1. Вовед и дефиниција
Автономниот нервен систем (АНС), познат и како вегетативен нервен систем (Systema nervosum autonomicum), претставува функционална поделба на нервниот систем која ја регулира активноста на внатрешните органи, жлездите, крвните садови и другите структури што учествуваат во одржувањето на внатрешната хомеостаза на организмот. Неговата основна функција е да ги контролира и координира физиолошките процеси кои најчесто се одвиваат без свесна волева контрола. Тука спаѓаат:
- Срцевата фреквенција и силата на срцевите контракции.
- Артерискиот крвен притисок и тонусот на крвните садови.
- Дишењето и бронхијалниот тонус.
- Дигестијата и интестиналната перисталтика.
- Секрецијата на плунка, желудочен сок и други дигестивни секрети.
- Мочењето и функцијата на уринарниот меур.
- Дефекацијата.
- Терморегулацијата и потењето.
- Дијаметарот на зениците.
- Метаболичките процеси и мобилизацијата на енергетските резерви.
Автономниот нервен систем овозможува организмот да ги приспособи функциите на внатрешните органи кон промените во надворешната и внатрешната средина.
На пример, при физичка активност се зголемува срцевата фреквенција, се зголемува силата на срцевите контракции, се прошируваат бронхиите и се пренасочува крвта кон активните скелетни мускули. По завршувањето на физичката активност, организмот постепено се враќа кон состојба на мирување, при што значајна улога има парасимпатичкиот нервен систем.
Важно: Автономниот нервен систем не функционира целосно независно од свеста. Иако повеќето негови активности се неволеви, емоциите, стресот, болката и свесните физиолошки состојби можат значително да влијаат врз неговата активност.
2. Организација на нервниот систем
За правилно разбирање на автономниот нервен систем, неопходно е најнапред да се разгледа основната организација на нервниот систем. Нервниот систем анатомски се дели на:
1. Централен нервен систем (ЦНС):
- Голем мозок.
- Мал мозок.
- Мозочно стебло.
- Рбетен мозок.
2. Периферен нервен систем (ПНС):
- Кранијални нерви.
- Спинални нерви.
- Периферни ганглии.
- Нервни плексуси.
Функционално, периферниот нервен систем се дели на:
- Соматски нервен систем.
- Автономен нервен систем.
Соматскиот нервен систем првенствено ја контролира активноста на скелетната мускулатура и овозможува волеви движења, додека автономниот нервен систем ја регулира функцијата на внатрешните органи.
Споредба меѓу соматскиот и автономниот нервен систем
Автономниот нервен систем се состои од три главни функционални поделби:
- Симпатички нервен систем.
- Парасимпатички нервен систем.
- Ентеричен нервен систем.
3.1. Симпатички нервен систем
Симпатичкиот нервен систем е делот од автономниот нервен систем кој го подготвува организмот за зголемен физички и психички напор, опасност или стрес. Често се означува како систем на реакцијата „борба или бегство“ (fight or flight). Неговата активност се зголемува при:
- Страв и опасност.
- Физички напор.
- Психолошки стрес.
- Болка.
- Хипогликемија.
- Нагло намалување на артерискиот крвен притисок.
Анатомско потекло
Симпатичкиот нервен систем има тораколумбално потекло. Преганглионските неврони се наоѓаат во интермедиолатералниот клеточен столб на сивата маса на рбетниот мозок, приближно од сегментите T1 до L2 (во некои анатомски описи до L3). Преганглионските нервни влакна излегуваат преку предните коренчиња на спиналните нерви и преку белите комуникантни гранки пристапуваат до симпатичкиот ганглионарен систем. Симпатичките ганглии се организирани во:
Паравертебрални ганглии – формираат симпатички синџири долж двете страни на рбетниот столб.
Превертебрални (преаортни) ганглии – се наоѓаат пред абдоминалната аорта, во близина на големите абдоминални артериски гранки.
Меѓу најважните симпатички ганглии се:
- Горниот, средниот и долниот цервикален ганглион.
