Превенција и скрининг на рак кај лица со интелектуална попреченост во Европа: систематски преглед и препораки за политика и пракса

Vukovic V, Knapp P, Sykes K, Denny M, Kowalczyk O, Denieffe S, Wells J, Cuypers M, Tyner B, Lima KY, Popa AE, Ibrahim DI, Hansford R, Allerslev Horsbøl T, Milutinović D, Güvenç Tuna B, Şahin EB, Ilgaz A, Banda A, Sarac E, Doğan S, Akbulut SCY, Aksoy B, Tadić D, Merzah MA, Soylar P, Doğan A, Simin D, Mušanović J, Altin D, Topkaya MS, Kassymbekova F, Trajkovski V, Tar Bolacali E, Lynch L, Burke E and McMahon M (2026) Cancer prevention and screening for people with intellectual disabilities in Europe: a systematic review and recommendations for policy and practice. Front. Public Health 14:1925665.

doi: https://doi.org/10.3389/fpubh.2026.1925665

Резиме на разбирлив јазик

Луѓето со интелектуална попреченост имаат поголеми нееднаквости во грижата за ракот. Поретко учествуваат во превентивни скрининзи, почесто ракот се открива во подоцнежна фаза и имаат поголема смртност поврзана со ракот. Ова истражување проверува колку европските политики и препораки го земаат предвид овој проблем.

Истражувачите систематски ги анализирале европските политики, упатства и препораки за превенција и скрининг на рак, објавени до август 2025 година. Документите биле пребарувани во научни бази, извори на т.н. сива литература и веб-страници на организации. Секој документ бил независно оценуван од двајца истражувачи.

Биле пронајдени само 16 релевантни документи, и тоа од Обединетото Кралство, Холандија, Белгија, Данска и Европската Унија. Од нив, 15 се однесувале на скрининг за рак, само еден и на превенција, а два опфаќале и клиничко следење.

Најмногу препораки се однесувале на скринингот за рак на дојка, рак на грлото на матката и рак на дебелото црево. Прилагодувањата за лицата со интелектуална попреченост вклучувале:

• информации презентирани на полесно разбирлив и пристапен начин;
• прилагодување на термините и начинот на закажување прегледи;
• вклучување на родителите, старателите или лицата за поддршка;
• помош при донесување одлуки и давање согласност;
• обука на здравствените работници.

Главниот заклучок е дека политиките за лицата со интелектуална попреченост се многу нерамномерно развиени во Европа. Само мал број земји имаат конкретни насоки, додека од поголемиот дел од земјите членки на ЕУ не биле пронајдени релевантни документи.

Авторите сметаат дека постојните политики треба да се прошират. Тие не треба да се ограничуваат само на скрининг, туку треба да опфатат и превенција, дијагностика, лекување и следење на пациентите по лекувањето (сурвајворшип). Подобра координација на ниво на ЕУ би можела да помогне во намалувањето на овие нееднаквости.

Со други зборови: иако лицата со интелектуална попреченост имаат поголем ризик да бидат доцна дијагностицирани и да имаат полоши исходи од ракот, европските здравствени политики сè уште недоволно ги земаат предвид нивните специфични потреби.

Ставови на засегнатите страни за бариерите и факторите што овозможуваат оптимална поддршка за лицата со аутистичен спектар на нарушувања во Македонија

Vasilevska Petrovska I, Petrevska N, Trajkovski V. Stakeholders' views on barriers and factors facilitating optimal support for people with autism spectrum disorders in Macedonia. Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis Studia Psychologica 2020; (13): 27-42.

Резиме на разбирлив јазик

Целта на ова истражување била да се утврди што им помага, а што им отежнува на лицата со аутизам да добијат соодветна поддршка за нивниот социјален и развоен напредок.
Во истражувањето биле опфатени родители на лица со аутизам и професионалци кои работат со нив. Преку разговори со нив, истражувачите ги анализирале нивните искуства и ставови и ги издвоиле практиките што претставуваат пречки, но и оние што придонесуваат за подобра поддршка.
Биле утврдени три главни нивоа на пречки и олеснувачки фактори:
Индивидуално ниво – поврзано со карактеристиките и степенот на тешкотиите кај самото лице со аутизам.
Ниво на ставови и разбирање – поврзано со тоа како општеството и луѓето околу лицето со аутизам го разбираат неговото однесување, потребите и способностите.
Системско ниво – поврзано со начинот на кој се организирани образовниот, социјалниот и другите системи за поддршка, како и со политиките и практиките на пошироко општествено ниво.
Истражувањето покажува дека квалитетната поддршка не зависи само од карактеристиките на лицето со аутизам, туку и од ставовите на околината и од тоа колку системите се подготвени да одговорат на неговите индивидуални потреби.
Затоа, искуствата и мислењата на лицата со аутизам, нивните родители и професионалците се од особено значење за подобрување на здравјето, еднаквоста и квалитетот на животот. Авторите препорачуваат развивање на индивидуализиран систем на поддршка, во кој планот за поддршка се креира според конкретните потреби, способности, интереси и цели на секое лице со аутизам – односно преку пристапот „планирање насочено кон личноста“ (person-centred planning).

