Хемостаза

Хемостазата е процес кој го запира крварењето од оштетен крвен сад и го одржува крвниот тек во нормални граници. Таа е критичен механизам за преживување, бидејќи превенцијата на прекумерна крвна загуба и одржувањето на течната крв е од витално значење за организмот.

Хемостазата се дели на три главни фази:

1. Васкуларна фаза

При оштетување на крвен сад, ендотелните клетки се повлекуваат, а мускулните ѕидови на садот се стегаат (вазоконстрикција). Вазоконстрикцијата ја намалува загубата на крв и го забавува протокот кон местото на повреда. Во исто време, ендотелот ослободува фактори кои привлекуваат тромбоцити кон оштетеното место.

2. Тромбоцитна фаза

Тромбоцитите (крвните плочки) се активираат при контакт со колагенот на оштетената ткивна подлога. Активираните тромбоцити се адхезираат и агрегираат, создавајќи тромбоцитен чеп (platelet plug). Тромбоцитите исто така ослободуваат хемиски медијатори, како ADP, тромбоксан А2, и фактори на раст, кои го стимулираат локалниот одговор и привлекуваат нови тромбоцити.

3. Коагулациска фаза

Коагулацијата е процес на формирање на фибринска мрежа која ја стабилизира тромбоцитната плоча и создава цврст тромб. 

Коагулациски фактори

Постојат 13 главни фактори (I-XIII), најчесто означени со римски броеви.

Многу од нив се синтетизираат во црниот дроб и се активираат низ каскада на ензимски реакции.

Каскада на коагулација

Екстринзичен пат (ткивно оштетување): брзо активирање преку ткивниот фактор (Factor III).

Интринзичен пат (внатрешен): активирање од контакт на крв со оштетена субендотелна површина.

Заеднички пат: овие патеки се спојуваат кај факторот X, што води до формирање на тромбин и трансформација на фибриноген (Factor I) во фибрин.

Фибринска стабилизација

Фибринот создава мрежа која ја стабилизира тромбоцитната плоча и формира цврст тромб.

Тромбин исто така го активира фактор XIII, кој ја ковалентно стабилизира фибринската мрежа.

4. Фибринолиза

По заздравување на садот, тромбот треба да се отстрани за да се обнови нормалниот проток на крв. Плазминоген се активира во плазмин, кој го разградува фибринот, процес познат како фибринолиза. Овој процес ја одржува рамнотежата меѓу крварење и тромбоза.

Регулација на хемостазата

Хемостазата е строго регулирана за да се избегне прекумерна коагулација (тромбоза) или неадекватна коагулација (крварење).

Вклучува:

• Антикоагулантни фактори: антитромбин III, протеин C и S
• Фибринолитички систем: плазмин
• Ендотелни механизми: простациклите и азот оксид.

Клиничко значење

• Нарушувањата во хемостазата можат да предизвикаат:
• Хемофилија – недостаток на фактори VIII или IX
• Тромбофилија – прекумерна коагулација и ризик од тромбоза
• Тромбоцитопенија – намален број на тромбоцити и нарушено згрутчување.

Разбирањето на хемостазата е клучно за третман на крварење, хируршки интервенции, антикоагулантна терапија и превенција на тромбоза.

Заклучок

Хемостазата и коагулацијата се комплексни, високо координирани процеси кои обезбедуваат рамнотежа меѓу крварење и тромбоза. Тие се есенцијални за преживување, а нарушувањата може да бидат животозагрозувачки. Современа медицина користи знаење за хемостаза за дијагностика, терапија и спречување на крвни нарушувања.

Крвно-ликворна бариера

Структура

Крвно-ликворната бариера се наоѓа во хороидните плексуси на мозочните комори, каде што се создава цереброспиналната течност (ликвор). Се состои од:

1. Епендимални клетки (епителни клетки на плексусот) – меѓусебно поврзани со цврсти врски, кои спречуваат слободен премин на супстанции од капиларите во ликворот.
2. Капилари со фенестрирани ѕидови – за разлика од КМБ, капиларите овде се попропустливи, но бариерата ја контролира самото епително ткиво.
3. Базална мембрана – која обезбедува селективна филтрација на супстанции.