- Ганглиите на торакалниот симпатички синџир.
- Целијачниот ганглион.
- Горниот мезентеричен ганглион.
- Долниот мезентеричен ганглион.
Симпатичката инервација на надбубрежната медула е посебна: преганглионските влакна директно ги стимулираат хромафините клетки, кои функционално се однесуваат како модифицирани постганглионски неврони.
3.2. Парасимпатички нервен систем
Парасимпатичкиот нервен систем е делот од автономниот нервен систем кој ги поддржува функциите поврзани со одмор, варење, обновување на енергетските резерви и одржување на физиолошката рамнотежа. Често се означува како систем на реакцијата „одмор и варење“ (rest and digest). Неговата активност е особено важна во состојби на мирување.
Парасимпатичкиот нервен систем има краниосакрално потекло. Неговите преганглионски неврони потекнуваат од:
- Мезенцефалонот – преку III кранијален нерв (n. oculomotorius).
- Мозочното стебло – преку VII кранијален нерв (n. facialis).
- Мозочното стебло – преку IX кранијален нерв (n. glossopharyngeus).
- Продолжениот мозок – преку X кранијален нерв (n. vagus).
- Сакралните сегменти S2–S4 на рбетниот мозок.
Вагусниот нерв (n. vagus) е најзначајниот парасимпатички нерв. Тој обезбедува парасимпатичка инервација на срцето, белите дробови и голем дел од дигестивниот систем, сè до приближно проксималните две третини на попречното дебело црево. Сакралните парасимпатички влакна преку карличните спланхнични нерви инервираат делови од дисталното дебело црево, ректумот, мочниот меур и половите органи. Парасимпатичките ганглии најчесто се наоѓаат во близина или непосредно во ѕидовите на органите што ги инервираат.
Најважни кранијални парасимпатички ганглии се:
- Цилијарен ганглион.
- Птеригопалатински ганглион.
- Субмандибуларен ганглион.
- Отичен ганглион.
3.3. Ентеричен нервен систем
Ентеричниот нервен систем претставува сложена мрежа од неврони која се наоѓа во ѕидот на гастроинтестиналниот тракт. Понекогаш се нарекува „втор мозок“ поради неговата комплексна невронска организација и способноста да координира голем број дигестивни процеси. Содржи стотици милиони неврони и може да генерира локални рефлекси дури и без непосредна централна нервна контрола. Има два главни нервни плексуси:
Ауербахов плексус (plexus myentericus) се наоѓа помеѓу надолжниот и кружниот слој на мазната мускулатура на гастроинтестиналниот тракт. Неговите главни функции се:
Регулација на гастроинтестиналната моторика.
Контрола на перисталтиката.
Регулација на мускулниот тонус.
Координација на контракциите на цревната мускулатура.
Мајснеров плексус (plexus submucosus) се наоѓа во субмукозата на дигестивниот тракт. Неговите главни функции се:
- Регулација на секрецијата.
- Контрола на локалниот крвен проток.
- Регулација на активноста на клетките на цревната слузница.
- Контрола на локалните рефлексни механизми.
Ентеричниот нервен систем е под влијание на симпатичкиот и парасимпатичкиот нервен систем, но има и значителна функционална автономија.
4. Организација на автономниот рефлексен лак
За разлика од соматскиот моторен пат, кој најчесто содржи еден моторен неврон од ЦНС до скелетниот мускул, автономниот еферентен пат најчесто се состои од два неврони.
4.1. Преганглионски неврон
Преганглионскиот неврон има клеточно тело во централниот нервен систем. Неговиот аксон излегува од ЦНС и завршува во автономен ганглион, каде што воспоставува синапса со постганглионскиот неврон. Карактеристики:
Кај симпатичкиот систем најчесто има кратки аксони.
Кај парасимпатичкиот систем најчесто има долги аксони.
Преганглионските влакна се миелинизирани тип B влакна.
Невротрансмитерот е ацетилхолин.