Анкета за полагање испити во есенската сесија - 2026

Почитувани студенти,

Би сакал да ја споделам со вас анкетата за полагање испити во есенската сесија која треба да ја пополните ВЕДНАШ сите што планирате да полагате, или најдоцна до 25 август. Се надевам дека ви беше доволно време за размислување и дека нема да правите рокади во декадите. Потребно е да ви бидат пријавени електронски испитите, а пријавите ќе ги носите со себе на денот на испитот. За да имам увид во полагањето, ве молам да ги пополните анкетите за следните испити (зависно од тоа кој/а што полага):

• Хумана генетика и физиологија
• Физиологија со функционална анатомија
• Хумана генетика

Следете го блогот до крајот на август, заради евентуални непосакувани промени во начинот на полагање и датумите. Ви благодарам на разбирањето. 

Предметен наставник 

Функционален статус на лица со аутистичен спектар на нарушувања

Koceski A, Trajkovski V. Functional Status of People with Autism Spectrum Disorder. Journal for ReAttach Therapy and Developmental Diversities. 2021 Oct 25; 4(1): 17‒27.

DOI: https://doi.org/10.26407/2021jrtdd.1.44

Разбирливо резиме

Истражувањето ја споредува функционалната способност и употребата на асистивна технологија кај деца и млади со аутистичен спектар на нарушување (АСН) со нивни врсници со типичен развој.

Во истражувањето учествувале 72 лица со АСН и 75 лица со типичен развој, на возраст од 3 до 24 години. Функционалниот статус и употребата на асистивна технологија биле проценети со Rochester Health Status Survey IV (RHSS-IV) преку структурирано индивидуално интервју.

Главни резултати

Децата и младите со АСН покажале пониско ниво на функционалност во секојдневните активности во споредба со децата со типичен развој. Особено се забележани тешкотии при:

• јадење;
• облекување;
• туширање/одржување лична хигиена;
• користење на тоалет;
• стекнување академски знаења и вештини.

Разликите меѓу двете групи биле статистички значајни (p < 0,001).

Исто така, лицата со АСН почесто користеле асистивна технологија отколку децата со типичен развој (p = 0,032). Најчесто користени биле алтернативни и аугментативни комуникациски средства (p = 0,002), кои им помагаат на лицата со ограничена или отсутна функционална комуникација.

Заклучок

Истражувањето покажува дека децата и младите со АСН имаат поголеми ограничувања во извршувањето на секојдневните активности и во стекнувањето академски вештини во споредба со нивните врсници со типичен развој. Поради тоа, кај нив постои и поголема потреба од асистивна технологија, особено од алтернативни и аугментативни средства за комуникација.

Авторите нагласуваат дека прецизното проценување на функционалниот статус и потребите од асистивна технологија е од големо значење, бидејќи овозможува да се планира соодветна индивидуализирана поддршка и да се подобрат функционалните исходи кај децата и младите со АСН.

Родителски перспективи за потребите за поддршка и достапноста на услуги за аутизам во Јужна и Југоисточна Европа

Vasilevska Petrovska I, Giannakopoulou AC, Tsecoura V, Winstanley A, Miletto R, Roşca GC, Ivanova B, Kaisa V, and Trajkovski V. Parental perspectives on support needs and availability of autism services in South and South-Eastern Europe. Advances in Autism 2022; 8 (2): 132-146.

DOI: https://doi.org/10.1108/AIA-11-2020-0066

Лесно разбирливо резиме

Целта на истражувањето е да се утврди колку се достапни услугите и поддршката за лицата со аутизам во земјите од Јужна и Југоисточна Европа, особено од гледна точка на родителите. Ова е важно бидејќи квалитетот и достапноста на услугите влијаат врз развојот и квалитетот на животот на лицата со аутизам и нивните семејства.

Во истражувањето учествувале родители на деца, адолесценти и млади возрасни лица со аутизам од шест земји во Јужна и Југоисточна Европа. Поголемиот дел од учесниците биле мајки (92%), а 76% од лицата со аутизам биле машки. Истражувачите користеле квалитативен пристап и ги анализирале искуствата и ставовите на родителите.

Резултатите покажале три главни проблеми:

Тежок пристап до услугите – родителите често се соочуваат со сложени процедури, долго чекање и тешкотии при добивањето соодветна помош.

Недоволно услуги и недостиг на стручност – нема доволно различни и достапни услуги, а кај дел од давателите на услуги постои недостиг на знаење и компетенции за работа со лица со аутизам.

Недоволна долгорочна поддршка – поддршката не е континуирана и не ги следи потребите на лицето со аутизам во различните периоди од животот. На семејствата често им недостига системска поддршка во текот на целиот животен век.

Главниот заклучок е дека системите за услуги во Јужна и Југоисточна Европа сè уште не ги задоволуваат во целост потребите на лицата со аутизам и нивните семејства. Потребни се подобро организирани и подостапни услуги, подобро обучени професионалци и континуирана поддршка од детството до зрелата возраст. Истражувањето може да биде важно и за креирање политики и подобрување на системите за поддршка во регионот.

Здравствената состојба на лицата со аутистичен спектар на нарушување

Koceski A, Trajkovski V. Health status of people with autism spectrum disorder. Advances in Autism 2022; 8(3): 252-263.

DOI: https://doi.org/10.1108/AIA-01-2021-0005

Резиме на разбирлив јазик

Цел: Целта на истражувањето била да се утврди дали и какви разлики постојат во здравствената состојба на лицата со аутистичен спектар на нарушување (АСН) во споредба со лицата со типичен невролошки развој.