Функции

1. Регулација на составот на ликворот – преку селективен транспорт на јони (Na⁺, K⁺, Cl⁻), глукоза и други хранливи материи.
2. Заштита на мозокот – спречува навлегување на токсини и бактерии во ликворот.
3. Одржување на стабилност на невроналната средина – за оптимално функционирање на невроните и синапсите.
4. Отстранување на метаболни отпадни производи од ЦНС преку циркулацијата на ликворот.

Крвно-мозочна бариера

Структура

Крвно-мозочната бариера е формирана на нивото на капиларите во мозочното ткиво и ја сочинуваат:

1. Ендотелни клетки на мозочните капилари – тие се меѓусебно поврзани со цврсти (tight) врски, кои спречуваат парацелуларен премин на супстанции.
2. Базална мембрана – обезбедува структурна поддршка и селективна пропустливост.
3. Астроцитни крајни ножиња (end-feet) – израстоци од астроцитите кои ги обвиваат капиларите и имаат регулаторна функција врз транспортот на супстанции.
4. Перицити – клетки сместени во ѕидот на капиларите кои учествуваат во одржувањето на стабилноста и интегритетот на бариерата.

Функции

1. Контрола на транспортот – дозволува премин на гасови (O₂, CO₂), глукоза, аминокиселини и некои липофилни супстанции.
2. Заштита од токсини и патогени – блокира премин на повеќето големи или поларни молекули, како и микроорганизми.
3. Одржување на стабилна хемиска средина – спречува нагли промени во концентрацијата на јони и невротрансмитери кои би можеле да ја нарушат нервната активност.
4. Регулација на имуниот одговор во ЦНС – спречува влез на имуни клетки од периферијата освен во патолошки услови.

Пропустливост

Слободен премин: вода, гасови, липофилни молекули (етанол, никотин, анестетици).

Ограничен премин: глукоза и есенцијални аминокиселини преку специфични транспортери (GLUT1, LAT1).

Непропустлива: за повеќето протеини, лекови, вируси и бактерии.

Патофизиолошки аспекти

КМБ може да биде нарушена при:

• воспалителни процеси (менингитис, енцефалитис),
• мозочни тумори,
• трауматски повреди,
• исхемија и хипоксија.

Во овие случаи, се зголемува пропустливоста и се дозволува навлегување на штетни материи во мозокот.

Хомеостаза

Хомеостазата претставува способност на организмот да ја одржува внатрешната средина релативно константна, и покрај промените кои настануваат во надворешната или внатрешната средина. Таа е основен биолошки принцип врз кој се заснова нормалното функционирање на сите живи организми.

Терминот homeostasis прв го вовел американскиот физиолог Волтер Кенон (Walter Cannon) во 1932 година, врз основа на претходните истражувања на Клод Бернар, кој говорел за „внатрешната средина“ (milieu intérieur).

Со други зборови, хомеостазата е динамична рамнотежа – состојба во која физиолошките променливи (како температура, pH, концентрација на глукоза, јонски состав на крвта, крвен притисок, итн.) се одржуваат во одредени граници неопходни за живот.

Компоненти на хомеостатскиот систем

Секој хомеостатски механизам во организмот има пет основни компоненти кои меѓусебно се поврзани и делуваат како регулаторен круг:

1. Рецептор (сензор) е структура (клетка, орган или протеин) која го детектира променетиот стимул или состојба во внатрешната средина (на пример, промена на температура, концентрација на јони, притисок и сл.). Пример: Терморецепторите во кожата и хипоталамусот го детектираат зголемувањето на телесната температура.
2. Аферентен (доводен) пат пренесува информации од рецепторот до контролниот центар преку нервни импулси или хуморални сигнали (на пр. хормони).
3. Контролен центар (центар за интеграција) го проценува добиениот сигнал, го споредува со зададената вредност („сет поинт“) и определува која корективна акција треба да се преземе. Пример: Хипоталамусот ја анализира температурата и иницира соодветен одговор ако таа отстапува од нормалата. 
4. Еферентен (излезен) пат пренесува сигнал од контролниот центар до ефекторот кој ќе изврши соодветна реакција. Овие сигнали најчесто се нервни или ендокрини.
5. Ефектор е структура која го извршува одговорот што ќе ја врати променливата кон нормалните вредности. Пример: Потните жлезди почнуваат да лачат пот за да се намали температурата на телото.

