Физиологија на паратироидните жлезди

1. Анатомска поставеност и општи карактеристики

Паратироидните жлезди (glandulae parathyroideae) се мали ендокрини жлезди, најчесто четири на број, лоцирани на задната површина на тироидната жлезда – по две на секој нејзин лобус (горни и долни паратироидни жлезди). Сепак, нивниот број и позиција може да варираат (од 2 до 6 жлезди), поради ембриолошкото потекло од третиот и четвртиот фарингеален џеб.

Главната функција на паратироидните жлезди е регулација на хомеостазата на калциумот и фосфорот, што е од суштинско значење за нормално функционирање на нервниот систем, мускулната контракција, коагулацијата на крвта и минерализацијата на коските.

2. Хистолошка структура

Паратироидните жлезди се составени од два главни типа клетки:

• Главни (chief) клетки – синтетизираат и лачат паратироиден хормон (PTH);
• Оксифилни клетки – поголеми, со еозинофилна цитоплазма; нивната физиолошка улога не е целосно разјаснета, но се смета дека се метаболички поактивни или дегенеративна форма на главните клетки.

Жлездите се богато васкуларизирани, што овозможува брза секреција и дистрибуција на хормонот.

3. Паратироиден хормон (PTH) – синтеза и секреција

Паратироидниот хормон (PTH) е пептиден хормон составен од 84 аминокиселини. Се синтетизира како пре-про-PTH во главните клетки, а потоа се процесира до биолошки активна форма.

Регулација на секрецијата

Секрецијата на PTH е строго контролирана од нивото на јонизиран калциум во крвта преку калциум-сензитивни рецептори (CaSR) на мембраната на главните клетки:

↓ Калциум во серум → ↑ лачење на PTH

↑ Калциум во серум → ↓ лачење на PTH

Дополнителни фактори:

• хиперфосфатемија → ↑ PTH
• активен витамин D (калцитриол) → ↓ синтеза на PTH
• магнезиум (хипомагнеземија ја намалува секрецијата на PTH)

4. Физиолошки ефекти на PTH

Основната улога на PTH е покачување на серумскиот калциум и намалување на серумскиот фосфор. Тоа го постигнува преку дејство врз три главни органи: коските, бубрезите и индиректно цревата.

4.1 Дејство врз коските

PTH не делува директно на остеокластите, туку преку остеобластите, кои под негово влијание лачат фактори (RANKL) што ја стимулираат диференцијацијата и активацијата на остеокластите.

Ефекти:

• зголемена коскена ресорпција;
• ослободување на калциум и фосфат во крвта.
• Интермитентно (краткотрајно) дејство на PTH, пак, може да има анаболен ефект врз коските, што се користи терапевтски кај остеопороза.

4.2 Дејство врз бубрезите

Во бубрежните тубули, PTH:

• ја зголемува реапсорпцијата на калциум во дисталните тубули;
• ја намалува реапсорпцијата на фосфати во проксималните тубули → фосфатурија;
• ја стимулира активноста на 1α-хидроксилазата → зголемена продукција на активен витамин D (1,25(OH)₂D₃).

4.3 Индиректно дејство врз гастроинтестиналниот тракт

Преку зголеменото ниво на калцитриол, PTH индиректно:

ја зголемува апсорпцијата на калциум и фосфор од цревата.

5. Интеракција со други хормони

Паратироидните жлезди функционираат во тесна хормонална интеракција со:

Витамин D (калцитриол) – ја зголемува апсорпцијата на калциум и го инхибира PTH;

Калцитонин (од тироидната жлезда) – има спротивно дејство на PTH, ја намалува коскената ресорпција;

Фосфатни регулатори (FGF23) – учествуваат во регулација на фосфатната хомеостаза.

6. Физиолошко значење на паратироидните жлезди

Паратироидните жлезди се од клучно значење за:

• нервна спроводливост;
• мускулна контракција;
• коагулација на крвта;
• коскена минерализација;
• клеточна сигнализација.

Дисфункција на овие жлезди води кон сериозни клинички состојби, како хипокалциемија, тетанија, остеопороза или нефролитијаза.

7. Клиничко-физиолошки аспекти (накратко)

• Хиперпаратироидизам → хиперкалциемија, коскена деминерализација, бубрежни камења
• Хипопаратироидизам → хипокалциемија, тетанија, грчеви