Методи: Во истражувањето биле опфатени 72 лица со АСН и 75 лица со типичен развој, на возраст од 3 до 24 години. Здравствената состојба била проценета со прашалникот Rochester Health Status Survey IV (RHSS-IV), а податоците биле собрани преку структуриран индивидуален интервју. Истражувањето имало за цел да ги спореди здравствените состојби кај двете групи во Македонија.

Резултати: Кај лицата со АСН било утврдено почесто користење витамини, додатоци во исхраната и препорачана медикаментозна терапија во споредба со лицата со типичен развој. Тие, исто така, пријавувале поголем број несакани дејства од терапијата (p = 0,000).

Во однос на одделни здравствени состојби, кај лицата со АСН биле почести: Орални проблеми: орални улцерации – 31,9% наспроти 17,3% (p = 0,039).

Невролошки состојби: епилепсија – 19,4% наспроти 2,7% (p = 0,001); ADD/ADHD било регистрирано само кај лицата со АСН – 19,4% (p = 0,000).

Респираторни заболувања: ангина – 30,5% наспроти 8% (p < 0,001); ринитис и/или синузитис – 40,3% наспроти 17,3% (p = 0,02).

Гастроинтестинални проблеми: запек – 31,9% наспроти 10,6% (p = 0,02); воспаление на цревата – 19,4% наспроти 8% (p = 0,043); „пропустливи црева“ биле пријавени само кај лицата со АСН – 13,9% (p = 0,000); присуство на Candida albicans – 19,4% наспроти 4% (p = 0,043).

Психијатриски/поврзани состојби: проблеми со спиењето биле пријавени само кај лицата со АСН – 18% (p = 0,000); тикови – 6,9% наспроти 2,6% (p = 0,25).

Кожни заболувања: егзема/алергиски кожен осип – 36,1% наспроти 18,7% (p = 0,02).

Заклучок: Истражувањето покажува дека кај децата и младите со АСН се присутни повеќе здравствени проблеми во споредба со лицата со типичен развој. Наодите ја дополнуваат постојната научна литература за здравствената состојба и придружните здравствени проблеми кај лицата со АСН и укажуваат на потребата од посветено следење и соодветен здравствен третман.

План S – сегашноста и иднината на издавањето во отворен пристап

Trajkovski V. Plan S the Present and Future of Open Access Publishing. Journal for ReAttach Therapy and Developmental Diversities. 2022 May 28; 4(2):50-61.

DOI: https://doi.org/10.26407/2021jrtdd.1.49

Резиме на разбирлив јазик

Вовед: Отворениот пристап (Open Access) претставува современ начин на научно објавување кој овозможува научните трудови да бидат достапни бесплатно преку интернет за сите заинтересирани корисници ширум светот. Благодарение на дигиталните технологии, научните резултати можат лесно, брзо и со минимални трошоци да се споделуваат. Отворениот пристап значи дека трудовите се достапни онлајн, без наплата за читателите и со помалку ограничувања поврзани со авторските права и лиценците.

Цел: Целта на трудот е да се даде преглед на иницијативата Plan S и нејзиното значење за развојот и унапредувањето на отворениот пристап во научното издаваштво.

Методи: Авторот направил анализа на релевантна научна литература, интернет извори, објавени публикации, како и користел сопствени искуства и согледувања поврзани со научното издаваштво.

Главни наоди: Научниците традиционално објавуваат рецензирани научни трудови пред сè заради ширење на знаењето, научно влијание и придонес во науката, а не за директна финансиска корист. Поради тоа, многу автори можат да се согласат нивните трудови да бидат достапни во отворен пристап без финансиска загуба.

Отворениот пристап носи придобивки и за авторите и за читателите:

• ја зголемува видливоста и достапноста на научните резултати;
• овозможува поширока употреба на научните сознанија;
• го забрзува научниот напредок преку полесно споделување на информациите.

Plan S е иницијатива започната во 2018 година од страна на cOAlition S, меѓународна коалиција на организации кои финансираат или спроведуваат научни истражувања. Главната цел на Plan S е истражувањата финансирани со јавни средства да бидат објавувани во списанија или платформи со отворен пристап, без период на ограничен пристап (embargo).

Заклучок: Plan S содржи 10 основни принципи кои имаат цел да создадат поефикасен и поправеден систем на научно објавување преку:

• унапредување на отворениот пристап;
• подобрување на стандардите во научното издаваштво;
• поголема транспарентност на трошоците за објавување;
• поправедно оценување на квалитетот и влијанието на научните трудови.

Во суштина, Plan S претставува важен чекор кон иднина во која научното знаење ќе биде подостапно за истражувачите, професионалците и целото општество.

Покана до студенти волонтери за завршна конференција на МНЗА

Почитувани студенти од ИСЕР,

Со особено задоволство ве поканувам дел од вас да се вклучите како волонтери во организацијата на завршната конференција на Македонското научно здружение за аутизам (МНЗА), која ќе се реализира во рамките на проектот „Поддршка на децата со аутизам преку физичко образование“.

Конференцијата ќе се одржи на 26 август 2026 година во просториите на Филозофскиот факултет – Скопје, со почеток во 9:30 часот. За успешна реализација на настанот потребна е поддршка од 4–5 мотивирани студенти, кои би биле ангажирани во организациските активности во времетраење од приближно 6–7 часа во текот на денот.