Типови на повратна врска (Feedback mechanisms)

Хомеостазата се одржува преку повратни механизми (feedback loops) – процеси кои ја регулираат физиолошката состојба со континуирано прилагодување.

Постојат два главни типа на повратна врска:

1. Негативна повратна врска (Negative feedback)

Негативната повратна врска претставува најчестиот и најважниот механизам за одржување на хомеостазата. Со овој тип, одговорот на организмот ја намалува или елиминира првичната промена, враќајќи ја состојбата кон нормалното.

Принцип: ако некоја физиолошка променлива се зголеми, системот реагира со процес што ја намалува. Ако се намали, системот ја зголемува.

Примери за негативна повратна врска:

Регулација на телесната температура: ако температурата на телото порасне → терморецепторите го информираат хипоталамусот → се активираат потните жлезди и се шири кожните крвни садови → ладење на телото → температурата се враќа во нормала.

Ако температурата падне → се активира тресење (мускулна активност) и вазоконстрикција → телото се загрева.

Регулација на глукозата во крвта: ако глукозата се зголеми по јадење → панкреасот лачи инсулин, кој ја намалува концентрацијата на глукоза. Ако глукозата падне → се лачи глукагон, кој ја зголемува глукозата со разградување на гликогенот во црниот дроб.

Контрола на крвниот притисок: барорецепторите во каротидните синуси и аортата детектираат промени во притисокот → испраќаат сигнал до кардиоваскуларниот центар во мозочното стебло → се прилагодува срцевата фреквенција и широчината на крвните садови.

Заклучок:

Негативната повратна врска го стабилизира системот и е суштинска за одржување на животот.

2. Позитивна повратна врска (Positive feedback)

Позитивната повратна врска ја засилува првичната промена, предизвикувајќи уште поголемо отстапување од нормалата. Таа не придонесува за стабилност, туку за забрзување на процесите до постигнување на одреден краен ефект.

Принцип: „Промената предизвикува уште поголема промена во истата насока.“

Примери за позитивна повратна врска:

Коагулација на крвта: кога се оштети крвен сад → тромбоцитите се активираат и ослободуваат супстанции кои активираат уште повеќе тромбоцити → се создава тромб кој го запира крварењето → процесот запира кога ќе се формира стабилен чеп.

Породување: главата на фетусот притиска врз грлото на матката → рецепторите испраќаат сигнал до хипоталамусот → се лачи окситоцин → предизвикува посилни контракции на матката → уште поголем притисок и уште повеќе окситоцин → процесот завршува со раѓање на детето.

Активирање на акциски потенцијал во неврон: деполаризацијата на мембраната предизвикува отворање на натриумови канали → влегува повеќе Na⁺ → уште поголема деполаризација → процесот продолжува сè додека не се активира механизам за затворање на каналите.

Заклучок:

Позитивната повратна врска не ја одржува хомеостазата, туку служи за брза реализација на одредени физиолошки настани (породување, коагулација, нервна деполаризација).

Заклучна напомена

Хомеостазата е основа на физиологијата и нормалното функционирање на организмот. Без механизмите на негативна повратна врска, биолошките системи би биле нестабилни и не би можеле да опстанат. Позитивната повратна врска, пак, има специјализирана улога во иницирање и завршување на критични процеси во организмот.

Хомеостазата е динамична рамнотежа, не статичка состојба – организмот постојано реагира, приспособувајќи се на промените за да го одржи животот во граници на нормала.

Модификација на синаптичката активност

Синапсата не е статична структура, туку динамичен функционален елемент кој може да се менува под влијание на активноста на невроните. Модификацијата на синаптичката активност претставува основен неврофизиолошки механизам преку кој нервниот систем се прилагодува, учи и меморира информации. Овие промени можат да бидат краткотрајни (милисекунди до минути) или долготрајни (часови, денови, дури и месеци), и се резултат на промени во преносот на сигналот меѓу пресинаптичките и постсинаптичките неврони.

