневното функционирање, учењето, моторната активност и рехабилитацијата.

17.1. Анемија

Анемијата е состојба при која концентрацијата на хемоглобинот е пониска од очекуваната за соодветната возраст, пол и физиолошка состојба. Во зависност од причината, може да биде поврзана со недостиг на железо, витамин Б12 или фолати, крвавење, хемолиза, хронични заболувања или нарушено создавање на крвните клетки.

Типични симптоми и знаци се:

• Замор и намалена издржливост.
• Слабост и вртоглавица.
• Бледило на кожата и слузниците.
• Забрзана срцева фреквенција.
• Отежнато дишење при напор, особено при потешка анемија.

Кај деца, анемијата може да влијае врз вниманието, активноста, физичкиот развој и когнитивното функционирање, зависно од нејзината тежина, траење и основната причина.

17.2. Леукопенија и леукоцитоза

Леукопенија е намалување на бројот на леукоцити под референтниот интервал. Може да биде предизвикана од вирусни инфекции, лекови, автоимуни состојби или нарушувања на коскената срцевина. Клиничкото значење зависи особено од тоа кои леукоцити се намалени и колку е изразено намалувањето.

Леукоцитоза е зголемување на бројот на леукоцити. Може да се појави при инфекции, воспаление, физиолошки стрес, употреба на одредени лекови или хематолошки заболувања.

Самата промена во бројот на леукоцитите не е доволна за да се постави дијагноза. Потребни се клинички податоци и други лабораториски наоди.

17.3. Тромбоцитопенија и тромбоцитоза

Тромбоцитопенија е намалување на бројот на тромбоцити. Таа може да го зголеми ризикот од крвавење, особено кога намалувањето е значително или постои дополнително нарушување на тромбоцитната функција.

Тромбоцитоза е зголемување на бројот на тромбоцити. Може да биде реактивна, на пример при воспаление или недостиг на железо, или да се јави поради примарно нарушување на коскената срцевина. Ризикот од тромбоза или крвавење зависи од причината и клиничкиот контекст.

17.4. Хемофилија

Хемофилијата е наследно нарушување на коагулацијата. Хемофилија А е поврзана со недостиг или нарушена функција на фактор VIII, а хемофилија Б со фактор IX. Поради нарушеното создавање фибрин, крвавењето може да биде продолжено и да се јавува во зглобовите, мускулите и другите ткива. Повторуваните крвавења во зглобовите можат да доведат до хронично оштетување и ограничување на движењето, што е особено важно во физикалната медицина и рехабилитацијата.

18. Основни лабораториски показатели на крвта

Комплетната крвна слика е еден од најчесто користените лабораториски тестови. Таа обезбедува информации за еритроцитите, хемоглобинот, хематокритот, леукоцитите и тромбоцитите.

MCV помага во морфолошката класификација на анемиите. Анемиите можат да бидат микроцитни, нормоцитни или макроцитни. MCH и MCHC даваат информации за хемоглобинската содржина и концентрација, додека RDW покажува колку се разликуваат еритроцитите по големина. Други важни тестови се:

Ретикулоцити: покажуваат колку млади еритроцити се ослободуваат од коскената срцевина и помагаат да се процени одговорот на еритропоезата.

Протромбинско време (PT/INR): процена на одредени делови од коагулацискиот систем, особено екстринзичниот и заедничкиот пат.

Активирано парцијално тромбопластинско време (aPTT): процена на интринзичниот и заедничкиот пат во лабораторискиот модел на коагулација.

Фибриноген: концентрација на важен коагулациски протеин.

Феритин: показател за резервите на железо, со напомена дека може да се зголеми при воспаление.

Серумско железо и трансферинска сатурација: помагаат во процената на достапноста на железото.

Крвна размаска: овозможува микроскопска процена на морфологијата на крвните клетки.

Лабораториските резултати мора да се толкуваат во контекст на симптомите, медицинската историја, возраста, лековите и другите испитувања.

19. Интегративно разбирање: како крвта ги поврзува органските системи

Крвта не функционира изолирано. Нејзината работа е тесно поврзана со респираторниот, кардиоваскуларниот, нервниот, ендокриниот и уринарниот систем. Белите дробови овозможуваат навлегување кислород и отстранување CO₂. Срцето ја создава силата што ја придвижува крвта. Крвните садови ја распределуваат кон органите и ткивата. Бубрезите учествуваат во контролата на волуменот на течностите, електролитите, киселинско-базната рамнотежа и продукцијата на еритропоетин. Црниот дроб создава албумини, фибриноген, голем број коагулациски фактори и тромбопоетин. Коскената срцевина ги создава клеточните елементи, а слезината учествува во имунолошката функција и отстранувањето на старите еритроцити.

На пример, при физичка активност, нервниот систем го зголемува срцевиот минутен волумен, белите дробови ја зголемуваат вентилацијата, еритроцитите доставуваат кислород, а локалните промени во мускулите го олеснуваат неговото ослободување од хемоглобинот. Во исто време, крвта го пренесува CO₂ до белите дробови и ја распределува топлината кон кожата. Овој пример покажува дека физиологијата на крвта е суштински дел од интегративната физиологија на човекот.

20. Заклучок

Крвта е динамично течно сврзно ткиво што има централна улога во одржувањето на хомеостазата. Нејзините функции зависат од соработката меѓу плазмата, еритроцитите, леукоцитите и тромбоцитите. Еритроцитите и хемоглобинот овозможуваат транспорт на кислород, леукоцитите учествуваат во имунолошката одбрана, а тромбоцитите и коагулациските фактори го спречуваат прекумерното губење крв. Плазматските протеини, електролитите и пуферските системи ја одржуваат стабилноста на внатрешната средина. Хематопоезата ги обезбедува потребните клеточни елементи, додека нивното регулирано создавање, созревање и отстранување овозможува непрекинато функционирање на циркулаторниот систем.

Разбирањето на овие процеси им помага на студентите да ја поврзат клеточната физиологија со функцијата на органите, физичката издржливост, когнитивното функционирање, имунолошката одбрана и клиничките состојби што можат да влијаат врз квалитетот на животот.

21. Прашања за проверка на знаењето

Изберете по еден одговор за секое прашање, а потоа проверете го резултатот.

1. Кои се двете основни компоненти на крвта?

• Плазма и формени елементи
• Лимфа и интерстицијална течност
• Серум и лимфа

2. Кој хормон главно ја стимулира еритропоезата кај возрасните?

• Инсулин
• Еритропоетин
• Тромбопоетин

3. Кој е главниот протеин за транспорт на кислород во крвта?

• Албумин
• Фибриноген
• Хемоглобин

4. Кои крвни елементи се најдиректно вклучени во формирањето на примарниот хемостатски чеп?

• Тромбоцити
• Еритроцити
• Лимфоцити

5. Кој е главниот катјон на екстрацелуларната течност?

• Калиум
• Натриум
• Магнезиум

6. Што значи поместување на кривата на дисоцијација на оксихемоглобинот надесно?

• Зголемен афинитет за кислород
• Намален афинитет и полесно ослободување на кислород
• Целосно заситување на хемоглобинот

7. Кој протеин се претвора во фибрин при коагулацијата?

• Албумин
• Хемоглобин
• Фибриноген

8. Каде се создаваат крвните клетки кај возрасниот човек?

• Главно во црвената коскена срцевина
• Само во слезината
• Во белите дробови

а