Студентите кои се заинтересирани за волонтерско учество можат веднаш да ја изразат својата намера преку мојата службена електронска адреса, која ви е добро позната. При изборот ќе се применува принципот „прв пријавен – прв прифатен“, со предност на одговорни и ангажирани студенти заинтересирани за стекнување практично искуство.

На сите студенти кои ќе учествуваат во организацијата ќе им биде доделен сертификат за учество, кој претставува вредно дополнување на професионалното портфолио и може да придонесе во нивниот понатамошен академски и професионален развој.

Ви благодарам однапред за интересот, довербата и подготвеноста за активно учество во активности од значење за унапредување на инклузијата и поддршката на лицата со аутизам.

Со почит,

Претседател на МНЗА

Четири години Journal of Health and Rehabilitation Sciences (JHRS)

Почитувани колешки и колеги, драги студенти,

Денес, 1 август 2026 година со особена чест и чувство на гордост одбележуваме четири години од основањето на Journal of Health and Rehabilitation Sciences (JHRS) – меѓународно научно списание кое за релативно краток временски период успеа да се етаблира како препознатлива платформа за објавување квалитетни научни истражувања од областа на здравствените, медицинските и рехабилитациските науки.

Во изминатите четири години JHRS прерасна во современо списание со меѓународен уредувачки одбор, автори и рецензенти од повеќе континенти, придонесувајќи за ширење на научното знаење, поттикнување на интердисциплинарната соработка и унапредување на научната комуникација.

По овој повод сакам да изразам искрена благодарност до Алма Матер Еуропеа Универзитетот (AMEU) како издавач на списанието, како и до раководството на Универзитетот за континуираната доверба, визија и несебична институционална поддршка. Без нивната посветеност, развојот на JHRS немаше да биде возможен.

Особена благодарност упатувам до сите автори, кои ни ја доверија својата научна работа, до нашите рецензенти, чија стручност, професионалност и посветеност обезбедуваат висок научен квалитет на секој објавен труд, како и до сите членови на Уредувачкиот одбор, кои со своето знаење, меѓународно искуство и ангажман придонесуваат за континуираниот развој и углед на списанието.

Како главен уредник, имав привилегија, но и голема одговорност, во изминатите четири години секојдневно да работам на унапредување на научните и издавачките стандарди на списанието. Зад секој објавен број стојат часови посветена работа, внимателна комуникација со авторите и рецензентите, уредувачки одлуки, организација и постојана заложба JHRS да стане препознатливо и респектирано научно списание во меѓународната академска заедница.

Овој роденден не го гледам како крајна цел, туку како поттик за нови достигнувања. Нашата визија останува непроменета – континуирано унапредување на квалитетот, проширување на меѓународната видливост, вклучување во најрелевантните светски бази на податоци и создавање списание кое ќе биде прв избор за научниците од областа на здравствените и рехабилитациските науки.

Им благодарам на сите што беа дел од ова успешно четиригодишно патување. Вашата доверба, професионалност и поддршка претставуваат најсилната мотивација JHRS да продолжи да расте и да придонесува кон развојот на науката и академската извонредност.

Со почит,

Главен уредник

Journal of Health and Rehabilitation Sciences (JHRS)

31.07.2026 - плоден публицистички ден

Почитувани колешки и колеги,

Иако на одмор, но денес имав исклучително плоден публицистички ден. Имено, денес излегоа две публикации каде бев уредник или коуредник. Тоа би било како едно заокружување на месец јули и првите седум месеци од годината.

Најпрвин излезе Зборникот на резимеа од Завршната конференција на CUPID проектот или COST Action CA21123 – Cancer – Understanding Prevention in Intellectual Disabilities (CUPID). Зборникот ги обединува научните трудови и апстракти презентирани на Завршната конференција, одржана во Брисел, Белгија, на 23–24 јуни 2026 година, претставувајќи ги најновите научни сознанија, иновативни практики и меѓународни иницијативи насочени кон унапредување на превенцијата, раното откривање (скринингот) и грижата за лицата со интелектуална попреченост во областа на онколошките заболувања. Зборникот е достапен на следниот ЛИНК.

Искрено им благодарам на сите автори, презентери, рецензенти, учесници на конференцијата, како и на членовите на Научниот и Организацискиот комитет за нивниот исклучителен придонес. Нивната посветеност, професионалност и меѓународна соработка беа од клучно значење за успешната реализација на COST Action CUPID.

Ве замолувам да го споделите Зборникот со вашите колеги, институции и професионални мрежи, со цел резултатите и знаењата создадени преку оваа меѓународна соработка да допрат до што поголем број истражувачи, здравствени работници, креатори на политики и сите кои работат во областа на интелектуалната попреченост и превенцијата на ракот.

Цитирање на зборникот: Denieffe, S., & Trajkovski, V. (Eds.). (2026). Proceedings of the final conference: Cancer – Understanding Prevention in Intellectual Disability: Partnering to Support Co-Produced Change (Brussels, Belgium, June 23–24, 2026). South East Technological University, Ireland.

Со особено задоволство ве информирам дека бев уредник на Извештајот со препораки за политики, изработен во рамките на проектот Еразмус+ KA220-SCH: „Поддршка на децата со аутизам преку физичко образование (EmpowerAble)” Проект бр. 2024-1-LT01-KA220-SCH-000246848.