1. Фацилитација (олеснување)

Фацилитацијата претставува краткотрајно зголемување на постсинаптичкиот потенцијал како резултат на повторена или континуирана стимулација на пресинаптичкиот неврон во интервал од 10–100 милисекунди.

Механизам:

При секој последователен акциски потенцијал, во пресинаптичкиот терминал се акумулира калциум (Ca²⁺), бидејќи клетката нема доволно време да го исфрли целиот калциум по секоја деполаризација. Ова зголемено интрацелуларно ниво на Ca²⁺ доведува до зголемено ослободување на невротрансмитер во синаптичката пукнатина и со тоа посилен постсинаптички одговор.

Физиолошко значење:

Фацилитацијата претставува еден вид краткорочна меморија на синапсата, што овозможува побрза и посилна реакција на стимулите кои се повторуваат во краток временски период.

2. Пост-тетанична потенцијација (PTP)

Пост-тетаничната потенцијација е краткотрајно, но поизразено зголемување на синаптичката ефикасност, кое се јавува по серија на високо-фреквентни стимулации (т.н. тетаничка стимулација). Ефектот може да трае од неколку минути до часови.

Механизам:

При тетаничка стимулација, во пресинаптичкиот завршеток влегува големо количество Ca²⁺,

Ова води до засилено ослободување на невротрансмитер дури и по престанување на стимулацијата,

Постсинаптичкиот неврон продолжува да реагира со повисок интензитет.

Функционално значење:

PTP се смета за еден од првите експериментално опишани облици на синаптичка пластичност и претставува врска меѓу краткотрајната и долготрајната меморија.

3. Долгорочна потенцијација (LTP)

Долгорочната потенцијација е долготрајно зголемување на синаптичката ефикасност, кое може да трае денови, недели или дури месеци. Овој феномен е најдобро проучен во хипокампусот, дел на мозокот кој е клучен за процесите на учење и долготрајна меморија.

Механизам:

Повторената стимулација активира глутаматергични синапси со NMDA рецептори,

NMDA рецепторите овозможуваат влез на Ca²⁺ во постсинаптичкиот неврон,

Овој калциум активира сигнални патеки кои доведуваат до синтеза на нови протеини, формирање на нови синаптички врски и зголемување на бројот на AMPA рецептори,

Резултатот е долготрајно засилување на преносот на сигналот.

Физиолошко значење:

LTP е сметана за невронска основа на учењето и меморијата, бидејќи ја покажува способноста на мозокот да го „запомни“ претходното искуство преку структурни и функционални промени во синапсите.

4. Синаптичка пластичност

Синаптичката пластичност е способноста на синапсите да ја менуваат својата сила и структура како одговор на искуството или стимулацијата.

Механизми:

Синтеза на нови протеини во постсинаптичкиот неврон,

Зголемување на бројот на пресинаптички завршетоци,

Разгранување на дендритите и создавање на нови синаптички контакти,

Модификација на постоечките рецептори и на нивната чувствителност.

Значење:

Пластичноста на синапсите е биолошка основа на учењето, меморијата и когнитивната флексибилност. Без неа, нервниот систем би бил нефлексибилен и неспособен за адаптација.

5. Хабитуација (навикнување)

Хабитуацијата претставува намалување на интензитетот на одговорот на повторлив стимул кој нема биолошко значење или опасност. Тоа е наједноставниот облик на учење.

Механизам:

Се должи на намалено ослободување на невротрансмитер од пресинаптичкиот неврон при повторливи стимулуси.

Пример:

Кога човек живее покрај железница, по извесно време престанува да го забележува звукот на возовите – типичен пример за хабитуација.

6. Синаптички замор

Синаптичкиот замор е привремено намалување на ефикасноста на преносот на нервниот импулс поради чести или продолжени акциски потенцијали во пресинаптичкиот неврон.

Механизми:

Исцрпување на резервите на невротрансмитер, кој нема време да се ресинтетизира,

Инактивација на постсинаптичките рецептори поради преголема стимулација,

Хиперполаризација на постсинаптичкиот неврон, што го намалува неговиот одговор.

Значење:

Овој феномен претставува заштитен механизам кој спречува преголема активност на невроните и потенцијално оштетување на нервното ткиво.

