1. Вовед
Говорот претставува една од најкомплексните човекови функции и резултат е на интегрирано дејство на повеќе физиолошки системи: нервниот систем, респираторниот систем, ларингеалниот (фонациски) апарат и артикулацискиот апарат. Физиологијата на говорот ги проучува механизмите преку кои мозокот планира, иницира, контролира и коригира говорна продукција, како и начинот на кој звучниот сигнал се создава, модулира и реализира во вербална комуникација.
2. Неврофизиолошка основа на говорот
Говорната продукција започнува во централниот нервен систем. Кортикалните и субкортикалните структури имаат клучна улога во планирањето, организацијата и моторната изведба на говорот.
2.1 Кортикални говорни центри
Брокина област (фронтален лобус) – одговорна за моторното планирање на говорот, синтаксичката структура и артикулациската програма.
Верникеова област (темпорален лобус) – одговорна за разбирање на говорот и семантичка обработка.
Премоторна и моторна кора – ја координира активноста на говорните мускули (усни, јазик, меко непце, ларинкс).
Суплементарна моторна област – учествува во иницирање и секвенционирање на говорните движења.
2.2 Субкортикални структури
- Базални ганглии – регулираат флуентност, ритам и автоматизација на говорот.
- Мал мозок (церебелум) – важен за прецизност, темпо и координација на артикулацијата.
- Таламус – пренос и интеграција на сензомоторни информации.
3. Респираторна физиологија на говорот
Говорот е експираторен процес, при кој воздухот од белите дробови претставува енергетска основа за создавање звук.
Дијафрагмата и меѓуребрените мускули ја контролираат количината и притисокот на издишаниот воздух.
За разлика од мирното дишење, говорното дишење е волунтарно, продолжено и контролирано.
Соодветниот субглотичен притисок е неопходен за стабилна фонација и јасен говор.
Нарушувања во респираторната контрола можат да доведат до тивок говор, кратки фрази или нарушена интонација.
4. Фонација и физиологија на ларинксот
4.1 Ларингеална структура
Ларинксот е централниот орган за создавање на гласот и се состои од:
- гласни жици (вокални набори),
- тироидна, крикоидна и аритеноидни ‘рскавици,
- внатрешни и надворешни ларингеални мускули.
4.2 Механизам на фонација
Фонацијата настанува кога:
- Воздухот од белите дробови минува низ затворените гласни жици,
- Се создава вибрација (myoelastic-aerodynamic theory),
- Се формира примарен гласен звук.
Фреквенцијата на вибрациите ја определува висината на гласот, а амплитудата – јачината.
5. Артикулациска физиологија
Артикулацијата го трансформира гласниот звук во разбирлив говор преку обликување на резонаторниот простор.
5.1 Активни артикулациски органи
- Јазик
- Усни
- Меко непце
- Долна вилица
5.2 Пасивни артикулациони структури
- Забите
- Тврдо непце
- Алвеоларен гребен
Прецизната координација на овие структури овозможува продукција на самогласки и согласки. Нарушувањата во артикулацијата се поврзуваат со дислалија, дизартрија и апраксија на говор.
6. Резонанца и супрасегментални карактеристики
Резонаторните шуплини (фаринкс, усна и носна празнина) ја модифицираат бојата и квалитетот на гласот.
- Орална резонанца – доминантна кај повеќето гласови
- Назална резонанца – присутна кај назалните гласови
- супрасегменталните карактеристики вклучуваат:
- интонација,
- акцент,
- ритам,
- темпо.
Тие се клучни за пренос на емоции, значење и комуникативна намера.
7. Сензорна повратна спрега (feedback)
Говорот се контролира преку:
- Аудитивен фидбек – слушање на сопствениот говор
- Соматосензорен фидбек – информации од мускулите и зглобовите
Нарушена повратна спрега може да доведе до нарушена флуентност, неправилна артикулација или промени во јачината и висината на гласот.
8. Развојна физиологија на говорот
Физиологијата на говорот се развива постепено:
- рана вокализација,
- брборење,
- појава на први зборови,
- развој на сложени говорни структури.
Развојот зависи од невролошката зрелост, слухот, моторната контрола и социјалната интеракција.
9. Клиничко значење
Разбирањето на физиологијата на говорот е основа за:
- логопедска дијагностика и терапија,
- невролошка рехабилитација,
- работа со деца со аутизам, афазија, дизартрија и апраксија,
- развој на асистивни комуникациски технологии.
10. Заклучок
Физиологијата на говорот претставува сложен и високо координиран процес кој ги интегрира невролошките, респираторните, фонациските и артикулациските механизми. Секоја дисфункција во овие системи може да резултира со нарушувања во говорот, што ја нагласува важноста на мултидисциплинарен пристап во неговото проучување и третман.