Извештајот содржи препораки за политики засновани на научни докази, насочени кон унапредување на развојот и имплементацијата на квалитетно инклузивно физичко образование за учениците со аутистичен спектар на нарушување (АСН). Врз основа на резултатите од истражувањата, пилот-имплементацијата, консултациите со засегнатите страни и меѓународната соработка, документот нуди практични насоки за носителите на политики, образовните власти, училиштата, наставниците и другите професионалци кои работат во областа на инклузивното образование. Прочитајте го и преземете го извештајот ОВДЕ. Тоа е англиската верзија, а за некој ден ќе излезе и преводот на македонски јазик.

Се надевам дека оваа публикација ќе придонесе за понатамошно јакнење на инклузивните образовни политики и практики, обезбедувајќи еднакви можности секој ученик со аутистичен спектар на нарушување активно да учествува, да учи и да го достигне својот целосен потенцијал во наставата по физичко образование. Искрено им благодарам на сите проектни партнери, истражувачи, едукатори, родители и други засегнати страни, чие знаење, експертиза и посветеност овозможија реализирање на оваа публикација.

Ве замолувам да го споделите извештајот во вашите професионални мрежи и на тој начин да придонесете за негово пошироко влијание и примена.

Цитирање на извештајот: Supporting Children with Autism through Physical Education. (2026). Policy Recommendation Report. Erasmus+ Cooperation Partnership Project No. 2024-1-LT01-KA220-SCH-000246848

Уредникот

Down синдром ‒ рефрактивен развој

Љубиќ А, Трајковски В, Димитрова Г, Станковиќ Б. Down синдром ‒ рефрактивен развој. Vox Medici 2022; 30 (115): 53-55.

Линк до трудот

Резиме на разбирлив јазик

Даун синдром е најчестата генетска состојба предизвикана од присуство на дополнителен 21-ви хромозом. Освен потешкотии во интелектуалниот развој, кај лицата со Даун синдром често се јавуваат и различни здравствени проблеми, вклучувајќи и нарушувања на видот.

Голем број деца и возрасни со Даун синдром имаат рефракциски аномалии, како што се кратковидост, далекувидост и астигматизам. Кај нив е нарушен нормалниот развој на окото, поради што очите не можат правилно да го фокусираат видот. Дополнително, рожницата и очната леќа имаат поинаква градба, што исто така придонесува за проблеми со видот.

Кај многу деца со Даун синдром е намалена способноста за фокусирање на предмети кои се наоѓаат блиску, па затоа имаат тешкотии при читање и други активности од блиска далечина. Поради тоа, офталмолозите често препорачуваат носење бифокални или прогресивни очила уште од најрана возраст.

Бидејќи очните заболувања се чести кај лицата со Даун синдром, многу е важно тие редовно да посетуваат офталмолог. Првиот очен преглед се препорачува на возраст од еден месец, потоа на една година, на две до три години, на пет до шест години (пред поаѓање на училиште), а потоа најмалку еднаш на секои пет години. Со редовните прегледи, проблемите со видот можат навреме да се откријат и успешно да се лекуваат, што придонесува за подобар развој, полесно учење и подобар квалитет на живот.

Системски и офталмолошки манифестации кај различни видови рефракциски аномалии кај пациенти со Даун синдром

Ljubic A, Trajkovski V, Stankovic B, Tojtovska B, Langmann A, Dimitrova G, Jovanovic I, Tesic M. Systemic and Ophthalmic Manifestations in Different Types of Refractive Errors in Patients with Down Syndrome. Medicina 2022, 58, 995.

DOI: https://doi.org/10.3390/medicina58080995

Резиме на разбирлив јазик

Даун синдромот често е поврзан со различни проблеми со видот, како што се кратковидост, далекувидост и астигматизам. Целта на ова истражување беше да се испита дали децата и младите со Даун синдром, кои имаат различни рефракциски аномалии (проблеми со фокусирањето на видот), почесто имаат и други здравствени или очни нарушувања.

Во истражувањето биле вклучени 141 дете и млад човек со Даун синдром. Испитаниците биле поделени во три групи: со кратковидост, со нормален вид и со далекувидост. Кај сите бил направен детален офталмолошки преглед, а биле анализирани и десет различни системски (општи) здравствени состојби.

Резултатите покажале дека не постои разлика во зачестеноста на општите здравствени нарушувања помеѓу трите групи. Сепак, биле забележани разлики кај некои очни состојби. Кај лицата со кратковидост почесто се јавувале нистагмус (неволни движења на очите) и атрофија на стромата на ирисот, додека кај лицата со далекувидост почесто бил присутен астигматизам. Страбизмот (кривогледост) бил чест и кај кратковидите и кај далекувидите испитаници.

Овие резултати укажуваат дека децата и младите со Даун синдром кои имаат рефракциски аномалии немаат поголема веројатност да имаат дополнителни системски здравствени нарушувања, но одредени очни заболувања се почести кај специфични видови рефракциски аномалии. Затоа, редовните офталмолошки прегледи се важни за навремено откривање и третман на овие состојби, со цел да се подобри видот и квалитетот на животот на лицата со Даун синдром.