Заклучок

Модификацијата на синаптичката активност е суштински процес преку кој мозокот учи, памети и се прилагодува. Преку комбинација од краткотрајни (фацилитација, пост-тетанична потенцијација) и долготрајни механизми (LTP, синаптичка пластичност), нервниот систем создава функционални и структурни промени кои го обликуваат човечкото однесување и интелект.

Невронски системи поврзани со невротрансмитери

Невронските системи се функционални мрежи во кои одреден невротрансмитер служи како главен медијатор на сигнализацијата меѓу невроните. Секој од овие системи има специфични анатомски локации, рецептори и физиолошки ефекти кои влијаат на моторните, когнитивните, емоционалните и вегетативните функции.

1. Холинергичен систем

Холинергичниот систем користи ацетилхолин (ACh) како невротрансмитер.

Локација: во централниот нервен систем (ЦНС) се наоѓа во базалниот преден мозок (nucleus basalis of Meynert), понтините и мезенцефаличните региони.

Во периферниот нервен систем (ПНС), ацетилхолинот е медијатор во сите моторни неврони на скелетната мускулатура и преганглиските влакна на симпатичкиот и парасимпатичкиот систем.

Рецептори:

Никотински (јонски канали) и мускарински (метаболотропни, G-протеин зависни).

Функции:

Вклучен е во мускулна контракција, будност, учење, меморија и парасимпатичка контрола.

Негови нарушувања се поврзуваат со Алцхајмерова болест.

2. Допаминергичен систем

Допаминергичниот систем користи допамин (DA), катехоламин кој има и невромодулаторна улога.

Локација: главни допаминергични јадра се во субстанција нигра (pars compacta) и вентрална тегментална област (VTA).

Патишта: Нигростријатален пат – регулира движења (оштетен кај Паркинсонова болест).

Мезолимбичен пат – поврзан со мотивација и награда.

Мезокортикален пат – влијае на когнитивните функции и емоционална регулација.

Тубероинфундибуларен пат – регулира секреција на пролактин во хипофизата.

Рецептори: D1–D5, поделени на D1-подтип (стимулаторни) и D2-подтип (инхибиторни).

Функции: контрола на моторика, мотивација, задоволство, учење и хормонска регулација.

Нарушувања се поврзани со Паркинсонова болест, шизофренија и зависности.

3. Адренергичен систем

Овој систем ги  користи норадреналинот (NA) и адреналинот (A) како невротрансмитери.

Локација: централно потекло има од locus coeruleus во мозочното стебло, со проекции низ целиот ЦНС.

Периферно, делува преку постганглиските симпатички неврони.

Рецептори: алфа (α1, α2) и бета (β1, β2, β3) адренергични рецептори.

Функции: одговор на стрес, будност, внимание, срцев ритам, крвен притисок, и метаболна регулација.

Хиперактивност на системот води до анксиозност, а хипоактивност до депресија и поспаност.

4. Опиоидни пептиди

Овој систем е составен од ендогени пептиди кои се врзуваат за опиоидни рецептори и имаат аналгетско и модулирачко дејство.

Главни пептиди: ендорфини, енкефалини и динорфини.

Рецептори: μ (ми) – посредува еуфорија и аналгезија.

κ (капа) – влијае на дисфорија и седативен ефект.

δ (делта) – учествува во аналгезија и емоционална регулација.

Функции: намалување на болка, еуфорија, инхибиција на ослободување на други невротрансмитери.

Учество во стресни одговори, емоционална стабилност и зависности.

5. Серотонинергичен систем

Овој систем користи серотонин (5-хидрокситриптамин, 5-HT) како главен невротрансмитер.

Локација: неговите неврони потекнуваат од raphe nuclei во мозочното стебло и се проектираат кон речиси сите делови на ЦНС.

Рецептори: повеќе од 14 подтипови (5-HT1 до 5-HT7), кои можат да бидат јонски канали или метаболотропни рецептори.

Функции: регулација на расположение, сон, апетит, болка, температура, сексуално однесување и агресија.

Недостаток на серотонин е поврзан со депресија, анксиозност, и суицидално однесување.