4.2. Постганглионски неврон
Клеточното тело на постганглионскиот неврон се наоѓа во автономниот ганглион. Неговиот аксон оди до ефекторниот орган. Карактеристики:
Кај симпатичкиот систем најчесто има долги аксони.
Кај парасимпатичкиот систем најчесто има кратки аксони.
Постганглионските влакна се немиелинизирани тип C влакна.
Невротрансмитерот најчесто е норадреналин кај симпатичкиот систем, а ацетилхолин кај парасимпатичкиот систем.
Исклучоци постојат, особено симпатичката инервација на екрините потни жлезди, каде што постганглионските влакна ослободуваат ацетилхолин.
5. Невротрансмитери во автономниот нервен систем
Невротрансмитерите се хемиски супстанции кои овозможуваат пренесување на нервните импулси од еден неврон на друг или од неврон до ефекторна клетка. Најважни невротрансмитери во автономниот нервен систем се:
- Ацетилхолин.
- Норадреналин.
- Адреналин.
- Допамин.
- Азотен оксид (NO).
- Аденозин трифосфат (ATP).
- Неуропептиди, како невропептид Y.
5.1. Ацетилхолин
Ацетилхолинот е основниот невротрансмитер на сите преганглионски автономни неврони, и симпатички и парасимпатички. Исто така, го ослободуваат парасимпатичките постганглионски неврони. Дејствува преку два основни типа рецептори:
Никотински рецептори се наоѓаат во автономните ганглии и надбубрежната медула. Тие се јонски канали кои се отвораат при врзување на ацетилхолин, овозможувајќи брз пренос на сигналот.
Мускарински рецептори се наоѓаат на ефекторните клетки, особено во срцето, мазната мускулатура и жлездите. Постојат пет главни подтипови: M1, M2, M3, M4 и M5.
Најважни физиолошки ефекти:
M1 – учествува во невронската и гастричната регулација.
M2 – ја намалува срцевата фреквенција и спроводливоста низ атриовентрикуларниот јазол.
M3 – предизвикува контракција на мазната мускулатура и зголемување на жлездената секреција.
5.2. Норадреналин
Норадреналинот е главниот невротрансмитер на повеќето симпатички постганглионски неврони. Дејствува преку адренергичните рецептори:
- Алфа-1 (α1).
- Алфа-2 (α2).
- Бета-1 (β1).
- Бета-2 (β2).
- Бета-3 (β3).
Овие рецептори се поврзани со различни клеточни сигнални механизми и предизвикуваат различни физиолошки ефекти.
5.3. Адреналин
Адреналинот е хормон и неврохемиски медијатор кој главно се ослободува од хромафините клетки на надбубрежната медула во крвотокот. Неговите ефекти се слични на оние на норадреналинот, но се разликуваат според афинитетот кон рецепторите и концентрацијата.
Адреналинот:
- Го зголемува срцевиот минутен волумен.
- Го зголемува нивото на гликоза во крвта.
- Го стимулира разградувањето на гликогенот.
- Го поттикнува разградувањето на мастите.
- Предизвикува бронходилатација преку β2-рецепторите.
6. Адренергични рецептори и нивните физиолошки ефекти
Ова е една од најважните области за разбирање на физиологијата на автономниот нервен систем.
7. Физиолошки ефекти на симпатичкиот и парасимпатичкиот нервен систем врз органите
Симпатичкиот и парасимпатичкиот систем најчесто имаат спротивставени, но функционално координирани ефекти.
7.1. Срце
Симпатички ефект:
- Зголемување на срцевата фреквенција (позитивен хронотропен ефект).
- Зголемување на силата на срцевата контракција (позитивен инотропен ефект).
- Зголемување на брзината на спроведување на импулсите (позитивен дромотропен ефект).
- Зголемување на ексцитабилноста (позитивен батмотропен ефект).
Овие ефекти се реализираат главно преку β1-адренергичните рецептори.
Парасимпатички ефект:
- Намалување на срцевата фреквенција.
- Намалување на спроводливоста низ атриовентрикуларниот јазол.
- Намалување на контрактилноста, особено во преткоморите.