Важноста на раната дијагноза на нарушувањето од аутистичниот спектар на нарушување за навремен и соодветен третман и рехабилитација во Македонија

Petrusheva KT, Trajkovski EV. The importance of early diagnosis of autism spectrum disorder for adequate treatment and rehabilitation in Macedonia. Specijalna edukacija i rehabilitacija 2022; 21(3): 163-176.

https://doi.org/10.5937/specedreh21-36888

Резиме на разбирлив јазик

Аутистичниот спектар на нарушување (АСН) е сложено развојно нарушување чии причини сè уште не се целосно познати, а не постои единствен третман што е ефикасен за сите лица. Сепак, бројни истражувања покажуваат дека раното препознавање и поставување на дијагнозата овозможуваат навремено започнување на третманот и рехабилитацијата, што значително го подобрува развојот и квалитетот на животот на децата.

Целта на ова истражување била да се утврди колку е важна раната дијагноза на аутизмот и како се подобрил процесот на дијагностицирање во Македонија во последните години. Во истражувањето учествувале 95 испитаници: родители на деца со аутизам, специјални едукатори и рехабилитатори, како и членови на стручни тимови кои учествуваат во поставување на дијагнозата.

Резултатите покажуваат дека повеќе фактори пред, за време и по раѓањето можат да бидат поврзани со појавата на аутизам. Најчести рани знаци се: доцнење или отсуство на говор, нереагирање на повик по име, избегнување контакт со очи, слаби социјални вештини, преосетливост или намалена чувствителност на надворешни дразби и повлекување од околината. Кај повеќето деца аутизмот се јавува како самостојно нарушување, без други придружни состојби.

Истражувањето покажува дека просечната возраст на поставување на дијагнозата во минатото изнесувала 5,6 години, додека во последните години таа е намалена на 4,2 години. Од појавата на првите симптоми до поставување на дијагнозата поминуваат во просек околу две години. Денес родителите посетуваат помал број здравствени и стручни институции пред да добијат конечна дијагноза, што укажува на подобрување на дијагностичкиот процес. Сепак, сè уште постојат случаи на погрешно поставени дијагнози.

Заклучокот на истражувањето е дека процесот на рано препознавање и дијагностицирање на аутизмот во Македонија значително се подобрил во последната деценија. Иако има напредок, потребно е дополнително да се скрати времето од појавата на првите симптоми до поставувањето на дијагнозата, да се намали бројот на погрешни дијагнози и да се обезбеди навремен пристап до соодветен третман и рехабилитација.

Како да се основа електронско, научно, рецензирано списание со отворен пристап во мала држава

Trajkovski V. How to establish electronic, scholarly, open access and peer-reviewed journal in small country. Journal of Health and Rehabilitation Sciences 2022; Oct. 26 1(1):1-11.

https://jhrs.almamater.si/index.php/jhrs/article/view/35

Резиме на рзбирлив јазик

Објавувањето на електронско, научно списание со слободен пристап и рецензија од стручни лица е голем предизвик, особено во мала држава. Денес електронските списанија имаат важна улога бидејќи им овозможуваат на научниците и стручните лица полесно да ги споделуваат своите истражувања и да пристапуваат до нови научни сознанија.

Овој труд објаснува како може успешно да се основа и развива едно современо научно списание, користејќи го Journal of Health and Rehabilitation Sciences (JHRS) како пример. Авторот ги темели препораките на научна литература, интернет извори и на сопственото долгогодишно искуство како главен уредник на научни списанија.

Според трудот, успешното научно списание треба да биде:

• бесплатно достапно за сите читатели (отворен пристап),
• да објавува трудови кои претходно се рецензирани од независни експерти,
• да има меѓународен уредувачки одбор,
• да користи современа платформа за уредување и објавување (OJS),
• да има DOI број за секој труд,
• да користи Creative Commons лиценца,
• и задолжително да проверува плагијат за да се почитуваат правилата на научната етика.

Дополнително, уредниците треба постојано да работат на тоа списанието да биде индексирано во што повеќе научни бази на податоци и активно да го промовираат преку социјалните мрежи за да стане повидливо и попрепознатливо.

На крај, авторот заклучува дека Journal of Health and Rehabilitation Sciences (JHRS) е меѓународно, мултидисциплинарно, електронско научно списание со рецензија, кое ги охрабрува истражувачите и стручните лица да ги испратат своите научни трудови за објавување.

Поддршка на учениците со нарушување од аутистичниот спектар во образовните установи

Trajkovski V. Supporting pupils with autism spectrum disorder in educational settings. In: Angeloska Galevska N, Tomevska Ilievska B, Janevska M, Bugariska B, editors. Conference Proceedings International Scientific Conference: 75th Anniversary of the Institute of Pedagogy – Educational Challenges and Future Prospects, 2022 May 16-18; Ohrid: Faculty of Philosophy; c2022. 574-580.

Резиме на разбирлив јазик

Нарушувањето од аутистичниот спектар (АСН) е развојно нарушување кое влијае на начинот на кој лицето комуницира, воспоставува односи со другите и го доживува светот околу себе. Околу 1,55% од учениците имаат дијагностицирано нарушување од аутистичниот спектар и им е потребна дополнителна образовна поддршка. Бидејќи аутизмот е спектарно нарушување, потребите на учениците се различни – некои можат успешно да учат со минимална помош, додека на други им е потребна постојана и индивидуализирана поддршка.