Заклучок

Невротрансмитерските системи претставуваат основа на функционалната неврофизиологија. Нивната интеграција овозможува финa регулација на моторните, когнитивните и афективните процеси. Нарушувањата во рамнотежата на овие системи лежат во основата на бројни невролошки и психијатриски заболувања, што ги прави клучна цел на современата фармакотерапија.

Група на неврони – нервни патишта – невронски кругови

Во централниот и периферниот нервен систем, невроните ретко функционираат изолирано. Тие се организирани во групи, нервни патишта и невронски кругови, преку кои се спроведува и обработува нервната импулсација. Овие кругови овозможуваат интеграција на информациите, нивно потенцирање, инхибиција и создавање на сложени моторни и сензорни одговори.

1. Дивергенција

Дивергенцијата претставува процес при кој еден неврон пренесува сигнал на поголем број неврони, што овозможува распространување и засилување на информацијата.

Во истата насока, дивергентниот пренос се среќава во кортикоспиналната патека, каде што еден пирамидален неврон од моторниот кортекс може да активира повеќе мотоневрони во ’рбетниот мозок.

Во различни насоки, сигналот може да се разгранува кон повеќе структури на централниот нервен систем, што овозможува сложени координирани реакции – на пример, во регулација на моторни и автономни функции.

Функционалната улога на дивергенцијата е потенцирање на информацијата, односно нејзино засилување за да се создаде посилен физиолошки одговор.

2. Конвергенција

Конвергенцијата означува собирање на повеќе влезни сигнали кон еден неврон (повеќе аферентни влакна кои завршуваат на една невронска мембрана).

Таа може да биде од еден извор, кога различни аксони од истото подрачје влегуваат во контакт со еден неврон.

Или од различни извори, кога сензорни информации од различни рецептори (на пример, тактилни, проприоцептивни и ноцицептивни) се собираат за интегриран одговор.

Благодарение на конвергенцијата, информациите се сумираат и интегрираат, овозможувајќи адекватен и координиран одговор на стимулите.

3. Реверберација

Реверберацијата претставува продолжено празнење на невронскиот круг дури и по завршување на иницијалниот стимул. Овој феномен се јавува кога колатералните гранки на аксоните повторно го возбудуваат пресинаптичкиот неврон, создавајќи затворен повратен круг.

Реверберативните невронски кругови се особено важни во центрите за дишење, будност, меморија и ритмични активности, каде што континуираното активирање овозможува одржување на витални и автоматизирани функции.

Заклучок

Невронските кругови, преку механизмите на дивергенција, конвергенција и реверберација, ја обезбедуваат основата на невронската интеграција и координација на нервните процеси. Тие претставуваат функционални единици на нервниот систем кои ја овозможуваат неговата сложеност, адаптивност и континуитет на нервните активности.

Структура на синапса

Синапсата претставува специјализиран морфолошки и функционален контакт помеѓу две нервни клетки (неврони) или помеѓу неврон и ефекторна клетка (мускулна или жлездена клетка). Таа има клучна улога во преносот на нервниот импулс од една клетка на друга и претставува основен механизам на комуникација во нервниот систем.

1. Видови синапси

Во зависност од природата на преносот, синапсите може да бидат:

• Електрични синапси – каде што преносот на импулсот се одвива директно преку gap junctions (комуникациски споеви) што овозможуваат проток на јони од една клетка во друга. Преносот е брз, двонасочен и без временска пауза.
• Хемиски синапси – каде што преносот се одвива посредно, преку хемиски медијатори (невротрансмитери). Ова е најчестиот тип кај високоразвиените животни и кај човекот.

2. Основни структурни делови на хемиската синапса

Хемиската синапса се состои од три основни компоненти:

Пресинаптички завршеток (axon terminal)

Овој дел претставува крајниот сегмент на аксонот на првата (пресинаптичка) невронска клетка. Во него се наоѓаат:

Синаптички везикули исполнети со невротрансмитер (на пример, ацетилхолин, допамин, серотонин, глутамат итн.);

Митохондрии, кои обезбедуваат енергија за синтеза и ослободување на невротрансмитерот;

Пресинаптичка мембрана, на која се наоѓаат калциумови канали чувствителни на напон. Отворањето на овие канали овозможува влегување на Ca²⁺ јони, што ја иницира егзоцитозата на синаптичките везикули.