Овие ефекти се реализираат преку M2-мускаринските рецептори.
7.2. Крвни садови
Симпатичкиот систем има значајна улога во регулирањето на васкуларниот тонус.
Преку α1-рецепторите предизвикува вазоконстрикција во голем број крвни садови.
Преку β2-рецепторите, особено под влијание на циркулирачкиот адреналин, може да предизвика вазодилатација во одредени васкуларни басени, вклучувајќи ги крвните садови на скелетните мускули.
Парасимпатичката директна инервација на повеќето системски крвни садови е ограничена.
Затоа, не е правилно да се смета дека парасимпатичкиот систем секогаш предизвикува вазодилатација.
7.3. Дишни патишта
Симпатичкиот систем, преку β2-рецепторите, предизвикува:
- Релаксација на бронхијалната мазна мускулатура.
- Бронходилатација.
- Намалување на отпорот во дишните патишта.
Парасимпатичкиот систем, преку M3-рецепторите, предизвикува:
- Контракција на бронхијалната мазна мускулатура.
- Бронхоконстрикција.
- Зголемена бронхијална секреција.
Овие механизми имаат особено значење кај пациентите со бронхијална астма и хронични опструктивни белодробни заболувања.
7.4. Очи
Автономниот нервен систем ја регулира големината на зеницата и акомодацијата на окото.
Симпатичкиот систем:
Го активира радијалниот мускул на ирисот.
Предизвикува проширување на зеницата – мидријаза.
Преку β2-рецепторите учествува во релаксацијата на цилијарниот мускул, иако регулацијата на акомодацијата е посложена.
Парасимпатичкиот систем:
Го активира кружниот (сфинктерски) мускул на ирисот.
Предизвикува стеснување на зеницата – миоза.
Го контрахира цилијарниот мускул, овозможувајќи акомодација за гледање блиски предмети.
7.5. Дигестивен систем
Симпатичкиот систем:
- Ја намалува гастроинтестиналната перисталтика.
- Ја намалува секрецијата на дигестивните жлезди.
- Предизвикува контракција на повеќето гастроинтестинални сфинктери.
- Го намалува спланхничниот крвен проток.
Парасимпатичкиот систем:
- Ја зголемува гастроинтестиналната моторика.
- Ја стимулира секрецијата на дигестивните жлезди.
- Го олеснува празнењето на гастроинтестиналниот тракт преку координирана релаксација на сфинктерите.
7.6. Уринарен систем
Мочниот меур има особено интересна автономна регулација.
Симпатичкиот систем:
- Преку β3-рецепторите ја релаксира детрузорната мускулатура.
- Преку α1-рецепторите ја зголемува контракцијата на мазната мускулатура на внатрешниот уретрален сфинктер и излезот на мочниот меур.
- Го олеснува складирањето на урината.
Парасимпатичкиот систем:
Преку M3-рецепторите го контрахира детрузорот.
Овозможува празнење на мочниот меур.
Важно е да се нагласи дека доброволната контрола на надворешниот уретрален сфинктер е под влијание на соматскиот нервен систем, преку n. pudendus.
7.7. Репродуктивен систем
Автономниот нервен систем учествува и во регулирањето на сексуалните функции. Кај мажите:
- Парасимпатичката активност учествува во ерекцијата.
- Симпатичката активност учествува во ејакулацијата.
Често се користи мнемоничката формула: „Point and shoot“ – парасимпатикусот за ерекција, симпатикусот за ејакулација. Сепак, сексуалната функција е резултат на сложена интеракција меѓу автономниот, соматскиот, ендокриниот и централниот нервен систем.
7.8. Потни жлезди
Потењето претставува важен механизам за терморегулација. Потните екрини жлезди се инервирани од симпатички постганглионски неврони кои, како важен исклучок од вообичаеното правило, ослободуваат ацетилхолин. Ацетилхолинот дејствува врз мускаринските рецептори и ја стимулира секрецијата на пот. Парасимпатичкиот систем нема значајна директна инервација на екрините потни жлезди.