Целта на оваа студија е да ги прикаже интервенциите кои можат да бидат ефикасни за учениците со аутизам. Постојат многубројни пристапи, меѓу кои се интервенции засновани на анализа на однесувањето, когнитивно-бихејвиорална терапија, рани интензивни интервенции, функционална проценка на однесувањето, обука за комуникација и социјални вештини, употреба на визуелни помагала, систем за комуникација со размена на слики (PECS), структурирани распореди и игра, интервенции со учество на родителите, како и користење на современи технологии во наставата.

Истражувањето заклучува дека училиштето е средина во која успешното учење во голема мера зависи од комуникацијата и социјалната интеракција. Поради тешкотиите во овие области, учениците со аутизам често доживуваат поголем стрес, анксиозност и чувство на изолираност, што може негативно да влијае врз нивниот училишен успех. Примената на соодветни, научно потврдени интервенции може значително да ја подобри нивната комуникација, социјалните вештини, учеството во наставата и севкупните образовни постигнувања.

Личност, анксиозност и стрес кај пациенти со синдром на прекумерен бактериски раст во тенкото црево (SIBO): прелиминарно истражување од Полска

Kossewska J, Bierlit K, Trajkovski V. Personality, Anxiety, and Stress in Patients with Small Intestine Bacterial Overgrowth Syndrome. The Polish Preliminary Study. International Journal of Environmental Research and Public Health. 2023; 20(1):93.

https://doi.org/10.3390/ijerph20010093

Резиме на разбирлив јазик

Синдромот на прекумерен бактериски раст во тенкото црево (SIBO) е состојба при која во тенкото црево има поголем број бактерии отколку што е нормално. Освен што предизвикува дигестивни тегоби, сè повеќе истражувања покажуваат дека може да биде поврзан и со психичкото здравје.

Целта на ова истражување беше да се испита дали пациентите со SIBO имаат специфични карактеристики на личноста и дали чувствуваат поголема анксиозност и стрес во споредба со лица кои немаат SIBO.

Во студијата учествувале 26 пациенти со SIBO и 24 лица без оваа состојба, на возраст од 20 до 35 години. Учесниците пополниле прашалници за процена на личноста, нивото на стрес и моменталната анксиозност.

Резултатите покажале дека пациентите со SIBO почесто биле емоционално почувствителни и посклони кон негативни емоции (повисок невротицизам), биле помалку дружељубиви и поотворени кон другите (пониска екстраверзија) и имале повисоко ниво на моментална анксиозност и стрес во споредба со лицата без SIBO. Кај пациентите со SIBO, помалата екстраверзија била поврзана со поголемо чувство на стрес.

Овие наоди укажуваат дека психолошките фактори можат да играат важна улога кај лицата со SIBO. Потребни се дополнителни истражувања за подобро да се разбере дали овие психолошки карактеристики придонесуваат за развојот на SIBO или се последица на самата болест. Ова може да помогне во развојот на поцелосен пристап во лекувањето, кој покрај физичките симптоми ќе го земе предвид и менталното здравје на пациентите.

Job Opportunity: IT Web Administrator & Copy Editor for the Journal of Health and Rehabilitation Sciences (JHRS)

The Journal of Health and Rehabilitation Sciences (JHRS) is seeking a reliable, motivated, and dedicated professional to join our editorial team as an IT Web Administrator and Copy Editor.

This is an excellent opportunity for an individual interested in academic publishing, journal management, and digital editorial workflows. A competitive and fair honorarium will be provided for the successful candidate.

Main Responsibilities:

• Managing and maintaining the journal’s online platform;
• Providing technical support for the journal website and editorial workflow;
• Performing administrative tasks within the Open Journal Systems (OJS) platform;
• Assisting with manuscript processing and editorial communication;
• Copy editing manuscripts according to academic publishing standards;
• Ensuring accuracy, consistency, and quality of published content.

Required Qualifications and Skills. The ideal candidate should have:

• Practical knowledge and experience with Open Journal Systems (OJS);
• Good IT skills and ability to manage web-based platforms;
• Excellent English language skills, especially academic and scientific English editing;
• Strong attention to detail and organizational skills;
• Ability to complete assigned tasks efficiently and within deadlines;
• A proactive, responsible, and solution-oriented approach;
• Commitment, loyalty, and long-term interest in supporting the development of JHRS.

We are looking for a person who is not only technically competent but also reliable, dedicated, and willing to become an important part of our journal’s growth and international development.

Interested candidates are invited to send their CV and a short motivation letter to the editorial office of JHRS on folowing email.

Journal of Health and Rehabilitation Sciences building excellence in health, rehabilitation, and interdisciplinary scientific publishing!

JHRS Editorial Team

Разбирање на поврзаноста помеѓу вознемирувачкото однесување и здравствената состојба кај лицата со аутистичен спектар на нарушување

Koceski A, Smith CJ, Syed YA, Trajkovski V. Understanding the Relationship between Distress Behaviour and Health Status of People with Autism Spectrum Disorder. Healthcare 2023; 11 (11). 

DOI: https://doi.org/10.3390/healthcare11111565

Резиме на разбирлив јазик

Лицата со нарушување од аутистичниот спектар (аутизам) често покажуваат вознемирувачки и тешко контролирани однесувања кои можат да им го отежнат секојдневниот живот, како и животот на нивните родители и старатели. Овие однесувања може да вклучуваат раздразливост, негативни емоции, повторувачки движења и промени во вообичаените дневни активности. Сè уште не е целосно јасно зошто се појавуваат ваквите однесувања, но постои сомневање дека тие можат да бидат поврзани со промени во здравствената состојба на лицето.