Синаптичка пукнатина (synaptic cleft)

Тоа е тесен меѓупростор (околу 20–40 nm) помеѓу пресинаптичката и постсинаптичката мембрана. Невротрансмитерот, откако ќе се ослободи во оваа пукнатина, дифундира до постсинаптичката мембрана и се врзува за специфични рецептори.

Постсинаптичка мембрана

Овој дел припаѓа на втората клетка (постсинаптичка невронска, мускулна или жлездена клетка). На нејзината површина се наоѓаат:

Специфични рецептори за невротрансмитерот;

Јонски канали кои се отвораат или затвораат при врзување на невротрансмитерот, со што се менува пропустливоста на мембраната за одредени јони (Na⁺, K⁺, Cl⁻).

Овие промени создаваат постсинаптички потенцијал, кој може да биде возбудувачки (ЕПСП) или инхибиторен (ИПСП).

3. Механизам на синаптички пренос

Процесот на пренос на информацијата преку синапсата се одвива во неколку чекори:

• Акцискиот потенцијал пристигнува до пресинаптичкиот завршеток.
• Отворање на волтно-зависни калциумови канали и влегување на Ca²⁺ јони.
• Калциумот предизвикува спојување на везикулите со пресинаптичката мембрана и ослободување на невротрансмитерот преку егзоцитоза.
• Невротрансмитерот дифундира низ синаптичката цепка и се врзува за рецептори на постсинаптичката мембрана.
• Се отвораат специфични јонски канали → се менува мембранскиот потенцијал → се создава постсинаптички потенцијал.

По завршување на дејството, невротрансмитерот се разградува ензимски (на пр. ацетилхолинестераза го разградува ацетилхолинот) или се враќа во пресинаптичкиот завршеток преку механизам на повторно земање (reuptake).

4. Физиолошко значење

Синапсите претставуваат основен механизам на интеграција и координација во нервниот систем. Тие овозможуваат:

• Насочен и контролирано-бавен пренос на импулсите;
• Синаптичка пластичност – способност за учење и меморија;
• Инхибиција или олеснување на преносот во зависност од типот на невротрансмитер;
• Координација на сложени моторни и когнитивни процеси.

Први колоквиуми ФФА и ХГФ - ноември 2025

Почитувани студенти,

Во овој семестар ќе се полагаат следните колоквиуми по моите предмети: Физиологија со функционална анатомија за студентите од ИСЕР и Хумана генетика и физиологија за студентите од ИП.

• Хумана генетика и физиологија во среда 19.11.2025 (голем амфитеатар ФЗФ) со почеток во 8:00 часот. Право да полагаат имаат оние студенти кои имаат потпис и освоено 15 ЕКТС поени од настава и дополнителни активности.
• Физиологија со функционална анатомија во четврток 20.11.2025 (голем амфитеатар ФЗФ) со почеток во 8:00 часот. Право да полагаат имаат оние студенти кои имаат потпис и освоено 15 ЕКТС поени од настава и дополнителни активности.

За неколку денови ќе има објавено анкета за полагање и вие мора да ја потполните ако сакате да полагате. Вие сте должни најмалку 15 минути пред почетокот на колоквиумите да бидете ПРЕД амфитеатарот. Го задржувам правото на промена на термините заради дејство на виша сила. За секој случај следете го блогот, особено утрото кога полагате или вечерта пред полагањето. Понесете си најмалку две сини пенкала кои пишуваат. Пишувајте читливо и НЕ бркајте ургенции. Знаете дека, ургенциите НЕ ме тангираат.

Предметен наставник

Цереброспинална течност (liquor cerebrospinalis)

Цереброспиналната течност (ликвор, liquor cerebrospinalis) е бистра, безбојна телесна течност која ја исполнува внатрешноста на мозокот (коморите) и каналот на `рбетниот мозок, како и субарахноидалниот простор што го опкружува централниот нервен систем. Таа претставува еден од најважните заштитни и трофични елементи на мозокот и рбетниот мозок и има исклучително значење за нивното нормално функционирање.

