Мултифакториелно (полигенско) наследување

1. Дефиниција и основи

Мултифакториелното (полигенско) наследување претставува модел при кој фенотипот е резултат на интеракција на повеќе гени (полигени) и фактори на средината. За разлика од класичните Менделови модели (опишани од Грегор Мендел), каде еден ген има доминантен ефект, овде повеќе гени придонесуваат со мал индивидуален ефект, но нивниот збир создава значаен фенотипски исход.

2. Генетски механизам

2.1 Полигенска контрола

Повеќе гени влијаат на една карактеристика. Секој ген има адитивен ефект.

2.2 Интеракција со средината

Фактори како: исхрана, физичка активност, изложеност на токсини, социоекономски услови имаат значајна улога во манифестацијата на болеста.

3. Основни карактеристики

3.1 Континуирана варијација

Карактеристиките се распределени во континуум (нормална дистрибуција): висина, телесна тежина и интелигенција.

3.2 Праговен модел (threshold model)

Болеста се јавува кога вкупниот ризик ќе го надмине одреден праг.

Вклучува генетски + средински фактори.

4. Хередограм

Нема класичен Менделов модел, но се забележува: семејна агрегација, зголемен ризик кај блиски роднини, намалување на ризик со генетска дистанца.

5. Клучни генетски концепти

5.1 Полигенско наследување повеќе гени влијаат на една особина

5.2 Наследност процент на варијација објаснет со генетски фактори

5.3 Интеракција ген-средина интеракција меѓу гените и средината.

6. Клинички карактеристики

• комплексна етиологија
• варијабилна експресија
• честa појава во популацијата
• нема јасен модел на наследување

7. Ризик за потомство

Поголем кај блиски роднини

Зависи од:

• број на засегнати членови
• тежина на болеста
• пол (кај некои болести)

8. Примери на мултифакториелни заболувања

Следните заболувања се класични примери:

• Хипертензија
• Дијабетес мелитус тип 2
• Коронарна артериска болест
• Дебелина
• Астма
• Шизофренија
• Нарушување од аутистичниот спектар
• Расцеп на усна и непце
• Дефекти на невралната цевка
• Алцхајмерова болест

9. Дијагностика

• семејна анамнеза
• генетски ризик проценка
• популациски студии
• GWAS (Genome-wide association studies)

10. Третман и превенција

10.1 Модификација на ризик фактори

• исхрана
• физичка активност
• контрола на стрес

10.2 Скрининг

рана детекција и превентивни програми

11. Клиничко значење

Мултифакториелните заболувања се најчести во медицинската пракса, бараат интердисциплинарен пристап и се основа за персонализирана медицина.

12. Заклучок

Мултифакториелното (полигенско) наследување претставува најкомплексниот модел во хуманата генетика, каде генетските фактори и факторите на средината заеднички го одредуваат фенотипот. Разбирањето на овој модел е од суштинско значење за современата медицина, особено во контекст на превенција, рана дијагноза и индивидуализиран третман.