Во ова истражување беа анализирани одговорите на родители и старатели на лица со аутизам од Македонија. Целта беше да се утврди кои промени во однесувањето најчесто се јавуваат кога детето или возрасното лице со аутизам има здравствен проблем.

Резултатите покажаа дека при промена на здравствената состојба најчесто се забележуваат промени во апетитот или изборот на храна, зголемена раздразливост и лошо расположение, како и губење на претходно стекнати вештини. Овие промени можат да бидат важен знак дека лицето има здравствен проблем, особено затоа што многу лица со аутизам тешко можат да кажат дека чувствуваат болка или непријатност.

Ова истражување покажува дека постои поврзаност помеѓу здравствената состојба и вознемирувачкото однесување кај лицата со аутизам. Затоа, кога ќе се појават ненадејни промени во однесувањето, родителите, старателите и здравствените работници треба да размислат дали причината може да биде некој здравствен проблем и навремено да побараат соодветна медицинска помош. Ова може да придонесе за подобра грижа и подобар квалитет на живот на лицата со аутизам.

Важноста на политиките за превенција на ракот во информирањето и насочувањето на превентивните мерки и скринингот кај лицата со интелектуална попреченост: COST проектот „Рак – Разбирање на превенцијата кај лицата со интелектуална попреченост“

Vukovic V, Banda A, Carneiro L, Dogan S, Knapp P, McMahon M, Milutinovic D, Soylar P, Sykes K, Tosun B, Yava A, Trajkovski V, Wells J, Cuypers M. The importance of cancer prevention policies to inform and guide preventative and screening measures for people with intellectual disabilities: The COST project “Cancer- Understanding Prevention in Intellectual Disabilities”. Journal of Intellectual Disabilities 2023, Vol. 0(0) 1–14. 

https://doi.org/10.1177/17446295231213752 

Резиме на разбирлив јазик

Ракот претставува еден од најголемите здравствени проблеми во светот. Сепак, сè уште нема доволно податоци за тоа колку често се јавува кај лицата со интелектуална попреченост. Овие лица често имаат ограничени здравствени знаења и сложени здравствени потреби, поради што се соочуваат со бројни пречки во превенцијата, скринингот, навременото откривање и лекувањето на ракот.

Во многу европски земји, лицата со интелектуална попреченост не се доволно опфатени со програмите и политиките за превенција и рано откривање на ракот. Како резултат на тоа, тие имаат поголем ризик од доцна дијагноза, полоши здравствени исходи и предвремена смртност.

Поради тоа, потребни се национални и локални политики кои ќе обезбедат еднаков пристап до превентивните мерки и здравствените услуги. COST проектот „Cancer – Understanding Prevention in Intellectual Disabilities (CUPID)“ има за цел да ги намали овие нееднаквости, да ја подигне јавната свест за проблемот, активно да ги вклучи лицата со интелектуална попреченост во процесот на донесување одлуки и да развие препораки за политики што ќе бидат прилагодени на нивните специфични когнитивни и здравствени потреби. На долг рок, проектот треба да придонесе за подобра превенција, порано откривање на ракот и подобар квалитет на живот на лицата со интелектуална попреченост.

Применливост на постапките за развој и унапредување на социјалните вештини во основното училиште – перспектива на специјалните едукатори и рехабилитатори

Banković S, Brojčin B, Antonijević M, Vasilevska Petrovska I, Bukovica A, Trajkovski V. Applicability of practices for the development and improvement of social skills in primary school - the perspective of special educators. Proceedings 12th International Scientific Conference “Special Education and Rehabilitation today”. Belgrade, 27-28 October 2023; 169-176.

Резиме на разбирлив јазик

Социјалните вештини се многу важни за успешното вклучување на учениците со попреченост во училиштето и во секојдневниот живот. При изборот на методите за нивно развивање, важно е да се земе предвид и мислењето на специјалните едукатори и рехабилитатори за тоа колку овие методи се применливи во пракса.

Целта на ова истражување беше да се испита како специјалните едукатори и рехабилитатори ја оценуваат применливоста на различни научно потврдени постапки за развој и подобрување на социјалните вештини во училишната средина.

Во истражувањето учествуваа 57 специјални едукатори и рехабилитатори од основни училишта во Србија и Македонија, кои работат со ученици со развојни нарушувања.

Резултатите покажаа дека најголем дел од испитаниците сметаат дека поттикнувањето (инсентивите), социјалните приказни, обуката за социјални вештини, визуелната поддршка, позитивното поткрепување, видеомоделирањето и моделирањето се методи кои можат успешно да се применуваат во училиштата.

Од друга страна, значително помал број испитаници сметаат дека интервенциите со врсници, анализа на задачи, обуката за функционална комуникација, саморегулацијата и користењето на однапред подготвени сценарија (скриптинг) се лесно применливи во секојдневната работа.

Заклучок: Истражувањето покажува дека е потребна дополнителна едукација на специјалните едукатори и рехабилитатори за примена на современи, научно потврдени методи за развој на социјалните вештини, како и подобрување на условите што ќе овозможат нивна поширока и поефикасна примена во училиштата.