1. Состав и физичко-хемиски својства

• Цереброспиналната течност е слична по состав на крвната плазма, но содржи помалку протеини, глукоза и клетки.
• Вода: >99%
• Електролити: натриум (Na⁺), калиум (K⁺), хлориди (Cl⁻), бикарбонати (HCO₃⁻)
• Органски материи: глукоза, млечна киселина, уреа
• Клетки: нормално има многу мал број (до 5 лимфоцити/mm³)
• pH вредноста е приближно 7,3, а густината изнесува околу 1,005.

2. Производство на ликвор

Цереброспиналната течност се создава во хороидните плексуси (plexus choroideus) – мрежести васкуларни структури во четирите мозочни комори:

• две латерални комори (во секоја хемисфера),
• третата комора (во диенцефалонот),
• четвртата комора (меѓу мозочното стебло и малиот мозок).

Производството е континуирано и изнесува околу 500–600 ml дневно, но во секој момент во системот се наоѓаат приближно 120–150 ml ликвор.

3. Циркулација на ликворот

Течноста се движи во затворен систем:

• Се создава во хороидните плексуси на латералните комори.
• Потоа преку Монроовиот отвор (foramen interventriculare) преминува во третата комора.
• Од таму, преку Силвиев канал (aquaeductus cerebri), стигнува во четвртата комора.
• Од четвртата комора ликворот излегува преку Мажeндијев и Лушков отвор во субарахноидалниот простор кој го опкружува мозокот и рбетниот мозок.
• Конечно, ликворот се реапсорбира во венската крв преку арахноидалните ресички (granulationes arachnoideales) во супериорниот сагитален синус.

Овој циклус се обновува неколку пати дневно.

4. Функции на цереброспиналната течност

a) Заштитна функција (механичка)

Делува како амортизер (тампон), кој го штити мозокот и рбетниот мозок од удари и нагли движења. Мозокот „лебди“ во ликвор, што ја намалува неговата ефективна тежина за околу 30 пати, спречувајќи оштетување од сопствената маса.

б) Метаболичка и трофична функција

Ликворот служи како транспортен медиум за хранливи материи (глукоза, јони) и за отстранување на метаболички отпад од мозочното ткиво. Обезбедува хомеостаза на јонската рамнотежа и хемиската средина на мозокот.

в) Функција на регулација на притисок

Помага во одржување на константен интракранијален притисок (ICP), кој нормално изнесува 5–15 mmHg.

г) Дијагностичко значење

Цереброспиналната течност се користи за дијагноза на разни заболувања преку анализа по лумбална пункција, како што се:

• менингитис,
• енцефалитис,
• мултиплекс склероза,
• субарахноидално крварење,
• тумори на ЦНС.

5. Патолошки состојби поврзани со ликворот

🔹 Хидроцефалус

Се јавува кога се нарушува рамнотежата меѓу продукцијата и апсорпцијата на ликвор.

Резултат: натрупување на течност во коморите → зголемен интракранијален притисок → оштетување на мозочното ткиво.

Може да биде вроден или стекнат, комуницирачки или некомуницирачки (опструктивен).

🔹 Менингитис

Инфекција на менингите која предизвикува воспалителни промени во ликворот, како зголемен број клетки (плеоцитоза), зголемени протеини и намалена глукоза.

🔹 Ликвореја

Истекување на ликвор преку нос (ринореја) или уво (отореја), обично по траума или хируршка интервенција.

6. Клиничко земање на ликвор – Лумбална пункција

Лумбалната пункција се изведува меѓу третиот и четвртиот лумбален пршлен (L3–L4) или L4–L5, каде што нема ризик од оштетување на рбетниот мозок.

Се користи за:

• анализа на притисок,
• микробиолошки и биохемиски испитувања,
• мерење на глукоза, протеини, клетки, боја и вискозност.

Заклучок

Цереброспиналната течност претставува течен медиум на централниот нервен систем, кој го одржува неговото структурно, метаболичко и функционално единство.

Таа не е само пасивна заштита, туку активен регулатор на многу физиолошки процеси во мозокот и `рбетниот мозок, чија рамнотежа е суштинска за здравјето и стабилното функционирање на нервниот систем.