8. Регулација на автономниот нервен систем
Автономниот нервен систем е под контрола на повеќе структури во централниот нервен систем. Најважни се:
8.1. Хипоталамус
Хипоталамусот е главниот интегративен центар за автономна и ендокрина регулација.
Тој ги координира:
- Телесната температура.
- Гладот и ситоста.
- Жедта и водниот баланс.
- Енергетскиот метаболизам.
- Срцевата и васкуларната активност.
- Емоционалните и стресните реакции.
- Циркадијалните ритми.
Хипоталамусот преку нервни патишта влијае врз автономните центри во мозочното стебло и рбетниот мозок.
8.2. Мозочно стебло
Мозочното стебло содржи важни центри за регулација на:
- Срцевата фреквенција.
- Артерискиот крвен притисок.
- Респираторната активност.
- Голтањето.
- Повраќањето.
- Саливацијата.
- Дигестивните рефлекси.
Особено важни се јадрата на n. vagus и nucleus tractus solitarius (NTS), кои примаат и интегрираат висцерални сензорни информации.
8.3. Рбетен мозок
Рбетниот мозок содржи автономни невронски центри кои учествуваат во контролата на:
- Симпатичките рефлекси.
- Парасимпатичките карлични рефлекси.
- Мочањето.
- Дефекацијата.
- Сексуалните рефлекси.
8.4. Лимбички систем и кора на големиот мозок
Лимбичкиот систем е тесно поврзан со автономната регулација на емоциите. На пример:
- Стравот може да предизвика тахикардија.
- Возбудата може да предизвика потење.
- Срамот може да предизвика црвенило на лицето.
- Анксиозноста може да предизвика забрзано дишење и палпитации.
Овие реакции се резултат на комуникацијата меѓу лимбичкиот систем, хипоталамусот и автономните центри во мозочното стебло.
9. Автономни рефлекси
Автономните рефлекси претставуваат неволеви одговори на организмот на промени во внатрешната средина. Нивната основна структура е:
- Рецептор.
- Аферентен (сензорен) неврон.
- Централен интегративен центар.
- Еферентен автономен пат.
- Ефекторен орган.
9.1. Барорецепторен рефлекс
Барорецепторниот рефлекс е еден од најважните механизми за краткорочна регулација на артерискиот крвен притисок. Барорецепторите се механорецептори кои се наоѓаат главно во:
- Каротидниот синус.
- Аортниот лак.
Кога артерискиот крвен притисок се зголемува, се зголемува и растегнувањето на ѕидовите на крвните садови, што доведува до зголемена активност на барорецепторите. Нервните импулси се пренесуваат:
- Од каротидниот синус преку n. glossopharyngeus (IX).
- Од аортниот лак преку n. vagus (X).
- Сигналите пристигнуваат до nucleus tractus solitarius во продолжениот мозок.
Потоа:
- Се зголемува парасимпатичката активност.
- Се намалува симпатичката активност.
- Се намалува срцевата фреквенција.
- Се намалува контрактилноста на срцето.
- Се намалува периферниот васкуларен отпор.
- Резултатот е намалување на артерискиот крвен притисок.
При намалување на артерискиот притисок се случува спротивен одговор.
9.2. Хеморецепторни рефлекси
Хеморецепторите реагираат на промени во хемискиот состав на крвта. Постојат:
- Периферни хеморецептори – каротидни и аортни телца.
- Централни хеморецепторни механизми – во мозочното стебло.
Периферните хеморецептори реагираат особено на:
- Намалување на парцијалниот притисок на кислородот (PaO₂).
- Зголемување на парцијалниот притисок на јаглеродниот диоксид (PaCO₂).
- Намалување на pH-вредноста.
Тие учествуваат во регулацијата на дишењето и кардиоваскуларната активност.
9.3. Мочен рефлекс
Мочниот рефлекс започнува со растегнување на ѕидот на мочниот меур при негово полнење. Механорецепторите испраќаат информации до сакралните сегменти на рбетниот мозок (S2–S4). Потоа се активираат парасимпатичките патишта кои предизвикуваат контракција на детрузорот и овозможуваат празнење на мочниот меур. Контролата од повисоките центри, особено понтинскиот центар за мокрење и мозочната кора, овозможува координација меѓу контракцијата на детрузорот и релаксацијата на уретралните сфинктери.
10. Автономниот нервен систем и хомеостазата
Хомеостазата претставува способност на организмот да одржува релативно стабилна внатрешна средина и покрај промените во надворешните услови. Автономниот нервен систем има клучна улога во одржувањето на оваа рамнотежа. Примери:
- Регулација на телесната температура
- При зголемување на температурата:
- Се зголемува потењето.
- Се зголемува кожниот крвен проток преку вазодилатација.
- При намалување на температурата:
- Се намалува кожниот крвен проток преку вазоконстрикција.
- Се активираат механизми за зачувување на топлината.
- Регулација на крвниот притисок
Автономниот нервен систем ја регулира срцевата активност, периферниот васкуларен отпор и венскиот тонус.
Регулација на метаболизмот
Симпатичката активација го стимулира разградувањето на гликогенот и мобилизацијата на енергетските резерви.
Регулација на дигестијата
Парасимпатичкиот систем ја стимулира моториката и секрецијата на дигестивниот тракт, додека симпатичкиот систем ги намалува овие активности во услови на стрес или физички напор.
11. Автономен нервен систем и стрес
Стресот претставува физиолошки и психолошки одговор на организмот на внатрешни или надворешни предизвици. При стрес се активираат два значајни системи:
- Симпатичко-адреномедуларниот систем.
- Хипоталамо-хипофизно-адреналната оска (HPA-оска).
Симпатичко-адреномедуларен систем
При акутен стрес се активираат симпатичките преганглионски неврони кои ја стимулираат надбубрежната медула. Се ослободуваат:
- Адреналин.
- Норадреналин.
Овие катехоламини доведуваат до:
- Зголемување на срцевата фреквенција.
- Зголемување на артерискиот крвен притисок.
- Зголемување на гликозата во крвта.
- Бронходилатација.
- Прераспределба на крвниот проток.
Хипоталамо-хипофизно-адренална оска
Овој систем има особено значење за долготрајниот стрес. Процесот се одвива во неколку фази:
- Хипоталамусот ослободува кортикотропин-ослободувачки хормон (CRH).
- Предниот лобус на хипофизата ослободува адренокортикотропен хормон (ACTH).
- ACTH ја стимулира кората на надбубрежната жлезда.
- Се зголемува секрецијата на кортизол.
- Кортизолот влијае врз метаболизмот на јаглехидратите, мастите и протеините, а има и значајни имуносупресивни и антиинфламаторни ефекти.
Важно е студентите да ја разберат разликата: симпатичко-адреномедуларниот систем обезбедува брз одговор, додека HPA-оската учествува во побавниот и подолготраен одговор на стрес.
12. Фармаколошка регулација на автономниот нервен систем
Автономниот нервен систем е важна цел на голем број лекови.
12.1. Холинергични лекови
Овие лекови ја зголемуваат холинергичната активност или ги активираат холинергичните рецептори. Примери:
- Бетанехол – го стимулира мочниот меур.
- Пилокарпин – ја зголемува секрецијата и предизвикува миоза.
- Неостигмин – ја инхибира ацетилхолинестеразата и го зголемува нивото на ацетилхолин.
13.2. Антихолинергични лекови
Овие лекови ги блокираат мускаринските рецептори. Примери:
- Атропин – ја зголемува срцевата фреквенција и предизвикува мидријаза.
- Ипратропиум – се користи како бронходилататор.
- Оксибутинин – ја намалува прекумерната активност на мочниот меур.
13.3. Адренергични агонисти
Овие лекови ги активираат адренергичните рецептори. Примери:
- Адреналин – се користи при анафилаксија и во одредени реанимациски состојби.
- Салбутамол – β2-агонист кој предизвикува бронходилатација.
- Фенилефрин – α1-агонист кој предизвикува вазоконстрикција.
13.4. Адренергични антагонисти
Овие лекови ги блокираат адренергичните рецептори. Примери:
- Пропранолол – неселективен β-блокатор.
- Метопролол – претежно β1-селективен блокатор.
- Празосин – α1-блокатор.
Нивната примена е важна во терапијата на кардиоваскуларните заболувања, хипертензијата и одредени уролошки состојби.
13. Практични физиолошки примери
За полесно совладување на материјата, студентите треба да ги поврзат теоретските знаења со секојдневните физиолошки реакции.
Пример 1: Студент кој трча за да стигне на предавање
При трчање се активира симпатичкиот нервен систем. Се зголемува срцевата фреквенција, се зголемува минутниот волумен на срцето, се прошируваат бронхиите и се мобилизира гликозата од енергетските резерви.
Пример 2: Студент кој руча по завршување на предавањата
Се зголемува парасимпатичката активност. Се стимулира плунковната секреција, гастроинтестиналната моторика и секрецијата на дигестивните жлезди.
Пример 3: Студент кој треба да одговори на испитно прашање пред професор
Емоционалниот стрес ја активира симпатичката активност. Може да се појават тахикардија, потење, мидријаза, сува уста и зголемена мускулна подготвеност.
Пример 4: Нагло станување од лежечка положба
Гравитацијата предизвикува привремено задржување на дел од крвта во долните екстремитети. Барорецепторите регистрираат намалено растегнување, што ја зголемува симпатичката активност и ја намалува парасимпатичката активност. Следува зголемување на срцевата фреквенција и периферната вазоконстрикција.
14. Прашања за проверка на знаењето
1. Кои се трите главни поделби на автономниот нервен систем?
- Симпатички, парасимпатички и ентеричен
- Соматски, пирамидален и екстрапирамидален
- Централен, периферен и сензорен
2. Кое е потеклото на симпатичкиот нервен систем?
- Краниосакрално
- Тораколумбално
- Само цервикално
3. Кој кранијален нерв обезбедува најголем дел од парасимпатичката инервација на торакалните и абдоминалните органи?
- N. facialis
- N. trigeminus
- N. vagus
4. Кој невротрансмитер го ослободуваат сите преганглионски автономни неврони?
- Норадреналин
- Ацетилхолин
- Допамин
5. Кој рецептор е најважен за зголемување на срцевата фреквенција при симпатичка активација?
- β1
- M2
- α2
6. Кој рецептор посредува во контракцијата на детрузорот при мокрење?
- β3
- M3
- α1
7. Кој нервен плексус првенствено ја регулира гастроинтестиналната моторика?
- Ауербахов плексус
- Мајснеров плексус
- Целијачен ганглион
8. Што претставува мидријаза?
- Стеснување на зеницата
- Проширување на зеницата
- Губење на акомодацијата
9. Каде се наоѓаат главните артериски барорецептори?
- Каротиден синус и аортен лак
- Бубрежна артерија и портална вена
- Белодробни вени
10. Кој е главниот ефект на β2-рецепторите во бронхиите?
- Бронхоконстрикција
- Бронходилатација
- Зголемување на секрецијатаПровери ги одговорите
15. Заклучни согледувања
Автономниот нервен систем претставува еден од најважните регулаторни системи во човечкиот организам. Неговата улога не се ограничува само на контрола на активноста на внатрешните органи, туку вклучува сложена интеграција на кардиоваскуларните, респираторните, дигестивните, уринарните, метаболичките и терморегулаторните функции.
Разбирањето на симпатичкиот, парасимпатичкиот и ентеричниот нервен систем е основа за понатамошно изучување на патофизиологијата, фармакологијата, неврологијата, кардиологијата и рехабилитационите науки.
Најважната порака за студентите е дека симпатичкиот и парасимпатичкиот нервен систем не се едноставни антагонисти, туку два функционално поврзани регулаторни механизми кои преку координирана активност овозможуваат адаптација на организмот кон постојано променливите физиолошки потреби.







